Een kijkje in onze keuken: metaforen

Een mooi voorbeeld daarvan is ons onderzoek naar het framegebruik rond (kortdurende) detentie. Naast een analyse van de bestaande frames over dit onderwerp, onderzochten we ook hoe het beter zou kunnen. Hiervoor hebben we onder andere een aantal metaforen ontwikkeld rondom het complexere concept ‘detentieschade’ en deze vervolgens getest in focusgroepen.

Detentieschade

Detentieschade is de schade die je ‘erbij krijgt’ als je een gevangenisstraf opgelegd krijgt. Denk aan het verlies van werk, woning en sociaal vangnet. Dat is onprettig voor de veroordeelde, maar brengt ook praktische bezwaren met zich mee voor de maatschappij. Zo is het bijvoorbeeld een stuk moeilijker om na je tijd in de gevangenis het leven weer op te pakken als je je huis, baan of je relaties bent verloren. Omdat veel mensen niet bekend zijn met de term ‘detentieschade’ en de bijbehorende uitleg ervan vrij uitvoerig kan zijn, kan een goed gekozen metafoor helpen. Twee metaforen bleken constructief te kunnen bijdragen aan het gesprek over detentieschade: ‘onzichtbare straf’ en ‘zware rugzak’.

Onzichtbare straf

“In Nederland leunt het rechtssysteem sterk op kortdurende gevangenisstraffen om kleine criminaliteit aan te pakken. Dit lijkt misschien redelijk, maar het leidt in feite tot een extra, onzichtbare straf. Wanneer mensen zelfs maar een korte tijd in de gevangenis doorbrengen, verliezen ze al hun baan, sociale netwerk en/of huis. Op die manier laat een korte gevangenisstraf mensen een onzichtbare straf uitzitten voor de rest van hun leven.”

Deze metafoor benadrukt dat een korte straf meer omvat dan ‘een paar maandjes zitten’. Ook kan deze metafoor worden ingezet om te laten zien dat soms niet alleen de gedetineerde deze straf krijgt, maar dat een mogelijk gezin van een gedetineerde in feite deze onzichtbare straf ook toebedeeld krijgt. De focusgroepen waar we deze metaforen getest hebben, lieten zien dat mensen bij deze metafoor zelf gaan redeneren over de duur: een onzichtbare straf is ongrijpbaar en dus ook niet zomaar ‘klaar’. Onze testpersonen verwachtten dat mensen die in detentie hebben gezeten hier nog lang last van kunnen hebben.

Zware last

“In Nederland leunt het rechtssysteem sterk op kortdurende gevangenisstraffen om kleine criminaliteit aan te pakken. Dit lijkt misschien redelijk, maar het laat mensen achter met nog meer gewicht op hun rug dan wat ze in eerste instantie hadden. Een soort zware rugzak voor extra problemen. Wanneer mensen zelfs maar een korte tijd in de gevangenis doorbrengen, verliezen ze al hun baan, sociale netwerk en/of huis. Op die manier zorgt een korte gevangenisstraf ervoor dat mensen voor de rest van hun leven een zware last dragen.”

Deze metafoor beeldt detentieschade uit als als een zware last die mensen voor de rest van hun leven met zich meedragen. Die last kan zo zwaar worden, dat mensen helemaal niet meer vooruitkomen. De metafoor legt hiermee uit hoe recidive in de hand wordt gewerkt door mensen voor korte tijd vast te zetten. Binnen de metafoor is het oplossingsperspectief dan ook: voorkom dat mensen met een zware rugzak opgescheept raken, door een alternatief voor detentie te organiseren. Ten opzichte van ‘onzichtbare straf’ is deze metafoor wat concreter. Dat zorgt ervoor dat mensen de metafoor breder kunnen inzetten. Een aantal deelnemers gaf aan dat mensen die detentie krijgen veelal al gewicht in hun rugzak hebben, voordat ze de gevangenis in gaan. Een interessante toevoeging, want dit laat zien dat mensen die met criminaliteit in aanraking komen veelal al kwetsbaar zijn: ofwel door slechte invloed uit hun omgeving, ofwel doordat zijzelf met problematiek rondlopen. Het is daardoor gemakkelijk te begrijpen binnen de metafoor dat het verliezen van een woning of werk de rugzak meteen té zwaar maakt om verder mee te kunnen.

Andere metaforen

Niet alle metaforen zijn succesvol. De metafoor van een ‘lege gereedschapskist’, waarbij mensen na detentie belangrijke tools (zoals huis, baan en relaties) missen om hun leven weer op te bouwen, sloeg niet goed aan. In de focusgroepen interpreteerde men het anders: ze zagen de ‘lege gereedschapskist’ als iets wat mensen al vóór hun detentie hadden en dat de kist dus met tools 'gevuld' zou moeten worden tijdens detentie. Men vond dit te ver gaan, omdat het gevoelsmatig leek alsof de gedetineerde beloond werd in plaats van gestraft voor zijn daden.

Een vergelijkbaar ontstond bij de metafoor van een rode kaart: net als bij een sportwedstrijd belandt iemand die voor korte periode de gevangenis in moet op de bank en mag niet meer meedoen aan de wedstrijd (de samenleving) daarna. Het bleek dat mensen aan de hand van deze metafoor al snel een heel rationele benadering van straf begonnen te hanteren, waarbij een gevangenisstraf de (enige) gepaste straf is, omdat het mensen een lesje zou leren en hen laat inzien dat dit soort gedrag niet wordt geaccepteerd. Dit gaat volledig voorbij aan de detentieschade die we eigenlijk als maatschappij ook zouden willen meewegen in de zoektocht naar een systeem waarbij je zo min mogelijk recidive hebt.

Wat te doen?

Een metafoor is geen magische oplossing, maar het kan zeker helpen om complexe onderwerpen zoals detentieschade beter bespreekbaar te maken. Ons advies is om bij het gebruik van metaforen altijd concrete voorbeelden te geven. In dit onderzoek deden we dit door op verschillende manieren duidelijk te maken hoe detentieschade de maatschappij (en dus ook jou) beïnvloedt. Zo wordt duidelijk dat korte gevangenisstraffen vaak onbedoelde, negatieve gevolgen hebben, waar jij ook zomaar eens last van kunt krijgen.

Zoals je ziet, is het kiezen van de juiste metafoor niet eenvoudig. Test daarom altijd je taal! En als je niet weet waar je moet beginnen... onze deur staat altijd open.

Ps. Wil je meer weten over ons onderzoek naar kortdurende detentie en detentieschade? Bekijk dan onze speciale website met alle informatie, blogs en rapporten!