De framemuur tussen oud en jong

De bezuinigingen om de staatskas weer op orde te krijgen hakken er flink in. Maar bij wie? Verschillende slachtoffers dienen zich in de media aan. Jongeren zijn boos. Ouderen zijn boos. Maar niet alleen op de politiek. Ze zijn ook boos op elkaar.

Jongeren verwijten ouderen dat ze niet bereid zijn mee te betalen aan de enorme schuld die zij dan dus opgezadeld krijgen. Ouderen verwijten jongeren dat hun recht wordt afgepakt omdat jongeren niet hun verantwoordelijkheid willen nemen. Natuurlijk redeneert niet iedereen zo, maar het is een geluid dat erg vaak terugkomt zodra het over crisis en bezuinigingen gaat. Hoe moeten we die wederzijdse boosheid nu plaatsen?

Jong versus oud

Wie deze week het debatprogramma Debat op 2 heeft gekeken, zal waarschijnlijk ongemakkelijk op de bank hebben gezeten. In deze aflevering gingen jongeren en ouderen met elkaar in debat over de vraag: wie heeft er nu het meest te lijden onder de bezuinigingen? Het resultaat was een stroom van verwijten heen en weer en men kwam eigenlijk geen stap verder. Het leek wel alsof ze elkaar echt niet konden begrijpen!

Een kleine check op Twitter liet ook zien dat de meningen over wie er gelijk had hopeloos verdeeld waren. De emoties liepen ook hoog op: de een noemde de ouderen ‘inhalig en schaamteloos’, de ander liet juist weten dat ‘de nieuwe generatie geen enkele verantwoordelijkheid wil nemen’. Veel twitteraars kozen in ferme bewoordingen een kant in het debat: de andere kant kon de boom in. Deze discussie is enorm gepolariseerd.

De bezuinigingstoren van Babel

Het ellendige is: jong en oud begrepen elkaar ook echt niet tijdens dat programma. Hoe dat komt? Dat komt door het denkkader – of frame – dat de beide groepen hanteerden. Natuurlijk werden er naast emotionele verhalen ook veel feitelijkheden uitgewisseld. Maar die feiten krijgen pas waarde als ze geïnterpreteerd worden door de luisteraar. Dan is het interne frame dat gehanteerd wordt door de luisteraar leidend. Dit verklaart waarom frames ook sterker zijn dan feiten. We kunnen die feiten niet bekijken en beoordelen zonder de ‘bril’ van onze frames.

'Heel je leven lang werken en dan op je oude dag beroofd worden of door de jeugd in de steek gelaten worden', stelt een geagiteerde kijker van Debat op 2 in een tweet. 'Grote egoïsten', concludeert een ander. Die metafoor van beroving staat in groot contrast met iets dat in het programma gebeurt: wanneer presentator Arie Boomsma een oudere, woedende heer vraagt wat de consequenties zijn van die draconische bezuinigingen, antwoordt hij: 'Tja, dan zullen we dit jaar een keertje minder op vakantie moeten.' Goed, als dat het dan is dan zou je zeggen: meneer, u overleeft het wel. De dief die u berooft is niet erg ambitieus.

Ouderen: pak niet af waar ik recht op heb

Maar betekent dit dat deze oudere heer zich aanstelt? Absoluut niet. Het gaat hem namelijk niet om de vakantie. De pijn voor hem zit ‘m niet in de euro’s maar in het frame dat hij in zijn hoofd heeft. Bezuinigen op pensioen is namelijk oneerlijk en onjuist voor deze man en veel andere ouderen. Hij heeft daar jaren zelf voor betaald en nu wordt dat misschien afgewaardeerd. 40 jaar gebuffeld voor zijn oude dag en nu veranderen de spelregels ineens. Diederik Samsom zegt doodleuk op tv dat de ouderen de rijksten van Nederland zijn. Ja, hè hè, daar heeft hij ook jarenlang hard gewerkt voor dat geld! Mensen geven waar ze recht op hebben, dat is een kwestie van solidariteit.

Jongeren: schuif die rekening nou niet door naar ons

De jongeren in het tv-debat hanteren een totaal verschillend frame. Er is crisis, dat moet betaald worden. Je kunt geld alleen maar uitkeren als het er is. Ja, je kunt die rekening doorschuiven naar de volgende generatie, maar waarom zouden wij moeten opdraaien voor de luxe die de oudere generatie zichzelf heeft gegund in jaren ’90? Haal het geld waar het zit, want van een kale kip valt niet te plukken. En die ouderen kunnen ook heus met wat minder, dat is een kwestie van solidariteit.

Wat solidair is, ligt aan je bril

Wie ontbreekt het nu eigenlijk echt aan solidariteit? Zegt het maar. Dat is erg afhankelijk van welk frame je zelf in uw hoofd hebt. Is het pensioengeld een recht of een niet vol te houden luxe? Is het asociaal dat 65-plussers klagen dat zij langer door moeten werken? Of is het asociaal dat jongeren klagen dat zij stevig moeten lenen om een studie te gaan doen? Wie is het echte slachtoffer van deze crisis? En raken andere groepen (bijvoorbeeld: de dertigers met dure huizen en jonge kinderen) niet een beetje vergeten doordat deze twee mediagenieke frames zo vaak aan bod komen in de media de afgelopen tijd?

Het feit dat deze frames zo met elkaar botsen is zorgwekkend. Zorgwekkend omdat dit frame steeds vaker terugkomt. In de discussie over pensioenleeftijd, in de discussie over uitkeringen en in de discussie over de arbeidsmarkt. Het generatieconflict steekt telkens de kop op en telkens zien we online en offline hetzelfde gebeuren: het lukt zelden om de bril van die ander op te zetten. Dat betekent concreet dat een discussie zoals bij Debat op 2 een zinloze is: men praat wel tegen elkaar, maar ze horen elkaar niet. Elk argument is olie op het vuur om het eigen frame te bevestigen. Denk nog even terug aan die man die een keertje minder op vakantie kan als de bezuinigingen doorzetten. Zijn frame zegt: ik heb daar recht op. Dan is het schrijnend als dat wordt afgepakt. Een jongere denkt: waarom moet ik jouw vakantie betalen als ik me tegelijkertijd suf leen voor mijn studie? Daar ga je niet uitkomen zo.

En nu?

Elke politieke discussie die uitmondt in een jongeren versus ouderen-debat is gedoemd te falen. Maar wat dan? Om nader tot elkaar te komen moet er een ander frame komen, dat aansluiting vindt bij zowel jongeren als ouderen. Want zijn het eigenlijk wel twee groepen die recht tegenover elkaar staan? Eigenlijk niet, want de jongeren komen ook heus op voor de belangen van hun ouders. Maar alleen als ze het vanuit het frame bekijken dat hun problemen ook andermans problemen zijn en vice versa.

Laatst hoorde ik iemand zeggen: het is geen generatieprobleem maar een klassenprobleem. Dat zette me aan het denken, ongeacht of het nou waar is of niet. Wat nou als we het thema bezuinigen aanvliegen vanuit een frame dat onderscheid maakt tussen de haves en have-nots, in plaats van de had-kunnen-have en moet-nog-have. Misschien kan dat helpen om de strijd tussen oud en jong te sussen. We hopen het, want die generatiestrijd is een slag waar iedereen alleen maar gewond kan raken.