Retorica in Antwerpen

30 januari 2011

Afgelopen week was Sarah op het Rhetoric in Society III congres in Antwerpen, waar retorici van over de hele wereld bijeenkomen om hun nieuwste onderzoeksvragen en resultaten te delen. Op deze conferentie heeft ze de resultaten van haar MA scriptie gepresenteerd: de functie van zelfspot op sprekersethos in een educatieve context. In de volgende post zal ze haar spreektekst en slides delen, maar alvast een tipje van de sluier: zelfspot lijkt in relatief grote hoeveelheden slecht uit te pakken voor het imago van een gemiddelde spreker. Reden om voorzichtig te zijn met zelfspot dus. Maar wat kwam er nog meer voorbij op RIS-III?

Framing dementie

Tom Vercruysse en Baldwin Van Gorp van de Universiteit Leuven presenteerden de verschillende frames die geassocieerd worden met dementie. Uit allerlei media-uitingen destilleerden zij de zes meest dominante en zes alternatieve frames om naar dementie te kijken. Het meest dominante frame bleek bijvoorbeeld het ‘Doodsframe’: dementie is een langzame, maar zekere dood. Op het moment dat je die diagnose krijgt, is dat als het ware als een doodsverklaring. Een ander frame heeft te maken met dualisme: een mens bestaat uit lichaam én geest. Wanneer iemand dement wordt, verliest hij misschien zijn geest, het lichaam functioneert nog wel. Hoewel het ‘Doodsframe’ misschien het meest dominant is, is het eigenlijk helemaal geen wenselijk frame. Immers, er blijft volgens de dementieverenigingen nog lang genoeg levenslust over na de diagnose. Door een ander frame te promoten, kan de publieke opinie bijgestuurd worden. Naast een zeer zorgvuldig, dus ook een maatschappelijk relevant onderzoek!

Metaforen zijn meer dan een denkkader

Een ander interessant onderzoek ging over de functie van metaforen. Lakoff en Johnson, twee Amerikaanse linguïsten, kwamen in het boek ‘Metaphors we live by’ (1980) tot de conclusie dat metaforen niet alleen worden gebruikt om taal te versieren, maar met name om onze gedachten en onze wereldbeelden te structureren. Sterker nog: we gebruiken metaforen om alles om ons heen te interpreteren. De woorden boven en onder zijn bijvoorbeeld vaak metaforisch (“Oranje bóóóven”), net zoals warm en koud (“warme persoonlijkheid”), in en uit, en ga zo maar door. Daardoor zijn metaforen als retorische middelen wat uit de mode (qua onderzoek) geraakt. Gerard Steen (Vrije Universiteit Amsterdam) zette deze retorische functie opnieuw op de kaart, door het onderscheid tussen bewuste en onbewuste metaforen te maken. Onbewuste metaforen worden immers niet op een retorische wijze ingezet, maar bewuste metaforen wel (een tsunami van moslimimmigranten). Bewuste metaforen zijn zeker interessant als stijlmiddel en Steen benadrukte dit op een heldere manier. Met zijn model kunnen retorici aan het werk met een duidelijk overzicht.

Communistische stijlmiddelen

Het onderzoek van Sisicek en Kozina (University of Zagreb) draaide om een reconstructie van de argumentatie en retorische middelen van drie communistische leiders (Tito, Stalin en Mao). Zij ontdekten dat deze drie leiders opvallend veel overeenkomsten hadden in hun toespraken. Zo waren de onderwerpen nagenoeg gelijk – ongeacht het publiek – en gebruikten ze veel drogredenen, zoals argumentum ad populum (Iedereen zegt A, dus dan klopt A) en argumentum ad baculum (verkapte dreigementen). Het interessante is, dat volgens de onderzoekers deze leiders waarschijnlijk weinig van elkaar hebben overgenomen. Ondanks deze zekere autonomie, lijken hun ‘woordenboeken’ van meest voorkomende terminologie toch enorm veel op elkaar. Het zou interessant zijn om verschillende sprekers van andere duidelijke ideologieën op deze manier eens te vergelijken, om te zien of bepaalde andere ideologie ook terugkerende woorden, argumentatie en narratieven vormen.

Conferentie-kruisbestuiving

Dit is maar een greep uit het brede aanbod dat voorbij is gekomen op de conferentie. Het is bijzonder om te zien hoeveel wetenschappers in het vakgebied van retorica bezig zijn met hun eigen onderzoek. Sommigen heel theoretisch, anderen heel praktisch. Door de kruisbestuiving van verschillende onderzoeksinteresses ontstaan zo nieuwe ideeën en ontstaat nieuwe kennis. Met die kennis kan communicatie verbeterd worden, door het efficiënter, aantrekkelijker en overtuigender te maken. Het was een groot plezier om daar als spreker in Anvers uitgenodigd te worden.

Deel dit artikel:

Andere artikelen

Framinganalyse: de frames rond de begroting

1 september 2026
Er werd de afgelopen dagen achter de schermen in Den Haag weer flink geknokt. Niet alleen om de inhoud van de begroting, maar ook om de beeldvorming daaromheen. Minderheidscoalitiepartners VVD, D66 en CDA waren het namelijk niet bepaald met elkaar eens. En dan wordt het vraagstuk ineens tweeledig: wat gaan we doen en hoe wordt deze 'handreiking' geframed in de buitenwereld? Wie wint en wie verliest? Ik analyseer in dit artikel de framingdynamiek. Zonder inhoud kan het alleen over het beeld gaan We weten nog weinig over de inhoud van de afspraken. Dat gaat eerst langs de Raad van State. Voor de media (en voor ons) blijft er dan niets anders over dan doorpraten over hoe de verhoudingen in de coalitie ervoor staan. Dat verdient meteen een kleine time-out, want wie de inleiding van dit artikel herleest, ziet dat ik zelf ook een duit in het zakje doe. Door strijdmetaforen (geknokt, winnaars & verliezers) en door te herhalen dat er sprake zou zijn van een handreiking, geef ik je als lezer een kader mee dat allesbehalve kleurloos is. Taal is nu eenmaal nooit neutraal. Dus laten we kijken hoe de media over dit nieuwsfeit berichten. Omdat het nog niet over de inhoud kan gaan, verschuift de berichtgeving automatisch naar het proces als een soort horse race journalism. Welke frames levert dat op? De afdronk: onderhandelen met pijn, moeite en schijnresultaat Media zijn niet mals. De Volkskrant kopt: 'Coalitie sluit begrotingsakkoord met zichzelf, maar oppositie wacht af'. In de inleiding schrijven ze verder: ' Alle geforceerde opgewektheid voor de tv-camera's kon niet verhelen dat tijdens het overleg op Heinens ministerie de messen op tafel lagen'. De Telegraaf is iets milder: 'Kras op blazoen minderheidskabinet na moeizame Prinsjesdag-deal' , koppen ze. Het AD gebruikt een aardige vergelijking om het proces te duiden: 'Een compleet debacle is afgewend, het is een fotofinish geworden'. Qua framing lijken media behoorlijk eensgezind: het rommelt in het kabinet en daarmee maken ze hun lastige positie alleen maar lastiger. Maar daarmee is de kous nog niet af. Wat alle media er namelijk bij vermelden, is dat dit akkoord er eigenlijk al veel eerder had moeten liggen. Met een minderheidskabinet moet je aankloppen bij de oppositie om je plannen uitgevoerd te krijgen en dat proces had dus sneller kunnen verlopen. Oftewel: een pijnlijke vertraging die de onderhandelingspositie met de oppositie ondermijnt. Hoe framen de hoofdrolspelers het zelf? Wat zet je tegenover deze strijdretoriek? In de reacties van de betrokkenen zie je twee strategieën terug. De eerste is reframen. Dat doen Jetten (D66) en Heinen (VVD). Jetten spreekt van 'een beetje wrijving' . Hij gaat dus deels mee in het beeld van strijd, maar buigt de conclusie om: wrijving geeft juist glans. Oftewel, stevig onderhandelen is goed, zolang je eruit komt. Wel doet hij een mea culpa over hoe dit eruit heeft gezien voor de buitenwereld: 'We gaan nog lessen trekken en kijken hoe het de volgende keer strakker kan'. Eelco Heinen gaat nog een stap verder in zijn reframe: ' Het heeft ons dichter bij elkaar gebracht, omdat je elkaar in die nachten met pittige discussies veel beter leert kennen. Ik denk dat dit het team nog sterker heeft gemaakt'. Het was dus juist goed dat het zo ging, aldus de minister van Financiën. Beide heren kiezen er niet voor om het conflict te ontkennen, maar om het in een nieuw daglicht te plaatsen. De tweede strategie is de aandacht verleggen. CDA-leider Bontenbal legt de focus op het doel van de onderhandelingen: dat was om tot 'een goede handreiking naar de oppositie te komen. Ik denk dat dat gelukt is' . Deze strategie werkt vaak goed, omdat het brein aandacht geeft aan wat op dat moment concreet wordt benoemd. Maar de slimme zet van Bontenbal wordt niet beloond. Terwijl ik dit artikel schrijf, wordt duidelijk dat een deel van de plannen is gelekt. Belangrijke oppositiepartij PRO laat daarover meteen weten: 'totaal niet onder de indruk'. De strijd om het framen van deze begrotingsdeal is nog maar net begonnen. De messen worden geslepen voor de Algemene Beschouwingen volgende week.

Kun je wel authentiek framen?

16 juni 2026
Het wordt me vaak gevraagd: hoe authentiek ben je nog als je een hele framingstrategie voorbereidt bij een ontwikkeling of rondom een bepaald thema dat je aan het hart gaat? Met name als mensen die strategie in een toespraak of presentatie gaan verwerken, voelt dit als een gevoelige kwestie. Maar is het dat ook? Dat hoeft gelukkig helemaal niet. 

Van chaos naar campagne: hoe partijen de val van het kabinet framen

6 juni 2025
Kabinet-Schoof is gevallen. De PVV stapte eruit, en daarmee kwam er abrupt een einde aan een samenwerking die in de beeldvorming vooral het label ‘moeizaam’ kreeg. Wat volgde: nieuwsbrieven en reacties van vrijwel alle partijen. Sommigen verontwaardigd, anderen opgelucht, bijna allemaal klaar om zichzelf opnieuw aan de kiezer te presenteren. In die mails zit meer dan een eerste reactie. Ze zijn het begin van een nieuw verhaal. Een poging om richting te geven aan wat er is gebeurd en vooral aan wat er nú moet gebeuren. Wie is verantwoordelijk? Wie heeft gefaald? En wie kan het land nu wél vooruithelpen?