Framing rond het begrotingsakkoord

20 mei 2012

Er is de laatste paar weken veel aan de hand in Den Haag. We hebben ons er over verbaasd hoe er een taalstrijd ontstond na de val van het kabinet. Zelden werden er zo veel contrasterende frames gepitched. Een unicum in onze polder!

Het begint er steeds meer op te lijken dat onze politici en beleidsmakers het doorkrijgen: het gaat er niet om wat je zegt, maar om wat het publiek hoort. Dus gingen de politieke partijen en journalisten puzzelen: welke woorden moeten we gebruiken om ons perspectief te laten overwinnen? Een overzicht van de opvallende frames rondom het begrotingsakkoord.

Weglopen vs. Rug Rechthouden

De strijd barstte los toen het Catshuis-overleg klapte. In de persconferentie van Rutte en Verhagen zetten zij Wilders neer als een wegloper, iemand die zijn verantwoordelijkheid niet neemt. ‘Het ontbreekt de PVV aan politieke wil en aan politieke moed’ aldus Rutte. Verhagen kon het zich permitteren om wat verder te gaan: ‘Wilders heeft 16 miljoen Nederlanders in de steek gelaten’. Van Haersma-Buma (CDA) en Blok (VVD) sloten zich hier later mooi bij aan: Wilders kan geen verantwoordelijkheid nemen en is daarmee ongeloofwaardig geworden.


Het verhaal van Geert Wilders was uiteraard totaal anders. Zijn boodschap was in de trant van: ‘Ik kan niet tekenen voor een akkoord dat onze ouderen laat bloeden voor de eurocraten in Brussel. Ik hou mijn rug recht, want dit gaat veel te ver. Dan maar verkiezingen’. Het knappe (en irriterende) aan zijn persconferentie is dat hij zoals altijd zich op geen enkele manier liet verleiden om af te wijken van deze boodschap. Hij herhaalde hem net zo lang totdat de journalisten het opgaven. Dat herhalen gold overigens ook voor de VVD’ers en CDA’ers, telkens ging het weer over politieke moed en geloofwaardigheid. Welk frame krachtiger is, ligt uiteraard aan wie je ’t vraagt, maar Wilders zal er best van hebben wakker gelegen.

Het ???-akkoord

Dankzij het sonderen van De Jager (mooi rookgordijn-woord trouwens om machtsverhoudingen in deze gesprekken te verhullen) kwam het tot een nieuw begrotingsakkoord tussen VVD, CDA, D66, ChristenUnie en GroenLinks. En toen gebeurde er iets opvallends: er werd (en wordt) flink geknokt om hoe dit akkoord zou moeten heten. Want wat moeten we vinden van dat akkoord? Dat het een historisch akkoord is suggereert al iets positiefs, gecombineerd met de urgentie voor een akkoord door de hete adem van Brussel. Dus de tegenstanders moesten ingrijpen om het akkoord in een ander daglicht te plaatsen.


Als eerste kwam men (we dachten SP) op de proppen met de naam 'Kunduz-akkoord', omdat deze coalitie eerder een Kamermeerderheid voor de missie naar Afghanistan vormde. Wilders haakte aan: FC Kunduz. PvdA ook. Het duurde even voordat de alternatieven kwamen: Oranje-akkoord (De Jager), Lenteakkoord (GL) en Wandelgangenakkoord (D66). Allemaal pogingen om het akkoord een positieve connotatie te geven. De SP kwam in het debat nog met een pareltje: het akkoord heeft een uiterste houdbaarheidsdatum tot 12 september (dus wat heb je er eigenlijk aan). Nooit eerder werd er zo openlijk gediscussieerd over een naam.


Ondertussen zaten de media met al deze termen in de maag gesplitst. We spraken Xander van de Wulp van de NOS en die begreep direct dat het niet erg objectief was om mee te gaan met de frames van de één of de ander. Maar wat dan? Na overleg heeft de NOS gekozen om het woord ‘Vijfpartijenakkoord’ te gebruiken. Zoals Lars Duursma op Twitter al zei, neutraal is het niet (nooit), maar je laat je in ieder geval niet gebruiken voor politieke doeleinden. Missie – soort van – geslaagd.

De PvdA zette zichzelf buitenspel vs. PvdA werd buitenspel gezet

In het debat dat volgde op het sluiten van het akkoord gebeurde opnieuw iets opmerkelijks. De rol van de PvdA kwam ter discussie te staan. Samsom had wel her en der deelgenomen aan de onderhandelingen, maar tekende niet. In het debat werd geknokt om de beeldvorming rondom deze gebeurtenis. De PvdA nam een slachtofferrol in: wij mochten niet meedoen en tekenen bij het kruisje doen we niet. Buma (CDA) reageerde bikkelhard: ‘De PvdA heeft alle kans gehad en niet gegrepen. Jammer maar eigen schuld.‘ De PvdA kwam hierdoor in het nauw omdat zij in de verdediging moesten: wilden ze nou wél of niet meedoen? En zo ja: waar waren ze dan op het moment suprême?


Het is op zijn minst onverstandig te noemen dat de PvdA voor deze strategie heeft gekozen. Kort ervoor hadden ze namelijk bij de presentatie van hun alternatief voor het Catshuisakkoord grote woorden gekozen: ‘Wij weten wat we willen, wij staan voor onze plannen.’ In het begrotingsdebat brokkelde dit zelfvertrouwen af. Of Samsom nou teveel had getreuzeld, gedraaid of too hard to get had gespeeld, het beeld van een mokkend PvdA aan de zijlijn was het resultaat. En een welles-nietes-discussie schaadt altijd.


Maar wat had de PvdA dan moeten doen? Wij denken dat: ‘Wij bouwen niet op de wankele fundamenten van het meest rechtse kabinet ooit’ stukken beter had gewerkt. Dan hadden ze kunnen zeggen: ‘Natuurlijk praat de PvdA mee, maar wat we hoorden beviel ons absoluut niet. Dan houdt het op’. Nu moest Samsom steeds zeggen: ‘Nee nee, we zijn niet buitenspel gaan staan, we zijn buitenspel gezet.' Lastige boodschap!

Wordt het nu weer rustig in Den Haag?

Dat denken we niet. Er komen verkiezingen aan waarbij iedereen een duidelijke waarden-positie zal moeten innemen. Europa, de wankele economie en bezuinigingen (wat en wie) zullen belangrijke thema’s worden in de campagnes. Waarden moeten goed geframed worden om succesvol te kunnen zijn. Ook zullen de partijen elkaar hard aanpakken en hun daden van de afgelopen tijd negatief neerzetten. Dus ten overvloede het advies voor allen: denk niet alleen na over wat je wilt zeggen, maar zeker ook hoe je dat wilt gaan zeggen!

Deel dit artikel:

Andere artikelen

Bescherm je aandacht, die wordt steeds kostbaarder

12 oktober 2026
Ik las het boek The Sirens’ Call van Chris Hayes ademloos uit en neem je graag mee in zijn boodschap: we moeten onze aandacht beter beschermen, want die wordt steeds meer van ons afgenomen en verkocht.

De belangrijkste frames in de Troonrede 2026

15 september 2026
Als framingspecialist luister ik jaarlijks naar de Troonrede op twee manieren: wat wordt er gezegd en hoe wordt dat geframed? In dit artikel geef ik een duiding: welke belangrijkste frames sprak de Koning uit tijdens de troonrede op Prinsjesdag? Goed om je te realiseren waar de troonrede informeel voor bedoeld is: het eerste voorzetje voor het debat in de Tweede Kamer dat woensdag en donderdag plaatsvindt. De troonrede wordt immers niet geschreven door de Koning, maar door de minister-president, en Jetten wil maar al te graag alvast een paar punten scoren voor de Algemene Politieke Beschouwingen (APB). Het debat over de begroting wordt pittig; er is nog geen meerderheid in zicht. Er staat veel op het spel, en dat voelde je ook in deze troonrede. Frame 1: democratie als samenwerking in plaats van het 'grootste gelijk' Het onderwerp 'democratie' kwam ook bij de vorige verkiezingen al regelmatig bovendrijven. Interessant (en wat mij betreft pijnlijk) is dat er veel met democratie wordt geschermd (en dan vooral de problemen eromheen), maar zelden wordt benoemd wat democratie eigenlijk precies inhoudt. Terwijl er behoorlijk grote tegenstellingen zijn in hoe mensen dit invullen. De Koning framet het door te zeggen wat het niét is: "Daarom is het zo belangrijk het democratiebegrip niet verder te versmallen tot het gelijk van de helft plus één. Democratie moet mensen verenigen, niet uit elkaar spelen." Vaak wordt democratie juist gezien als de wens van de meerderheid. Dit laat zien hoe ingewikkeld het is om hier een alternatief frame voor te bieden, zonder in termen van ontkenning te vervallen. Weer niet gelukt. Waarom begint hij over de betekenis van onze democratie? De alinea erna gaat, zonder expliciete koppeling, over het vertrouwen in de politiek: "De parlementaire democratie is van iedereen, voor iedereen en moet dus dienstbaar zijn aan iedereen." In de zin erna wordt duidelijk wie hij aanspreekt: hij doet een beroep op de oppositie om een 'brede samenwerking' aan te gaan. Oftewel: ga niet dwarsliggen vanuit je eigen gelijk. Dat klinkt redelijk, maar voor de oppositie kan het heel anders overkomen — als: tekenen bij het kruisje, want grote issues liggen al te lang te wachten. De zin ' De toekomst wacht niet op achterblijvers ' voelt daarmee als een dreigement. Frame 2: we worden gegijzeld op ten minste drie onderwerpen Het zijn stevige woorden: " Een onderwerp dat Nederland nu al jarenlang gijzelt, is de stikstofaanpak." Het is een van de drie onderwerpen die de Koning aanhaalt om te laten zien hoe dingen te lang zijn blijven liggen. Hij staat lang stil bij wat het stikstofprobleem voor boeren gaat betekenen: veel. Maar het gaat wel 'duidelijkheid en toekomstperspectief' opleveren. De boeren krijgen geen schuld, maar worden ook niet als slachtoffer geframed: bij hen moet het gaan gebeuren, of ze dat nou leuk vinden of niet. Niet toevallig volgt daarna het onderwerp wonen: plannen voor de lange termijn, maar ook een omfloerste 'pragmatische aanpak' voor de korte termijn. Opvallend abstract en op een hoog taalniveau geframed, waardoor je er ook niet echt op aanslaat. Onderwerp drie is asiel: meer grip, minder polarisatie, en gemeenten die 'solidair' moeten zijn met Ter Apel. Dit hele deel zegt tussen de regels door: samenwerken, verdomme! Met als uitsmijter: " Op deze en andere onderwerpen wil het kabinet stilstand doorbreken en knopen doorhakken, zodat Nederland weer vooruit kan ." Frame 3: is een uitkering een gevangenis? Het lijkt een terloopse bijzin, maar is interessant genoeg om bij stil te staan: "Ook het stelsel van werknemersverzekeringen vraagt onderhoud, om ervoor te zorgen dat mensen mee kunnen blijven doen. Wie ziek wordt of werkloos, moet niet worden opgesloten in een uitkering." Dit is een duidelijk frame uit VVD-hoek, want zij willen de hoogte en duur van zowel de WIA (bij ziekte) als de WW (bij ontslag) verlagen en verkorten. Iets waar linkse partijen en vakbonden fel op tegen zijn en wat al tot protest en stakingen leidde. 'Opgesloten' suggereert dat je er niet uitkomt en dat is een beeld dat rechtse partijen voeden vanuit het idee dat uitkeringen te aantrekkelijk zouden zijn en er geen prikkel is om weer aan het werk te gaan. Het is aan jou om te bepalen of je het daarmee eens bent, maar het aantal mensen dat bewust en tevreden aan de kant zit, is nihil. Je kunt het verkorten van uitkeringen dus ook reframen als: mensen voor de leeuwen gooien. Welk frame past jou als lezer beter? Frame 4: ook de overheid moet beter samenwerken Tegen het einde richt de Koning de aandacht op de overheid zelf, die ook moet werken aan betere samenwerking en vertrouwen: "Kort samengevat: minder regelzucht en controledwang, meer ruimte voor mensen en bedrijven, en een overheid die niet hindert, maar helpt ." Het is een behoorlijk negatieve portrettering van de staat en een frame dat de afgelopen jaren steeds sterker wordt. De overheid als een soort doolhof, waar burger en bedrijf in verdwalen. Het voornemen van het kabinet? Minder regels maken en waar mogelijk vereenvoudigen. Dat betekent in de praktijk ook: minder maatwerk, maar dat blijft impliciet. Ook de ' muren tussen beleid en uitvoering ' moeten neer. Geen leuk frame voor de ambtenaren die met goede bedoelingen hun werk doen en dat vaker wel dan niet voor elkaar krijgen. Meeluistertip: luister naar hoe in de APB 'samenwerken' wordt geframed De toon is gezet. De volgende zin in de afsluiting spreekt ons allen aan, maar vooral de Tweede Kamer: " Want de geest van redelijkheid en elkaar wat gunnen die in deze woorden besloten ligt, lost meer problemen van mensen op dan de voortdurende ophef die nu soms de overhand lijkt te hebben." Het schetst een scherp contrast tussen 'elkaar wat gunnen' en 'ophef veroorzaken'. Maar precies daar tussen zit toch het debat waarbij je argumenten uitwisselt en compromissen zoekt? Ophef gaan we vast krijgen. Het wordt een woordenstrijd de komende dagen, waarbij de inzet grotendeels zal zijn: wie is de dwarsligger en wie doet mee? Dit minderheidskabinet kan zich niet veel verwijten veroorloven, dus de Koning wat vileine steekjes laten uitdelen is best een slimme zet. Benieuwd hoe de oppositiepartijen met de framing van samenwerking zullen omgaan!

Framinganalyse: de frames rond de begroting

1 september 2026
Er werd de afgelopen dagen achter de schermen in Den Haag weer flink geknokt. Niet alleen om de inhoud van de begroting, maar ook om de beeldvorming daaromheen. Minderheidscoalitiepartners VVD, D66 en CDA waren het namelijk niet bepaald met elkaar eens. En dan wordt het vraagstuk ineens tweeledig: wat gaan we doen en hoe wordt deze 'handreiking' geframed in de buitenwereld? Wie wint en wie verliest? Ik analyseer in dit artikel de framingdynamiek. Zonder inhoud kan het alleen over het beeld gaan We weten nog weinig over de inhoud van de afspraken. Dat gaat eerst langs de Raad van State. Voor de media (en voor ons) blijft er dan niets anders over dan doorpraten over hoe de verhoudingen in de coalitie ervoor staan. Dat verdient meteen een kleine time-out, want wie de inleiding van dit artikel herleest, ziet dat ik zelf ook een duit in het zakje doe. Door strijdmetaforen (geknokt, winnaars & verliezers) en door te herhalen dat er sprake zou zijn van een handreiking, geef ik je als lezer een kader mee dat allesbehalve kleurloos is. Taal is nu eenmaal nooit neutraal. Dus laten we kijken hoe de media over dit nieuwsfeit berichten. Omdat het nog niet over de inhoud kan gaan, verschuift de berichtgeving automatisch naar het proces als een soort horse race journalism. Welke frames levert dat op? De afdronk: onderhandelen met pijn, moeite en schijnresultaat Media zijn niet mals. De Volkskrant kopt: 'Coalitie sluit begrotingsakkoord met zichzelf, maar oppositie wacht af'. In de inleiding schrijven ze verder: ' Alle geforceerde opgewektheid voor de tv-camera's kon niet verhelen dat tijdens het overleg op Heinens ministerie de messen op tafel lagen'. De Telegraaf is iets milder: 'Kras op blazoen minderheidskabinet na moeizame Prinsjesdag-deal' , koppen ze. Het AD gebruikt een aardige vergelijking om het proces te duiden: 'Een compleet debacle is afgewend, het is een fotofinish geworden'. Qua framing lijken media behoorlijk eensgezind: het rommelt in het kabinet en daarmee maken ze hun lastige positie alleen maar lastiger. Maar daarmee is de kous nog niet af. Wat alle media er namelijk bij vermelden, is dat dit akkoord er eigenlijk al veel eerder had moeten liggen. Met een minderheidskabinet moet je aankloppen bij de oppositie om je plannen uitgevoerd te krijgen en dat proces had dus sneller kunnen verlopen. Oftewel: een pijnlijke vertraging die de onderhandelingspositie met de oppositie ondermijnt. Hoe framen de hoofdrolspelers het zelf? Wat zet je tegenover deze strijdretoriek? In de reacties van de betrokkenen zie je twee strategieën terug. De eerste is reframen. Dat doen Jetten (D66) en Heinen (VVD). Jetten spreekt van 'een beetje wrijving' . Hij gaat dus deels mee in het beeld van strijd, maar buigt de conclusie om: wrijving geeft juist glans. Oftewel, stevig onderhandelen is goed, zolang je eruit komt. Wel doet hij een mea culpa over hoe dit eruit heeft gezien voor de buitenwereld: 'We gaan nog lessen trekken en kijken hoe het de volgende keer strakker kan'. Eelco Heinen gaat nog een stap verder in zijn reframe: ' Het heeft ons dichter bij elkaar gebracht, omdat je elkaar in die nachten met pittige discussies veel beter leert kennen. Ik denk dat dit het team nog sterker heeft gemaakt'. Het was dus juist goed dat het zo ging, aldus de minister van Financiën. Beide heren kiezen er niet voor om het conflict te ontkennen, maar om het in een nieuw daglicht te plaatsen. De tweede strategie is de aandacht verleggen. CDA-leider Bontenbal legt de focus op het doel van de onderhandelingen: dat was om tot 'een goede handreiking naar de oppositie te komen. Ik denk dat dat gelukt is' . Deze strategie werkt vaak goed, omdat het brein aandacht geeft aan wat op dat moment concreet wordt benoemd. Maar de slimme zet van Bontenbal wordt niet beloond. Terwijl ik dit artikel schrijf, wordt duidelijk dat een deel van de plannen is gelekt. Belangrijke oppositiepartij PRO laat daarover meteen weten: 'totaal niet onder de indruk'. De strijd om het framen van deze begrotingsdeal is nog maar net begonnen. De messen worden geslepen voor de Algemene Beschouwingen volgende week.