5ee7bece

Van chaos naar campagne: hoe partijen de val van het kabinet framen

duda-wsm@mijndomein.nl — Fri, 06 Jun 2025 10:12:31 GMT

Kabinet-Schoof is gevallen. De PVV stapte eruit, en daarmee kwam er abrupt een einde aan een samenwerking die in de beeldvorming vooral het label ‘moeizaam’ kreeg. Wat volgde: nieuwsbrieven en reacties van vrijwel alle partijen. Sommigen verontwaardigd, anderen opgelucht, bijna allemaal klaar om zichzelf opnieuw aan de kiezer te presenteren. In die mails zit meer dan een eerste reactie. Ze zijn het begin van een nieuw verhaal. Een poging om richting te geven aan wat er is gebeurd en vooral aan wat er nú moet gebeuren. Wie is verantwoordelijk? Wie heeft gefaald? En wie kan het land nu wél vooruithelpen?

Iedereen verantwoordelijk, niemand schuldig?

Wat direct opvalt is hoe vaak partijen spreken over 'verantwoordelijkheid nemen'. Dat klinkt mooi, maar de invulling verschilt sterk. CDA schrijft bijvoorbeeld: “Genoeg chaos. Tijd voor verantwoordelijkheid.” Terwijl de VVD aanhaalt dat Nederland leiders verdient “die verantwoordelijkheid nemen en leveren. Júíst als het moeilijk wordt.” De ChristenUnie benadrukt dat leiderschap vraagt om "een koel hoofd en een warm hart". Deze partijen lijken dus in te spelen op het sentiment dat een sterke leider niet wegloopt van moeilijkheden. De SP, die zich in het bericht fel afzet tegen het oude beleid, benadrukt dat zij dé partij zijn die het land echt op één zet. Kortom: het woord 'verantwoordelijkheid' is voor veel partijen het startpunt van hun verhaal. Maar waar de een het inzet om in te spelen op het gebrek aan verantwoordelijkheid bij de kabinetsval, gebruikt de ander het als manier om verantwoordelijkheid naar zich toe te trekken.

Op het eerste gezicht lijkt iedereen het dus met elkaar eens te zijn over het belang van verantwoordelijkheid nemen. Maar wie die verantwoordelijkheid nu niet heeft genomen, daarover verschillen de partijen van mening. Voor sommige partijen is er duidelijk een schuldige die zijn verantwoordelijkheid niet heeft genomen. En die persoon luistert naar de naam Geert Wilders. Zo wijst JA21 expliciet met de beschuldigende vinger naar Wilders: "Dat kan hij zich aanrekenen." D66 noemt hem "onberekenbaar en onbetrouwbaar." De ChristenUnie verwijt de PVV loze beloften en chaos. En FVD noemt het een “doodzonde” dat Wilders, “laatste enigszins rechtse kracht binnen de toch al overwegend middle of the road kuddecoalitie”, is weggelopen, omdat dit de kans op rechts beleid onbenut laat.

Coalitiepartijen VVD, BBB en NSC hanteren hetzelfde frame van Wilders als schuldige, maar juist om zichzelf te onderscheiden van Wilders en de PVV. De VVD noemt het “onbegrijpelijk en onverantwoord” dat Wilders de kans op rechts beleid heeft vergooid. BBB sprak over Wilders als iemand die “roekeloos en onverantwoord” handelde: "Het land besturen is iets anders dan dreigen op sociale media." Zij stellen: wij wilden wel, maar Wilders stapte eruit. En NSC vindt het “zeer teleurstellend en onverantwoord dat de PVV nu de handdoek in de ring gooit en wegloopt.” Dat juist partijen die in de coalitie zaten nu met de vinger wijzen naar Wilders als persoon, is strategisch gekozen. Deze partijen moeten zich immers losmaken van de verantwoordelijkheid voor het mislukken van het kabinet, en doen dat door de schuld zo duidelijk mogelijk buiten zichzelf te leggen. De VVD wil vooral “vooruitkijken”, “doorpakken” en “niet te lang blijven handen bij de kabinetsval”. Zij sorteren dus duidelijk al voor op de komende verkiezingen. De andere coalitiepartijen benadrukken dat zij wél dingen voor elkaar hebben gekregen in dit kabinet. BBB benoemt dat ze bezig waren “het land te besturen en echte problemen op te lossen”, en NSC stelt dat het “NSC-bewindspersonen en Kamerleden [waren] die de afgelopen tijd wél strengere maatregelen op het gebied van migratie wisten te realiseren”. Die woorden benadrukken betrouwbaarheid, voortgang, bestuurlijke daadkracht. Zo ontstaat een frame waarin Wilders de breker wordt, en zij de bouwers. De coalitiepartijen kiezen allemaal dezelfde retorische lijn: zij hadden de intentie om zich aan de gemaakte afspraken uit het coalitieakkoord te houden en te leveren wat ze beloofd hadden, maar werden tegengehouden door Wilders. De impliciete boodschap: het ligt niet aan ons. Wij zijn klaar voor verantwoordelijkheid, en waren dat al.

Opvallend genoeg kiest GL-PvdA ervoor om te spreken van het "kabinet Wilders-Yesilgöz". Hiermee wordt nadrukkelijk ook de VVD verantwoordelijk gemaakt voor de kabinetsval. Een aantal andere oppositiepartijen kiest een eenzelfde route. De SP spreekt van "rechtse ruziepartijen" in een “asociaal kabinet”, de Partij voor de Dieren noemt dit hele kabinet "één groot boerenbedrog", maar ze geven zelden specifieke namen. Deze partijen richten zich minder op één schuldige, en meer op een systeem dat volgens hen fundamenteel vastloopt. Door het probleem breder te maken, kunnen ze zichzelf neerzetten als het echte alternatief. Ze hoeven dan niet uit te leggen waarom zij het beter zouden doen dan één persoon. Ze stellen dat het hele spel anders gespeeld moet worden. Met die keuze om niet op één persoon te schieten, maar op de manier van denken van deze coalitiepartijen, laten ze zien dat je echte verandering niet in die ‘oude’ rechtse hoek hoeft te zoeken.

De reactie van de PVV: zelf slachtoffer

In een videoboodschap (via GeenStijl) reageerde Geert Wilders fel op de ontstane situatie. Hij zet de PVV nadrukkelijk neer als slachtoffer van een mislukte samenwerking. Volgens hem is het vooral NSC die gemaakte afspraken niet nakwam. Wilders beweert dat hij er alles aan heeft gedaan om het kabinet te laten slagen, maar dat hij op belangrijke thema’s zoals immigratie telkens werd tegengewerkt. Hij gebruikte termen als "gebroken beloften" en "partijen die niet leverden". Daarmee draait hij de rollen om: het is volgens hem niet de PVV die de boel liet klappen, maar juist de anderen. Hij zegt: “Ik zit hier voor die Nederlander en ik hoop ook dat die Nederlander begrijpt waarom we dit gedaan hebben. Ik wil niet dingen gaan onderzoeken en moties indienen, dit moet gewoon gebeuren. Nederland wordt gek van die asielstroom. Dus daar gaan we mee naar de kiezer.”

Wilders heeft het veel over 'de Nederlander'. Hij zegt te hopen dat mensen begrijpen waarom hij deze stap heeft gezet. Dat zij inzien dat hij geen andere keuze had. Daarmee presenteert hij zichzelf als iemand die namens hen spreekt, niet namens het politieke spel in Den Haag. Hij plaatst zichzelf daarmee aan de kant van het volk: iemand die wél luistert, maar werd tegengewerkt door andere partijen. Die taal past goed bij zijn vaste rol als buitenstaander in de politiek. Hij reframet het conflict: hij versus de gevestigde orde die doorgaat op een heilloze weg. Voor zijn eigen kiezers is dat een herkenbare en effectieve boodschap. Door zichzelf als degene neer te zetten die de waarheid durft te zeggen en de rug recht houdt, bevestigt Wilders hun kijk op de politiek. Tegelijk blijft hij enigszins voorzichtig in zijn toon. Hij sluit toekomstige samenwerking niet uit. Toch is Wilders niet de enige die een ontevreden boodschap brengt over de huidige status quo. Ook andere partijen grijpen de kabinetsval aan om te reflecteren op de koers van de afgelopen periode, en vooral om die als stilstand te framen. Dat frame van stilstand wordt door partijen op verschillende manieren ingevuld, maar vormt de voedingsbodem voor hun plannen voor de toekomst.

Stilstand als frame voor de toekomst

“Vandaag pakken we onze toekomst terug,” schreef Volt in hun nieuwsbrief, als reactie op de val. De SP sprak van “een bevrijding van politieke gijzeling”. GroenLinks-PvdA stelde dat het kabinet werd gekenmerkt door “onmacht, verdeeldheid en ruzies”. Deze partijen schetsen een beeld van stagnatie, waarin Nederland stilstond onder een onsamenhangende coalitie. Tegenover dit beeld plaatsen coalitiepartijen hun eigen narratief. De VVD schrijft: “Daar kunnen we niet in blijven hangen.” Ze willen “met spoed doorpakken”. NSC noemt het vertrek van Wilders “onverantwoord” en benadrukt de noodzaak van oplossingen. BBB stelt retorisch: "Waarom zijn de maatregelen niet gewoon uitgevoerd?" Alsof alleen de uitvoering hen in de weg zat, niet de inhoud. En FVD stelt dat Wilders “de enige kans op een halt aan massale immigratie onbenut heeft gelaten.” Daarmee trekken zij verschillende conclusies uit dezelfde situatie: voor de een was dit kabinet het probleem, voor de ander een gemiste kans.

Zo ontstaat een strijd tussen verschillende definities van stilstand: als stilzitten (SP), als geblokkeerde samenwerking (GL-PvdA, Volt), als afgebroken voortgang (VVD, NSC, BBB), of als verloren moment van echte verandering (FVD). Elk van deze frames probeert het moment te laden met politieke betekenis en zichzelf als logische volgende stap te presenteren.

Van betekenis naar beweging

De val van het kabinet was voor veel mensen verwarrend. Wat is er precies gebeurd? Wie is verantwoordelijk? En wat betekent dit voor het land? In die verwarring proberen politieke partijen richting te geven. Ze willen niet alleen reageren op wat er gebeurde, maar ook het verhaal bepalen dat blijft hangen. Nu het stof langzaam neerdaalt, proberen partijen niet alleen verklaringen te geven, maar vooral hun eigen rol in het vervolgverhaal veilig te stellen. Sommige partijen presenteren zichzelf als de stabiele kracht die rust moet terugbrengen, terwijl andere zich juist profileren als degenen die met lef willen breken met oude politiek en het systeem willen omgooien. De komende maanden zullen we die verhalen steeds duidelijker gaan horen. Partijen kiezen hun woorden zorgvuldig, bouwen aan hun eigen versie van wat er misging en waarom zij nu nodig zijn. Het is straks aan de kiezer om te bepalen welk verhaal het meest geloofwaardig klinkt. En welk verhaal echt verschil kan maken.

NB: In deze analyse hebben we gekeken naar de nieuwsbrieven van politieke partijen zoals JA21, SP, ChristenUnie, D66, GroenLinks-PvdA, Volt en de Partij voor de Dieren. Voor partijen waarvan geen nieuwsbrief beschikbaar was, zoals VVD, NSC, BBB, FVD, CDA en SGP, hebben we gekeken naar de officiële reacties op hun website. De PVV verwees in hun nieuwsbrief uitsluitend naar een video-interview met Geert Wilders bij GeenStijl; die video is meegenomen in deze analyse. DENK heeft geen schriftelijke reactie gegeven.

De lintjesgate en Schoofs relatieve retorische skills

Tue, 29 Apr 2025 09:01:39 GMT

Afgelopen weekend kleurde heel Nederland oranje voor de verjaardag van koning Willem-Alexander. Traditiegetrouw werden op de dag voor Koningsdag ook de lintjes uitgereikt aan mensen die een waardevolle bijdrage aan de samenleving hebben geleverd. Deze feestelijke ceremonie had dit jaar voor sommigen een wat bittere nasmaak. Marjolein Faber, minister van Asiel en Migratie, weigerde namelijk haar handtekening te zetten onder de koninklijke onderscheidingen voor vijf vrijwilligers die vluchtelingen hebben geholpen. Volgens Faber gerechtvaardigd: hun werk zou haaks staan op haar beleid. “Ik sta voor een streng asielbeleid, want ik wil de instroom drastisch verlagen en het aantal verblijfsvergunningen beperken” , zo verklaarde ze.

De ophef die volgde was groot. Want hoe legitiem is het om een politiek statement te maken over een koninklijk lintje, bij uitstek een symbolische waardering voor maatschappelijk engagement? Het kabinet probeerde de schade te beperken. Premier Schoof liet al snel weten dat hij wél zou tekenen voor de lintjes. Maar de Tweede Kamer nam daar geen genoegen mee. De vraag rees: wat zegt dit over het functioneren van Faber, over de eenheid in het kabinet, en vooral: over de rol van de minister-president hierin?

Het resulteerde in een debat dat snel verhit raakte. De premier kwam in eerste instantie niet opdagen voor het debat, maar werd uiteindelijk door de Kamer gesommeerd om zich alsnog te verantwoorden. De oppositie was scherp: van harde kritiek op Fabers optreden tot de sneer van Timmermans dat zij “de grootste prutser is die ooit in vak K heeft gezeten” . Reden genoeg voor ons bij Taalstrategie om de taal van dit debat onder de loep te nemen. Want in de formuleringen van premier Schoof, in zijn gehakkel, in zijn afwegingen en ontwijkingen, tekent zich een retorisch profiel af van een premier die niet het debat aanstuurt, maar het probeert te neutraliseren. We nemen je graag mee in een analyse van hoe dat precies klinkt en waarom het schuurt.

Aanwezigheid als standpunt

Het moment waarop Volt-Kamerlid Marieke Koekkoek aan de premier vraagt waarom hij nog vertrouwen heeft in Faber, is veelzeggend. Schoof begint met de woorden: “Die vraag vind ik relatief eenvoudig te beantwoorden.” Wat volgt is gehakkel zonder échte inhoudelijke uitleg. Schoof probeert weg te komen met een logische omkering: “Als ik geen vertrouwen had in minister Faber, zou ik hier nu niet staan. Dan zou mevrouw Faber hier overigens niet zitten. Er is dus gewoon vertrouwen.”

Op het eerste gezicht lijkt dat logisch: als je iemand niet meer steunt, kom je diegene ook niet verdedigen. Dus: hij is er, dus hij steunt haar. Maar als je beter kijkt, zie je dat Schoof hier vooral een suggestie oproept. Hij doet alsof zijn aanwezigheid op zichzelf al voldoende bewijs is. Terwijl dat natuurlijk niet zo hoeft te zijn. Je kunt om allerlei redenen ergens staan. Uit loyaliteit. Uit plichtsgevoel. Omdat je de schade wilt beperken. En laten we niet vergeten dat Schoof in eerste instantie niet aanwezig was bij het debat. De oppositie sprak hier schande van en noemde het “een schoffering” (Stoffer, SGP) en “minachting van het parlement” (Bontenbal, CDA). Kamervoorzitter Bosma heeft Schoof toen persoonlijk gebeld, waarna hij alsnog ten tonele verscheen. Het feit dat iemand ergens aanwezig is, zegt op zichzelf niets over de kwaliteit van het vertrouwen. Het is alsof iemand zegt: “Ik zit in het concertgebouw, dus ik hou van klassieke muziek.” Misschien, maar misschien ook niet. Misschien is hij er vanwege een werkverplichting (zoals premier Schoof zich wellicht verplicht voelde om tóch aanwezig te zijn bij het debat), of omdat hij met iemand mee moest, of omdat hij een vrije avond had en gewoon iets wilde doen.

Schoof ontwijkt met zijn antwoord ook de echte vraag van Koekoek. De vraag was niet: bent u aanwezig? Maar: waarom heeft u nog vertrouwen, ondanks de ophef? In plaats van te onderbouwen waarom Faber zijn vertrouwen verdient, probeert hij via een omweg te suggereren dat de zaak al afgedaan is. Wat Schoof hier doet, kun je retorisch zien als een vorm van strategisch manoeuvreren. In plaats van inhoudelijk uit te leggen waarom hij vertrouwen heeft in Faber, verwijst hij naar zijn eigen gedrag (zijn aanwezigheid) als impliciet bewijs dat hij vertrouwen heeft. Daarmee laat hij een belangrijk deel van zijn argumentatie onuitgesproken. Dat kan retorisch slim zijn: door niet alles expliciet te maken, vermindert hij de kans op directe tegenspraak. Maar het werkt alleen zolang niemand doorvraagt. Zodra, zoals in dit debat, expliciet wordt gevraagd naar de onderbouwing, valt op dat er eigenlijk nauwelijks echte argumenten zijn gegeven. De indruk van vertrouwen is vooral gewekt, niet hard gemaakt.

Maar eerlijk is eerlijk: als Koekkoek blijft doorvragen, schuift Schoof toch een stapje op. Hij zegt dan dat hij Faber op waarde schat, dat ze binnen de kaders van het coalitieakkoord werkt en dat hij haar aanspreekt als dat nodig is. Het is nog steeds voorzichtig geformuleerd, maar het is wel een inhoudelijker antwoord. Niet meteen groots of glashelder, maar wel een poging om iets van regie te laten zien. Hij had het conflict explicieter kunnen erkennen, bijvoorbeeld door te zeggen: “We verschillen op onderdelen van inzicht, maar ik zie in haar functioneren geen aanleiding om het vertrouwen op te zeggen.” Maar het is hoe dan ook relevant dat hij, onder druk, uiteindelijk wel wat meer kleur bekent. Al blijft het allemaal netjes binnen de lijntjes.

Afstand door taal

Die neiging tot ontwijken zien we vaker terug in zijn taalgebruik. Schoof spreekt vaak in passieve zinnen: “Er is contact geweest” , “Het is besproken” , “Er zijn zorgen gedeeld.” Zinnen waarin dingen gebeuren, maar waarin niemand handelt. Daarmee wordt de premier zelf onzichtbaar in zijn eigen communicatie. Waar leiderschap vraagt om positie, om actie, om kaders, kiest Schoof voor omschrijvingen waarin hij zichzelf buiten het handelen plaatst.

Dezelfde afstandelijkheid zit in meer van zijn formuleringen. Hij begint zinnen met “Ik denk dat...” , “Wat ik belangrijk vind om te benoemen is...” , of “Volgens mij zouden we...” Het zijn vormen van zogenaamde ‘twijfeltaal’ die zorgen voor vertraging, die de boel afzwakken, en de inhoud onder een laag voorzichtigheid bedekken. Juist op het moment dat de Kamer vraagt om helderheid en het nodig is om een stelling in te nemen, klinken deze formuleringen van Schoof alsof hij probeert te voorkomen een stevige positie in te nemen. Retorisch gezien: veiligheid boven overtuiging.

Impliciete instemming

Een ander patroon in zijn optreden is de poging om een soort impliciete consensus te creëren. Formuleringen als “Dat begrijpt u toch ook?” of “Daar kunnen we het hopelijk over eens zijn” klinken verbindend, maar hebben een onderliggende druk: wie het hier niet mee eens is, zet zichzelf buiten de redelijkheid. In plaats van het gesprek aan te gaan, probeert Schoof de discussie af te ronden door te doen alsof er eigenlijk geen verschil van mening bestaat en de rest vanzelfsprekend achter zijn uitspraken staat. Maar wanneer de Kamer expliciet om een oordeel vraagt, werkt die strategie eerder frustrerend dan verbindend.

De boezem van het kabinet als rookgordijn

Een veelzeggende formulering die Schoof in het debat meerdere keren gebruikte, was zijn verwijzing naar “de boezem van het kabinet” . Volgens hem had deze kwestie intern opgelost moeten worden, niet via de media. En die frustratie is begrijpelijk. In een kabinet moet onderling vertrouwen bestaan. Als elke spanning naar buiten lekt, valt er weinig meer op vertrouwelijke basis te bespreken. Schoofs pleidooi voor rust is op zichzelf verdedigbaar.

Maar het moment waarop hij dat pleidooi uitspreekt, schuurt. Juist wanneer de Kamer hem vraagt om helderheid en duiding, verwijst hij naar de interne overlegstructuur van het kabinet. Daarmee verschuift de aandacht: het gaat ineens niet meer over het gedrag van de minister, maar over het feit dat die kwestie publiek is geworden. De boezem van het kabinet wordt zo gereframed van een plek van onderling overleg tot een manier om de discussie uit beeld te houden . Alsof het probleem niet het gedrag van een minister is, maar het feit dat dat gedrag zichtbaar is geworden. Terwijl een ruziënd kabinet natuurlijk wel een belangrijk punt is voor de Kamer om te bespreken.

Een strategie met grenzen

Wat we Schoof wel moeten nageven: hij blijft tijdens het debat bijzonder rustig en beheerst. We zien een beleefde premier, die zich niet laat uitlokken tot harde bewoordingen of persoonlijke aanvallen. In een politiek klimaat waarin het debat steeds grimmiger wordt, is dat op zichzelf een kwaliteit. Ook is het begrijpelijk dat hij zich voorzichtig opstelt: hij leidt een coalitie met grote onderlinge verschillen. Elke scherpe formulering kan de boel doen ontsporen en in het allerergste geval leiden tot een val van het kabinet.

Maar verbindende taal werkt alleen als er een duidelijke kern is om aan te verbinden. Zolang er geen inhoudelijk kader wordt geschetst, blijft verbindend taalgebruik leeg. In plaats van conflict te overbruggen, verhult zijn lege en vage taalgebruik het ontbreken van regie, sturing en richting. En precies dat gevoel blijft hangen na zijn optreden: een premier die niet zozeer leidt, maar balanceert. Je merkt aan alles dat hij met zijn uitspraken de rust probeert te bewaren, maar inhoudelijk zegt hij eigenlijk niets dat écht richting geeft.

Op papier neemt hij uiteindelijk wel een positie in: hij vindt niet dat Faber hoeft af te treden, en benadrukt dat maatschappelijke inzet moet worden gewaardeerd, ook via een lintje. Maar ook in die positie blijft hij balanceren. Hij probeert twee tegenstrijdige perspectieven te verbinden zonder het conflict echt te benoemen: zowel steun aan Faber, als erkenning van de maatschappelijke waarden die zij onder druk zette. Daardoor komt zijn boodschap nauwelijks uit de verf. In plaats van richting te geven, blijft het beeld hangen van een premier die vooral bezig is met het bewaren van de rust, niet met het markeren van grenzen.

Passieve politiek

Faber staat er over het algemeen om bekend dat ze uitgesproken is in haar taalgebruik en zich stevig positioneert in het debat. In deze kwestie hield ze zich relatief op de achtergrond, maar haar eerdere uitspraken vormden de context voor de ophef die ontstond. Schoof deed precies het tegenovergestelde. Hij cirkelde om het probleem heen, verwees naar procedures, en hield het zoveel mogelijk op de vlakte. Zijn manier van spreken bood weinig expliciete sturing. Een keuze die wellicht rust moest brengen, maar ook verwarring oproept over zijn positie.

Wat zegt dat over het grotere geheel? Faber staat bekend als een minister die zich stevig uitspreekt en haar beleid ook in symbolische keuzes laat doorwerken. Dat schuurt soms met wat we verwachten van een bewindspersoon, maar het is in ieder geval helder. Schoof heeft als premier de taak het kabinetsbeleid te coördineren en het kabinet als geheel te vertegenwoordigen én aan te sturen. Maar in plaats van richting te geven, blijft hij hangen in procedures en afzwakkende formuleringen en positioneert hij zichzelf vooral aan de randen van het debat. Die manier van spreken komt niet uit de lucht vallen. Het laat precies zien waar deze coalitie mee worstelt: partijen die inhoudelijk ver van elkaar af staan, en die voortdurend zoeken naar manieren om het kabinet tóch bij elkaar te houden. In die context wordt taal geen middel om richting te geven, maar een manier om spanningen te omzeilen. Geen helder kader, geen visie, maar vooral een manier om te voorkomen dat iets escaleert.

En dat hoor je terug. In de verzachters, de passieve constructies, de zoekende zinnen en de neiging om spanningen zoveel mogelijk buiten het politieke debat te houden. Waar sommige premiers een stevige stempel probeerden te drukken, kiest Schoof voor balancerend leiderschap. Begrijpelijk in een coalitie met grote inhoudelijke tegenstellingen, maar retorisch weinig inspirerend. En juist daarom is het relevant om naar die taal te kijken. Want in de manier waarop er gesproken wordt, of juist gezwegen, zie je waar de macht ligt. En waar niet.

Hier kan je het debat zelf teruglezen of terugkijken .

De geniepige invloed van taal op geldzaken

Tue, 18 Mar 2025 16:06:22 GMT

Mensen denken wel eens dat als we gaan rekenen, dat de invloed van framing daar ophoudt. Maar is dat ook zo? Lang niet altijd. In dit artikeltje gaan we in op de manier waarop taal rond geldzaken invloed heeft op hoe die zaken beleefd worden.

Op NU.nl lazen we het volgende:

"Dollarkoers gaat onderuit terwijl euro in de lift zit
De waarde van de dollar is de afgelopen dagen stevig gezakt. De Amerikaanse munt staat woensdag op het laagste niveau in bijna vier maanden ten opzichte van de euro. Ook ten opzichte van andere valuta moest de dollar terrein prijsgeven."

Wie hier met een framingbril op naar kijkt, valt iets opmerkelijks op. Namelijk: de metaforen die worden gebruikt om aan te geven wat er aan de hand is. Neem bijvoorbeeld ‘onderuit gaan’ en ‘in de lift zitten’. Dat zijn kenmerken die je normaal eerder aan mensen verbindt. Er is hier dus sprake van personificatie: geld dat zich gedraagt naar menselijke eigenschappen. Het helpt ons iets behoorlijk abstracts beter te begrijpen door het in een menselijk perspectief te plaatsen.

Maar er is meer aan de hand als we nog een laagje dieper gaan, namelijk de sturende invloed van de conceptuele metafoor. James Geary schrijft hierover in zijn boek ‘I is another’, over de invloed van metaforen. In de financiële wereld hebben metaforen namelijk meer invloed dan je op het eerste gezicht denkt. Er is namelijk wat aan de hand met de ‘agency’ in het metaforische taalgebruik. Namelijk of er een gevoel van ‘handelen’ aan vastzit. ‘Stevig zakken’ is iets waar je weinig controle op hebt. Terwijl iemand die ‘in de lift’ staat, toch echt zelf bepaalt op welke verdieping hij uitstapt. Dit patroon zie je vaker. Wanneer een koers daalt, worden veelal woorden als ‘instorten’, ‘kelderen’ en ‘onderuit gaan’. Hier reageren aandelenhandelaars onbewust op, schrijft Geary.

Wanneer de metafoor een totaal gebrek aan controle suggereert, worden aandelen sneller verkocht omdat handelaars er onbewust aan koppelen dat dit aandeel nog verder zal gaan dalen. Immers: iets dat instort stopt daar pas mee als het volledig ingestort is. Aandelen die ‘opklimmen’ of ‘gigantisch stijgen’ worden juist massaal ingekocht, omdat hierbij het gevoel zich opdringt dat deze verder zullen gaan stijgen. Dit komt omdat deze metaforen een gevoel van ‘agency’ in zich hebben: er zit een gecontroleerde beweging of een soort van bewust idee achter. Vraag je dit na bij aandelenhandelaars en dan zullen ze het in alle toonaarden ontkennen. Ze hebben het namelijk simpelweg niet door.

Dus brengt het lezen van een nieuwsbericht je in de verleiding om wat aan je aandelenportfolio te doen? Kijk dan eens goed naar de werkwoorden die worden gebruikt. Grote kans dat je zo’n conceptuele metafoor tegenkomt… met weinig echte voorspellende waarde.

Een kijkje in onze keuken: metaforen

Mon, 30 Sep 2024 10:14:19 GMT

Metaforen kunnen ontzettend handig zijn. Ze maken een lastig onderwerp concreet en begrijpelijk en hebben ze een sturende kracht: een goed gekozen metafoor bepaalt waar de aandacht naartoe gaat. Als iemand zegt dat hij is 'gegroeid als mens’, is dat inhoudelijk vrij complex, maar toch begrijpen we meteen wat iemand bedoelt en of het bijvoorbeeld goed of slecht nieuws is. Niet zo gek dus, dat wij vaak worden gevraagd om onderzoek te doen naar en advies te geven over metafoorgebruik.

Een mooi voorbeeld daarvan is toen we onderzoek deden naar het framegebruik rond (kortdurende) detentie. Naast een analyse van welke frames op dit moment gebruikt werden over dit onderwerp, werkten we ook aan de vraag hoe het dan wél zou moeten. Om dat te achterhalen, hebben we onder andere een aantal metaforen ontworpen rondom het complexere concept ‘detentieschade’ en ze vervolgens getest in focusgroepen.

Detentieschade

Detentieschade is de schade die je ‘erbij krijgt’ als je een gevangenisstraf opgelegd krijgt. Denk daarbij aan dat je je baan, huis en vangnet verliest. Dat is onprettig voor degene die veroordeeld wordt, maar heeft ook praktische bezwaren voor de maatschappij als geheel. Zo is het bijvoorbeeld een stuk moeilijker om na je tijd in de gevangenis het leven weer op te pakken als je je woning, baan of je relaties bent verloren. Omdat veel mensen niet bekend zijn met de term ‘detentieschade’ en de bijbehorende uitleg ervan vrij uitvoerig kan zijn, is het verstandig om een metafoor te koppelen aan de uitleg over detentieschade. Twee metaforen bleken na onderzoek op een constructieve manier te kunnen bijdragen aan het gesprek over detentieschade: ‘onzichtbare straf’ en ‘zware rugzak’.

Onzichtbare straf

“In Nederland leunt ons rechtssysteem sterk op kortdurende gevangenisstraffen om kleine criminaliteit aan te pakken. Dit lijkt misschien redelijk, maar het leidt in feite tot een extra, onzichtbare straf. Wanneer mensen zelfs maar een korte tijd in de gevangenis doorbrengen, worden zij geconfronteerd met een onzichtbare straf, namelijk het verlies van hun baan, sociale netwerk en/of huis. Op die manier laat een korte gevangenisstraf mensen een onzichtbare straf uitzitten voor de rest van hun leven.”

Deze metafoor helpt om de nadruk te leggen op het feit dat er meer gebeurt dan een ‘paar maandjes zitten’. Ook kan deze metafoor worden ingezet om te laten zien dat soms niet alleen de gedetineerde deze straf krijgt, maar dat een mogelijk gezin van een gedetineerde in feite deze onzichtbare straf ook toebedeeld krijgt. De focusgroepen waar we deze metaforen getest hebben, lieten zien dat mensen bij deze metafoor zelf gaan redeneren over de duur: een onzichtbare straf is ongrijpbaar en dus ook niet zomaar ‘klaar’. Onze testpersonen verwachtten dat mensen die in detentie hebben gezeten hier nog lang last van kunnen hebben.

Zware last

“In Nederland leunt ons rechtssysteem zwaar op kortdurende gevangenisstraffen om kleine criminaliteit aan te pakken. Dit lijkt misschien redelijk, maar het laat mensen achter met nog meer gewicht op hun rug dan wat ze in eerste instantie hadden. Een soort zware rugzak voor extra problemen. Want wanneer mensen zelfs maar een korte tijd in de gevangenis doorbrengen, worden zij geconfronteerd met de zware last van het verlies van hun baan, sociale netwerk en/of huis. Op die manier zorgt een korte gevangenisstraf ervoor dat mensen voor de rest van hun leven een zware last dragen.”

Deze metafoor portretteert detentieschade als een zware last die ex-gedetineerden met zich mee moeten dragen. Die last kan zo zwaar worden, dat mensen helemaal niet meer vooruitkomen. De metafoor legt hiermee uit hoe recidive in de hand wordt gewerkt door mensen voor korte tijd vast te zetten. Binnen de metafoor is het oplossingsperspectief dan ook: voorkom dat mensen met een zware rugzak opgescheept raken, door een alternatief voor detentie te organiseren. Ten opzichte van ‘onzichtbare straf’ is deze metafoor wat concreter. Dat zorgt ervoor dat mensen de metafoor breder kunnen inzetten. Een aantal deelnemers gaf aan dat mensen die detentie krijgen veelal al gewicht in hun rugzak hebben, voordat ze de gevangenis in gaan. Een interessante toevoeging, want dit laat zien dat mensen die met criminaliteit in aanraking komen veelal al kwetsbaar zijn. Ofwel door slechte invloed uit hun omgeving, ofwel doordat zij zelf met problematiek rondlopen. Het is daardoor gemakkelijk te begrijpen binnen de metafoor dat het verliezen van een woning of werk de rugzak meteen té zwaar maakt om verder mee te kunnen.

Andere metaforen

Uit ons onderzoek bleek dat er ook een hoop metaforen zijn die er juist niet in slagen om korte gevangenisstraffen en hun effect op een gewenste manier uit te leggen. Een voorbeeld hiervan is de vergelijking tussen een korte gevangenisstraf en een ‘lege gereedschapskist’. Door mensen voor korte periode vast te zetten, blijven zij als het ware achter met een lege gereedschapskist, omdat belangrijke ‘tools’, zoals een woning, baan of sociaal netwerk, worden afgenomen. Zonder deze tools lukt het ze niet om hun leven weer op te pakken en op de rit te houden, waardoor ze opnieuw in de criminaliteit kunnen belanden.

Deze vergelijking probeert korte gevangenisstraffen middels een lege gereedschapskist te koppelen aan detentieschade, maar in de praktijk pakte dit helaas niet goed uit. In de focusgroepen gebruikte men de metafoor op een andere manier, namelijk door te zeggen: ‘ze komen met een lege gereedschapskist de gevangenis in’. Men vond het te ver gaan om in detentie die gereedschapskist vervolgens weer te vullen, want dan wordt de gedetineerde te veel beloond in plaats van gestraft voor zijn daden.

Een vergelijkbaar negatief effect zagen we gebeuren wanneer we een korte gevangenisstraf vergeleken met het geven van een rode kaart, waardoor iemand op de bank belandt en niet meer mag meedoen aan de wedstrijd daarna. Men komt dan al vlug uit bij het onbewuste idee dat mensen altijd rationele keuzes zouden maken, waarbij men vooral gefocust is op het idee dat je in deze situatie bent beland door je eigen weloverwogen keuze en actie. Dit activeert bij veel mensen een manier van denken waarbij ze zich richten op straffen. Een gevangenisstraf is daarbij de (enige) gepaste straf, omdat dit mensen een lesje zou leren en hen laat inzien dat dit soort gedrag niet wordt geaccepteerd. Dit gaat volledig voorbij aan de detentieschade die we eigenlijk als maatschappij ook zouden willen meewegen in de zoektocht naar een systeem waarbij je zo min mogelijk recidive hebt.

Wat te doen?

Natuurlijk is het niet zo dat een goed gekozen metafoor meteen je hele communicatie-uitdaging duidelijk maakt en oplost. Maar het biedt, zeker in het geval van complexe materie, houvast om makkelijker over het concept te kunnen praten met elkaar. In dit geval gaven we het advies om, als je een van de twee metaforen inzet om over detentieschade te praten, je dit ook altijd moet combineren met voorbeelden van wat detentieschade precies is, en daarnaast het beste kunt focussen op hoe detentieschade uiteindelijk invloed heeft op de maatschappij – om zo inzichtelijk te maken dat korte gevangenisstraffen ongewenste en tegengestelde effecten kunnen hebben.

Zoals je ziet, zitten er wel wat haken en ogen aan: niet zomaar elke leuk verzonnen vergelijking of metafoor heeft de uitwerking die je voor ogen had. Test dus je taal! En als je niet weet waar je moet beginnen: onze deur staat altijd open .

Ps. Wil je meer weten over ons onderzoek naar kortdurende detentie en detentieschade? We hebben er een speciale website voor gebouwd, waar je alle informatie, blogs en rapporten kunt vinden!

Een kijkje in onze keuken: aansluiten bij de ander

Mon, 30 Sep 2024 10:03:36 GMT

We hebben de leukste baan op aarde. Althans, dat vinden wij zelf. “Maar wat doen jullie dan de hele dag?” Die vraag krijgen we vaak tijdens workshops en trainingen. Niet zo gek, want framing en nudging klinken voor velen spannend. “Zijn jullie dan echt de hele dag bezig met beïnvloeden?” Nee hoor, wees gerust! Wat we wél graag doen, is mensen helpen om helder en overtuigend te communiceren, zodat zij anderen net zo enthousiast kunnen maken over hun ideeën als zijzelf zijn. Het mooie is dat iedereen wel wat extra overtuigingskracht kan gebruiken, of het nou gaat om een nieuw beleidsplan of om een maatschappelijk thema op de kaart zetten.

Wat we vaak zien bij klanten die ons benaderen, is dat ze moeite hebben om mensen mee te krijgen, ondanks sterke argumenten. De vraag is dan: waar gaat het mis? Soms blijft de zender te veel in zijn of haar eigen bubbel en staat te weinig stil bij wat de ander belangrijk vindt. Als je wilt overtuigen, moet je aansluiten bij wat de ander drijft. Dit klinkt simpel, maar vereist een andere manier van denken, wat vaak tot een heel andere boodschap leidt.

Kennisvloek

Een andere valkuil is de ‘kennisvloek’. We schreven hier eerder al eens een artikel over , maar het komt erop neer dat we vaak aannemen dat de ander dezelfde kennis heeft als wij. In de praktijk blijkt dit vaak niet zo te zijn én kunnen we ons maar moeilijk een voorstelling maken van wat de ander dan wel weet. Daarnaast baseren veel mensen hun mening onbewust op onjuiste informatie. Daar kwamen we tijdens een onderzoek naar kortdurende detentie nog maar eens achter. We interviewden een twintigtal mensen over hun ideeën over het Nederlandse strafrechtsysteem. Toen we vroegen of ze tevreden waren met het strafrechtsysteem in Nederland, antwoordde iemand: “Het probleem ligt bij de jury.” Verrast vroegen wij: “Jury? Leg eens uit…” Deze persoon zei: “Er zitten daar zo’n tien man die bepalen of je schuldig bent of niet, en als ze je niet mogen, ben je de pineut, dan beland je zo in de gevangenis.” Onze oren klapperden. Een jury? Die hebben we in Nederland helemaal niet! Hoe kwam deze persoon aan deze 'kennis'? “Dat weet toch iedereen, dat zie je overal op Netflix!”

Dit soort informatie is voor ons (en de opdrachtgever) enorm waardevol. Het laat zien dat we ons communicatieplan moeten aanpassen. Het wordt lastig om iemand te overtuigen als diegene verkeerde informatie heeft. Die misinformatie beïnvloedt wat men vindt én hoe men handelt. In zo’n geval moet je een stapje terug doen en is het beter om eerst op een begrijpelijke manier uit te leggen hoe het écht zit. Zodra iemand de juiste kennis heeft, wordt het veel makkelijker om hem of haar mee te krijgen in jouw idee. Wat we vaak merken is dat, na ons onderzoek en de aanpassingen in hun communicatie, klanten al snel positieve veranderingen zien. Ineens lukt het wél om mensen te overtuigen en plannen door te voeren die voorheen op weerstand stuitten. Het blijft voor ons fascinerend hoe kleine veranderingen in framing een wereld van verschil kunnen maken.

Wij leren ook van jullie!

Ons werk is hierdoor niet alleen uitdagend, maar ook ontzettend leerzaam. We krijgen inzicht in hoe het brein werkt en zoeken voortdurend naar manieren om zo goed mogelijk aan te sluiten bij de ander. Zo zorgen we ervoor dat onze boodschap precies overkomt zoals bedoeld, zonder ruimte voor misinterpretatie. Omdat onze klanten uit verschillende sectoren komen, leren wij ook veel van hen, terwijl wij hen helpen hun boodschap zo goed mogelijk over te brengen. Een echte win-winsituatie!

Beïnvloeding door foto's

Wed, 17 Apr 2024 08:29:57 GMT

Het is feest! Komende vrijdag ontvangt onze oud-stagiair Iris van Weenen namelijk haar masterdiploma! Haar stage bij ons was onderdeel van haar masteropleiding Neerlandistiek en haar superinteressante scriptieonderzoek naar de overeenkomsten tussen talige en visuele frames heeft haar uiteindelijk dat felbegeerde papiertje van de Universiteit Leiden opgeleverd.

De afgelopen jaren is framing een steeds populairder fenomeen aan het worden om onderzoek naar te doen, maar beeldframing wordt vaak over het hoofd gezien. Best raar, want beelden kunnen juist enorm overtuigend en sturend zijn, zoals we ook al schreven in dit artikel over de verhalende kracht van beeldframing. Beelden worden bijvoorbeeld beter onthouden dan tekst, de verwerking van beelden in je brein gaat supersnel (véél sneller dan de verwerking van tekst) en ze hebben een enorme plakkracht. Hoogste tijd dus om eens wat dieper in beeldframing te duiken.

Klimaatframes in beeld en taal

Kijk je eerst naar de foto's of de tekst?

Een interessante conclusie, die ook meteen laat zien waar het vaak misgaat. Juist omdat beelden zoveel impact kunnen maken en als eerste door je brein verwerkt worden, kan het zomaar zijn dat je door zo’n foto meteen een ‘framingbril’ opzet: alles wat je daarna leest in de begeleidende tekst (als je die überhaupt leest, natuurlijk), beoordeel je dan binnen de kaders van het frame dat al geactiveerd is met dat beeld. En dan kan het gebeuren dat je razendsnel tot allerlei conclusies komt die je, als je de informatie in een andere volgorde tot je had genomen, anders niet had getrokken. Food for thought, de volgende keer dat je de krant openslaat en je ogen meteen naar die foto worden getrokken!

Manifesteren kun je leren

Tue, 09 Apr 2024 15:37:43 GMT

Eerder schreven we al eens een artikel over hoe taal je denken beïnvloedt . De conclusie daarvan was: taal is verre van neutraal en heeft zelfs invloed op hoe je de wereld om je heen ervaart. Afhankelijk van de taal die je spreekt kun je bijvoorbeeld bepaalde kleuren beter zien, of onthoud je beter wie precies de schuldige was bij een ongeluk. De manier waarop je iets zegt, heeft effect op hoe we de wereld zien, wat we een logische vervolgstap vinden of wie we aanwijzen als probleemveroorzaker. Een nieuwe Duitse studie vond voor deze conclusie nieuw bewijs én laat zien hoe het invloed heeft op niet alleen ons heden, maar ook onze toekomst.

Gaat het beter in de taal, dan gaat het beter in ‘t echt

De wetenschappers onderzochten de taal in 173.031 Britse boeken uit de periode 1500 tot 1900. Ze kwamen tot de conclusie dat bepaalde termen, die gekoppeld kunnen worden aan vooruitgang en innovatie, vanaf de 17 ^e eeuw steeds vaker gebruikt werden. In aanloop naar de industriële revolutie (in Groot-Brittannië vanaf de tweede helft van de 18 ^e eeuw), zie je dus al een omslag in de taal die mensen gebruiken.

Oftewel: mensen praten niet alleen meer over vooruitgang als het op dát moment beter gaat, taal schept dus ook ruimte voor een culturele verandering die invloed heeft op de staat van het land. Natuurlijk zijn bepaalde andere zaken absoluut van invloed geweest op de vooruitgang (denk aan het mechaniseren van productieprocessen, meer interacties tussen verschillende bevolkingsgroepen of florerende handel), maar het effect van taal en cultuur mogen we zeker niet uitvlakken én de Duitse onderzoekers hebben daar nu dus ondersteunend bewijs voor gevonden.

Sterker nog: de Britse data-analist en journalist John Burn-Murdoch heeft in de Financial Times de vrijheid genomen om dit onderzoek nog iets verder door te trekken . Hij vroeg zich af of dit patroon ook in andere landen te zien was en legde Spanje onder de loep van zijn data-analyse. Zijn conclusie? Dat de Spanjaarden pas twee eeuwen ná de Britten eenzelfde stijging lieten zien in optimistische taal over vooruitgang. Interessanter is dat die stijging overeenkomt met de economische ontwikkeling van dat land in die tijd. En nóg interessanter is dat ook hier de talige ontwikkeling voorliep op de economische ontwikkeling.

En wij nu hier dan?

Nu we dit weten, is het misschien wel leuk om te weten hoe we er heden ten dage voor staan. Of juist niet, want het beeld is niet al te rooskleurig. Burn-Murdoch heeft de analyse doorgetrokken naar nu en ziet een kantelend beeld. In de afgelopen zestig jaar is het aantal woorden dat verband houdt met vooruitgang, verbetering en de toekomst met 25% gedaald. En dat is nog niet het ergste, want termen die we juist koppelen aan bedreigingen, risico’s en zorgen zijn zo goed als verdubbeld. Oef, zou dit een voorbode zijn en moeten we ons voorbereiden op een periode van terugval?

Misschien kunnen we met z’n allen het tij nog keren: laten we een optimistische toekomst manifesteren door ons te focussen op voorspoed, vooruitgang en verbetering. Om je een beetje op weg te helpen: in dit artikel deden we al eens uit de doeken hoe je op een optimistische manier framet over klimaat en duurzaamheid . Vanuit een gevoel van urgentie zijn we snel geneigd om heel negatief te formuleren als het om klimaatverandering gaan (De wereld staat in brand! We gaan er allemaal aan als we niet nu iets doen!). Alarmerende taal waar wellicht weinig aan gelogen is, maar die niet altijd het meest effectief is. Té angstaanjagend zorgt er nou eenmaal voor dat mensen eerder hun vingers in hun oren stoppen dan dat ze daadwerkelijk in beweging komen. Door te laten zien wat het oplevert als we klimaatverandering tegengaan, wordt de kans groter dat je luisteraar de schouders eronder wil zetten. En, wie weet, misschien ‘manifesteren’ we de wereld dan gezamenlijk naar een gezonde, mooie en klimaatvriendelijke toekomst. Proberen kan geen kwaad, toch?

Waarom we (denken dat we) het gelijk altijd aan onze kant hebben

Thu, 04 Apr 2024 14:51:49 GMT

Misschien dat je nooit in een verhitte online discussie terecht bent gekomen, maar ook in het ‘echte’ leven gebeurt het regelmatig dat we ons gelijk proberen te halen door meer en meer feiten over de ander uit te strooien of dezelfde feiten keer op keer te herhalen. Met toch vaak hetzelfde resultaat: de ander raakt niet overtuigd van jouw visie en sterker nog, hij (of zij) lijkt alleen maar meer overtuigd te zijn van zijn eigen, duidelijk verkeerde, standpunt. Frustrerend!

Cognitieve dissonantie

Om dit te verklaren komen twee bekende psychologische effecten om de hoek kijken: cognitieve dissonantie en het backfire effect . Laten we daar eens op inzoomen aan de hand van een voorbeeld. Mensen weten dat roken hartstikke slecht is. De gruwelijke afbeeldingen en teksten op de pakjes zijn wat dat betreft ook totaal niet informatief, maar eerder bedoeld om mensen te herinneren aan deze onprettige informatie. Er ontstaat dan cognitieve dissonantie. Dit is de onaangename spanning die iemand ervaart bij tegenstrijdige overtuigingen, ideeën of opvattingen of bij handelen in strijd met de eigen overtuiging. Oftewel: je gewenste zelfbeeld schuurt met je gedrag: “Ik zou eigenlijk moeten stoppen.” Om dat gevoel weg te werken zou je je gedrag kunnen aanpassen door te stoppen met roken. Maar ja, (ex-)rokers onder ons weten: dat is lastig. Een andere optie is om ons zelfbeeld aan te passen. Maar de boodschap “ Blijkbaar vind ik mijn eigen gezondheid minder belangrijk dan ik claim ”, is een onaangename.

Er zijn nog twee andere mogelijkheden waar we over het algemeen eerder naar grijpen: de boodschap negeren of tegenspreken. Voor rokers betekent negeren bijvoorbeeld dat ze soms een hoesje over het pakje doen, zodat ze niet meer met die informatie worden geconfronteerd en het schurende gevoel verdwijnt. Maar ook mensen die bijvoorbeeld meer drinken of meer TikTokken dan ze zich hadden voorgenomen, kunnen cognitieve dissonantie ervaren die ze proberen weg te werken door bijvoorbeeld weg te zappen als het item op tv hun cognitieve dissonantie aanwakkert.

Niet negeren maar tegenspreken: het backfire effect

Als negeren niet werkt, of we voelen ons aangevallen, dan kunnen we nog een andere tactiek toepassen: in de weerstand gaan. En daar komt het backfire effect om de hoek kijken. Het backfire effect houdt in dat je overtuiging bij het horen van tegenstrijdig bewijs niet verandert, maar juist sterker wordt. Het hoort bij de bevestigingsbias die we in ons brein hebben zitten: we zijn vooral gefocust op informatie die past bij onze overtuigingen in plaats van informatie die onze overtuigingen weerleggen. Meer uitleggen kan dus zelfs een tegengesteld effect hebben, doordat mensen hun eigen overtuiging nóg meer gaan verdedigen. Het treedt met name op bij onderwerpen die te maken hebben met hoe je jezelf en/of de wereld ziet en uit zich doordat we gaan verdedigen wat we al vonden. Het onderwerp raakt aan iets wat je belangrijk vindt, waardoor je brein nóg harder gaat graven om argumenten en feiten te vinden die jouw gelijk ondersteunen. Andere reacties kunnen zijn om de bron van de tegenstrijdige informatie te bekritiseren, die informatie als de ‘uitzondering’ te labelen of te menen dat het ‘maar een mening’ is. En als je gesprekspartner dezelfde tactiek toepast, resulteert dat in dat jullie allebei steeds meer overtuigd raken van jullie eigen gelijk, in plaats van dat jullie er samen uit gaan komen.

Meestal kunnen we in het geval van cognitieve dissonantie ons brein best tevreden houden door te kiezen voor de indirecte manier: we steken onze kop in het zand. Opgeruimd staat netjes. Maar wat nou als iemand je wijst op je cognitieve dissonantie door te benoemen dat je gedrag niet strookt met wat je claimt? Dan worden we als het ware gedwongen om te reageren op de directe manier en dat zien we terug in de vorm van tegenargumenten. Neem bijvoorbeeld de klimaatschaamte die steeds meer mensen ervaren. Maar het is toch wel erg lekker om met je gezicht in de zon te zitten in Barcelona. De trein duurt véél langer en is ook nog eens duurder. Dat levert een prettig argument op om uit te leggen waarom je toch echt dat vliegtuig pakt: your hands are tied . Je zou natuurlijk ook tot de conclusie kunnen komen dat je dan helemaal niet naar Barcelona moet gaan (je gedrag aanpassen) of toegeven dat je op dat moment iets anders belangrijker vindt dan het klimaat (je beeld van jezelf aanpassen). Maar het gaat ons hier dus om de derde strategie: je cognitieve dissonantie oplossen met weerstand. En laat ons even duidelijk zijn: dit argument gebruiken we zelf ook, dus dit is geen verwijt. ��

Ook bij discussies over politiek zie je het backfire effect terug. Natuurlijk kun je met elkaar verschillen over de morele kwesties, maar ook keiharde feiten worden in verhitte discussies wel soms erg gemakkelijk van tafel geveegd. Dan is er sprake van het backfire effect . Het heeft op dat moment niet zoveel zin om te blijven hameren. Daarmee kun je namelijk zelfs het tegenovergestelde effect bereiken: dat je gesprekspartner zich nóg harder vastbijt.

Hoe gaan we hier nou mee om?

Hoe zorg je er nou voor dat je niet in een ruzie met een ander (of jezelf) terecht komt waarin het backfire effect centraal komt te staan? Om te beginnen: iedereen heeft hier last van. We zien onszelf als rationele wezens die meningen hebben en beslissingen maken op basis van die rationale. Dat maakt het extra lastig om deze en andere effecten te vermijden. Wat je wel kunt doen: frame het anders! Oftewel: probeer aan te sluiten bij de belevingswereld van de ander om tot overeenstemming te komen. Heb je het idee dat je te maken hebt met het backfire effect ? Ga dan eens te raden wat het diepere wereldbeeld is waaraan getornd wordt en welke kernwaarden daarbij horen. En probeer vervolgens te laten zien dat als mensen hun mening aanpassen op dit specifieke onderwerp, dat niet automatisch betekent dat hun wereldbeeld of beeld van zichzelf hoeft te veranderen: een echte reiziger houdt niet alleen van de bestemming, maar ook van de reis er naartoe. Misschien toch maar eens die treinverbinding op weg naar de zon in Barcelona proberen!

Nudging: het verschil tussen niet willen en niet kunnen

Wed, 22 Nov 2023 15:39:46 GMT

"Dat doe je thuis toch ook niet?!", horen we vaak in workshops. Je hoort de frustratie: het gevoel dat mensen prima weten wat wel of niet de bedoeling is, maar dat ze het gewoon vertikken om het gewenste of zelfs 'normale' gedrag te laten zien. Als je denkt dat mensen je bewust dwarszitten, dan kan dat op den duur een nogal giftige sfeer veroorzaken. Terwijl dat vaak helemaal niet nodig is: mensen willen vaak best 'goed' gedrag laten zien, maar hun brein wordt op de één of andere manier tegengewerkt. Als je daar inzicht in krijgt, dan kun je de juiste interventie erbij zoeken.

Vier types

Wij laten de deelnemers aan onze workshops graag kennismaken met vier types: de Onno's, de Robo's, de Yessirs en de Neintjes. Die laatste groep, dat zijn de mensen waar je (soms terecht) gefrustreerd van raakt: zij weten prima wat de bedoeling is en waarom, maar kiezen ervoor om dat niet te doen: de bewust onwelwillenden. De mensen die een rood-wit gestreept lint omhoogtillen om er tóch onderdoor te gaan. Hen kun je niet nudgen naar het goede gedrag. Wat hier helpt, is een ijzersterk frame inzetten, handhaven of juist een dikke beloning geven.

De Yessirs zijn de (on)bewust bekwamen en zitten in jouw kamp: zij laten het gewenste gedrag zien en zijn dan ook de perfect ambassadeurs voor de goede zaak. De Robo's en de Onno's laten nog niet helemaal het gewenste gedrag zien, maar doen dat niet uit koppigheid. De Robo's zijn de onbewust welwillenden: zij weten en snappen wel wat je van ze vraagt, maar hebben (soms) last van ingesleten gewoontegedrag. Dat is de makkelijkste route voor hun brein en dus moeten ze soms een beetje geholpen worden de juiste richting op, door ze bijvoorbeeld een reminder te geven. De Onno's zijn de onbewust onbekwamen: zij zijn zich van geen kwaad bewust, weten niet dat ze iets anders zouden moeten doen of iets juist zouden moeten laten en nemen gewoon de weg van de minste weerstand.

Hoe bereik je de kanshebbers?

We merken dat veel mensen ervan overtuigd zijn dat in hun doelgroep veel Neintjes zitten: bewuste weerstand en tegenwerking. Maar als we hun cases verder analyseren komen we er vaak achter dat de échte Neintjes maar spaarzaam aanwezig blijken. Veel vaker blijken ze te maken te hebben met Robo's en Onno's. En dat is goed nieuws, want die groepen bieden allerlei kansen om ze wél met je mee te krijgen; als je maar weet aan welke knoppen je moet draaien. Één van die knoppen is nudging, maar veel vaker nog kun je al resultaat behalen door de basisvoorwaarden op orde te hbben. We hebben het dan over: voldoende tekst en uitleg geven, het makkelijk maken, reminders geven en terugkoppelen.

Voldoende tekst en uitleg geven

Niet alleen uitleggen wat de bedoeling is, maar ook waarom , kan al een enorm verschil maken. Zo waren wij ooit betrokken bij een case waarbij het personeel van een verzekeraar werd gevraagd hun identiteitsbadge zichtbaar te dragen. Dit deden ze namelijk nauwelijks, terwijl het wel heel belangrijk is. Er is op kantoor namelijk sprake van veel privacygevoelige gegevens en situaties, dus dan wil je zeker weten dat de personen die je tegenkomt in de gangen daar wel iets te zoeken hebben. Deze uitleg gaf ze een perspectief dat ze belangrijk vonden, waardoor het ongemak van de badge minder belangrijk werd.

Makkelijk maken

Met 'makkelijk maken' bedoelen we vooral: haal drempels weg die het gewenste gedrag onbewust tegenwerken. Zo was er ooit een bedrijf waar heel veel bestek verdween . Heel vervelend, want niet alleen was er steeds een bestektekort, het kostte ook veel geld. Na een aantal mislukte interventies waarbij mensen vooral werd gevraagd om geen bestek meer mee te nemen, doken ze diepen in het gedrag. Conclusie: veel mensen aten niet in de kantine, maar achter hun bureau. Aan het einde van de dag hun bestek inleveren betekende: omlopen. En daarbij: veel mensen staken hun bestek in hun tas en vergaten onderweg dat ze nog langs de kantine moesten. Dat is typisch gewoontegedrag en geen onwil: omdat ze nu eenmaal altijd vanaf hun bureau maar de uitgang lopen, is die fout zo gemaakt. Je zou nu als interventieteam kunnen zeggen: "Het moet zoals wij het willen en we gaan ervoor zorgen dat mensen die omweg wél nemen", maar is dat de makkelijkste weg? Dus besloten ze tot een andere interventie over te gaan: ze maakten het inleveren makkelijker. Op elke verdieping kwam in het minikeukentje een speciale bak om gebruikt bestek te deponeren. Zo is het inleveren geen extra moeite en hoeft de schoonmaker alleen de bakken mee te nemen aan het eind van de dag. Nu horen we je denken: "Moeten wij ons dan aanpassen omdat de rest dat niet kan?" Nee, dat hoeft niet. Maar je maakt het jezelf wel een stuk makkelijker door te focussen op het eindresultaat in plaats van op de manier waarop je daar komt. Want terwijl de interventie waarbij mensen werd gevraagd geen bestek meer mee te nemen geen effect had, zorgde het makkelijker maken ervoor dat er elke maan aanhoudend zo'n 200 stuks bestek weer ingeleverd werden.

Reminders

Een reminder is letterlijk iemand ergens aan herinneren en heeft dus alleen zin als iemand al weet wat de bedoeling is of wat er fout gaat: perfect voor de Robo's. Een voorbeeld is de irritante pieptoon die je hoort zodra je gaat rijden zonder dat je de gordel hebt omgedaan. Je weet echt wel wat de bedoeling is, dus die piep zelf herinnert je eraan dat er iets niet goed is. Of denk aan een dagelijks wekkertje als je je pillen moet nemen. Het risico van een reminder is dat ze ook weer kunnen verdwijnen 'in het interieur': als je een reminder maar vaak genoeg bewust negeert, dan kan het zijn dat je deze niet meer ziet of hoort. Iemand die er constant voor kiest zijn gordel niet te dragen, hoort die piep op een gegeven moment echt niet meer. Maar in dat geval hebben we te maken met een Neintje, niet met een Robo. Een Robo reageert meestal wel op reminders, omdat ze welwillend zijn. Zorg wel voor een reminder die de aandacht blijft trekken.

Terugkoppelen

En als laatste: zorg ervoor dat er voldoende wordt teruggekoppeld. Zowel als het fout gaat als wanneer het goed gaat. Denk maar eens terug aan die keer dat je op een website een formulier invulde en geen terugkoppeling kreeg of het nou was gelukt of niet. Je blijft dan toch achter met een wat onzeker gevoel. Moet je nou nog een formulier invullen of toch maar even wachten? Ook als iets niet goed gaat is het goed om dat te melden, want wat niet weet, wat niet deert! Een voorbeeld daarvan is dat je bank-app tegenwoordig een seintje geeft als de naam die je invoert niet klopt bij de bankrekening. Weet je zeker dat het klopt? Dan kun je de betaalopdracht natuurlijk alsnog gewoon verzenden, maar je wordt er wel even bewust van gemaakt.

Conclusie: niet kunnen is niet altijd niet willen

Je ziet, als iemand niet direct met je meegaat, betekent dat zeker niet altijd dat mensen niet willen . Soms weten ze simpelweg niet wat je van ze vraagt, dat ze iets verkeerd doen, of is hun gewoontegedrag zo ver ingesleten dat het voor hen de makkelijkste route is. Ga er dus vanaf nu gewoon vanuit dat mensen Onno's of Robo's zijn, in plaats van Neintjes. En lukt het dan nog niet? Dan kunnen wij je natuurlijk altijd helpen om de juiste interventie voor je probleem te vinden!

Nudging werkt!

Wed, 22 Nov 2023 14:16:27 GMT

Als je iemand maar vaak genoeg een appel voorhoudt, dan gaat hij vanzelf gezondere keuzes maken, toch? Nou, zo simpel is het niet. En gelukkig ook maar want anders zouden we wel héél makkelijk beïnvloed kunnen worden. Maar door dit soort kort-door-de-bocht aannames heeft nudging onterecht het imago gekregen van ‘grappige’ psychologische duwtjes zonder veel effect. Nudging kan wel degelijk goed werken, maar dan moet je wel aan een aantal voorwaarden voldoen.

Een Nederlands onderzoek naar de effectiviteit van nudging dat vorig jaar werd gepubliceerd, concludeerde teleurstellend dat nudging niet zo goed werkt: “ Paprika’s in de aanbieding doen of volkoren producten op ooghoogte leggen heeft op de lange termijn weinig effect op het koopgedrag in de supermarkt. Zogeheten nudges zijn daarom niet voldoende om mensen gezonder te laten eten. ” lazen we in de Volkskrant . Oef, dat zijn harde conclusies.

De achilleshiel van nudging

Maar: klopt het wel? Nudging is meer dan een appel op ooghoogte leggen en er het beste van hopen. Het is eigenlijk een beetje een verzamelterm waar heel erg veel verschillende interventies onder vallen. Daar zit meteen ook de achilleshiel van nudging: sla een willekeurig boek open over nudingtechnieken, en het is vaak niet meer dan een lijst van verschillende biases en sluiproutes in onze breinen met een voorbeeld. Een echte stapsgewijze aanpak ontbreekt vaak, terwijl daar de crux van nudging in zit: als elke nudge in elke situatie zou werken, dan zou het wel héél makkelijk worden om mensen als een soort marionetten overal voor in te zetten.

Is je case wel nudgebaar ?

Niet elke vorm van nudging is geschikt in elke context. Vóórdat je gaat nudgen, moet je daarom goed weten wat het probleem precies is, of het überhaupt wel ‘nudgebaar’ is en zo ja, waar de nudge op moet ingrijpen. Een voorbeeld: we waren eens bij een organisatie waar verschillende verzorgingshuizen onder vallen. Dat was niet lang na de eerste coronalockdown en ze hadden tijdens die periode wat problemen gehad met mensen die het niet konden verkroppen dat ze niet bij hun ouders, partners of andere geliefden op bezoek mochten. Bezoekers hadden ingebroken door via de brandtrap en de nooduitgang zichzelf toegang te verschaffen tot het verpleeghuis. Nu was de vraag van deze medewerkers aan ons: hoe nudge je deze mensen naar het goede gedrag? Het antwoord is wellicht even kort als teleurstellend: niet. Nudging gaat om ingrijpen op onbewust gewoontegedrag. Mensen die weten wat je van ze vraagt en er bewust voor kiezen om dat niet te doen, die krijg je niet met een onbewust duwtje het goede pad op. Bij dit soort types helpt een andere interventie: handhaven.

Dezelfde nudge, een ander effect

Een ander voorbeeld: bij een experiment werden huishoudens aangemoedigd om minder energie te verbruiken. Dat gebeurde door ze een brief te sturen waarin werd aangegeven hoe hun energieverbruik was in vergelijking met de buurt . Dat is een nudge die valt in de categorie ‘sociale bewijslast’: we houden ervan om te doen wat de rest doet, en dus zullen we proberen ons gedrag aan te passen als blijkt dat we afwijken. De nudge werkte: de mensen die meer energie verbruikten dan gemiddeld, gingen minder verbruiken. Maar: de mensen die juist minder verbruikten dan gemiddeld, gingen na deze interventie juist meer verbruiken. Immers: ook zij weken af van de norm. Werkt de nudge dan niet? Juist wel! Maar niet elke doelgroep wordt met dezelfde nudge in dezelfde richting geduwd.

Goed onderzoek scheelt een hoop gedoe

Om gedrag aan te passen op een voorspelbare en wenselijke manier moet je dus heel goed onderzoek doen vóórdat je gaat nudgen. Je moet weten waarom mensen bepaald gedrag wel of niet laten zien, of dit gedrag überhaupt te nudgen valt en welke nudge dan eventueel zou kunnen werken. Vaak zit de oplossing in een combinatie van nudges, dus denk niet te snel dat je er bent. In het bovenstaande voorbeeld van het energieverbruik werd namelijk bij een deel nog een extra element getest: de mensen die meer dan gemiddeld verbruikten, kregen een rood, boos kijkende smiley te zien. De mensen die het juist beter deden, werden beloond met een groen, blij kijkend gezichtje. Deze groepen werden dus niet alleen beïnvloed door de norm, maar ook door een duidelijke goed- of afkeuring. Wat bleek? Degenen die al zuinig waren én een groene smiley kregen, gingen hierna juist níét meer verbruiken. Dat hun gedrag extra werd toegejuicht door het poppetje sterkte hen dus juist in dat hun gedrag goed was, ondanks dat het niet de norm was.

Hou vol!

Nog een laatste puntje: we hebben het vaak over gewoontegedrag. Mensen kiezen vaak helemaal niet expres voor het gedrag waar jij niet op zit te wachten (al voelt het soms wel zo), maar volgen gewoon het paadje in hun brein dat er al ligt. Zo’n paadje is niet met een knip van de vinger omgelegd: het is vaak flink uitgesleten en het vergt echt wat moeite om er een nieuwe hoofdweg naast te leggen. Dat betekent dat je in het geval van nudging moet blijven volhouden tot het gewenste gedrag het gewoontegedrag is geworden. En ja, dat vergt soms veel tijd en moeite. In het geval van de supermarkt kun je je afvragen of ze de juiste nudges hebben gebruikt (in hoeverre kies je voor volkoren als je specifiek op zoek bent naar het merk pasta dat je altijd kiest?), maar ook of ze op de juiste manier hebben volgehouden. Een nudge kun je ook niet oneindig lang recyclen: op een gegeven moment valt een nudge niet meer op en wordt het weggefilterd door het brein van de ontvanger. Dan moet je dus iets nieuws bedenken om de ander weer te prikkelen. Je ziet: nudging is zo makkelijk nog niet, maar als je het goed doet, dan is het een magisch middel!

Detentieframes in actie bij ‘So far so good’

Wed, 05 Jul 2023 11:38:53 GMT

Politieauto’s die in de hens gingen, winkels die werden gesloopt en zwaar vuurwerk dat als wapen werd gebruikt. De rellen in Rotterdam van 19 november 2021 staan bij velen nog in het geheugen gegrift. Men sprak van een ‘on-nederlandse’ situatie, waarbij de politie zelfs met scherp schoot op relschoppers. Een heftige avond, waarbij emoties als boosheid en frustratie, maar ook angst en verdriet de boventoon voerden. Al snel kwamen de reacties vanuit het hele land. Men was verbouwereerd dat dit in Nederland kon gebeuren, buurtbewoners pakten een bezem in de hand om de wijk weer schoon te vegen en toen Mark Rutte werd gevraagd naar een reactie, zei hij niet te willen zoeken naar ‘sociologische verklaringen’. Maar een verklaring is niet hetzelfde als een vergoelijking. Waarom is gebeurd wat is gebeurd? En ook: hoe kunnen we voorkomen dat er ooit zoiets weer gebeurt? Daarvoor zullen we toch echt iets dieper moeten kijken.

Dat is precies wat theatergroep WAT WE DOEN wil laten zien met hun dans- en theatervoorstelling ‘ So far so good ’: een voorstelling waarin centraal staat hoe verschillende mensen verschillende visies hebben op wat er die avond is gebeurd. Framing, dus. Op uitnodiging van de groep namen we vorige week plaats in het publiek, om ons te laten informeren, inspireren en vermaken.

Tijdens de voorstelling maken we het verloop van de rellen mee vanuit een winkel. Door de winkelruit zien we de rest van het podium: de ‘straat’ waar de rellen, verbeeld door dansers, steeds in hevigheid toenemen. Binnen zien we gesprekken ontstaan tussen verschillende types. Er komt een wijkcoördinator voorbij, een winkeleigenaar, een hooligan, een politieagent, een journalist, de burgemeester, een pizzabezorger en een buurtbewoner. Wat zien zij? Hoe verklaren zij de gebeurtenissen? Waar zitten hun eigen zorgen en frustraties? Wat deze voorstelling niet is, is een vergoelijking van de rellen. Wat het wel is: een voorstelling waarbij je wordt uitgedaagd verder te kijken dan je eigen bubbel.

Als framingexperts beleef je zo’n avond toch een beetje anders dan de andere bezoekers. Terwijl we toekijken hoe de rellen zich ontvouwen, zijn we mentaal aan het coderen: welk frames horen we? Komt het overeen met ons eigen onderzoek naar detentie(schade) en criminaliteit? Komen we tot nieuwe inzichten? De verschillende acteurs geven een stem aan de verschillende frames. De winkeleigenaar is vooral angstig en focust op de ontwrichting van de maatschappij: dit soort gedrag raakt ons allemaal en moet dus keihard aangepakt worden. De wijkcoördinator heeft juist een totaal andere blik op waar de problemen en de oplossingen zitten: als we gewoon de deur van het wijkcentrum openhouden zodat we met elkaar kunnen blijven praten, leggen de we fundering voor een goed functionerende samenleving. De burgemeester kunnen we binnen hetzelfde frame plaatsen, maar die werd nog wel wat negatiever neergezet: als iemand die vooral (of: alleen maar) bezig was met hoe hij erop zou komen te staan.

Meer weten over ons onderzoek naar framing rond detentie? Neem een kijkje op de website: framingdetentie.nl

Fotocredits: Salih Kilic

Tegen het eind van de voorstelling gebeurde er iets interessants: er werd specifiek aandacht gevraagd voor de t egenframes ‘Uitkomst uit je nest’ en ‘Detentieschade’. Als je binnen de redenering van het eerste frame blijft, dan ligt de focus op de verklaringen: waarom doet iemand wat hij doet? Wat gebeurt er met je als je, buiten je schuld om, niet dezelfde kansen kan grijpen als een ander? Als je in een onveilige thuissituatie opgroeit? Licht verstandelijk beperkt bent? De relschoppers werden op kleine sokkels gezet om te shamen, maar ook om te verklaren. Binnen die redeneringslijn is het niet logisch om deze mensen harder te straffen, maar om te onderzoeken welke factoren bijdragen aan het gedrag en om daarop in te grijpen. Het ‘Detentieschade’-frame toont hoe detentie, ook al is het maar (heel) kort, als een soort onzichtbare straf bij je blijft. Je krijgt je straf, maar raakt daardoor ook allerlei zaken kwijt die je nodig hebt om na de gevangenis weer een normaal leven op te bouwen, zoals je baan, je huis en relaties.

Deze voorstelling was geen stuk waarbij je als publiek alleen maar toeschouwer bent: we werden betrokken door de acteurs, maar iedereen werd ook echt aan het denken gezet. Waar gaat het nou goed in onze maatschappij en waar niet? Hoe komt dat nou en hoe lossen we dat op? En vooral ook: kijk eens verder dan je eigen bubbel, want met meer inzicht in elkaars frames, begrijpen we elkaar beter en kunnen we écht samen over oplossingen gaan nadenken. Een boodschap die wij alleen maar kunnen onderschrijven!

Help ik word geframed!

Thu, 15 Jun 2023 10:30:37 GMT

“Je doet aan framing!”, “Ik word geframed” of: “Het is een wereld vol leugens en frames”. Oef. Veel mensen gebruiken de term ‘framing’ te pas maar ook zeker te onpas. We zien vaak dat mensen een ander ‘beschuldigen’ van framing op het moment dat ze vastzitten in een discussie: wanneer ze de ander wegzetten als leugenaar of iemand die woorden verdraait (vaak ook nog voor eigen gewin), dan wordt al snel de term framing uit de kast gehaald en, als bij toverslag, zetten ze de tegenstander buitenspel. Recent zagen we een voorbeeld waarbij deze tactiek nog een stapje verder ging, namelijk bij een Tweede Kamerdebat tussen SP-fractievoorzitter Lilian Marijnissen en Sigrid Kaag (D66).

Graaiflatie of (deels) terechte prijsverhogingen?

In dit debat over de voorjaarsnota kreeg framing een prominente rol. Marijnissen riep Kaag tot de orde waarom zij als minister van Financiën de term ‘graaiflatie’ niet hanteerde: ze vond dat dit de enige term is die de werkelijkheid eer aandoet, namelijk dat bedrijven door de prijzen te verhogen excessieve winsten maken. Een verhaal waarin bedrijven duidelijk de slechterikenrol krijgen en waar de consument slachtoffer van is.

Kaag wilde daar niet in meegaan en bestempelde graaiflatie als een frame dat je niet te pas en te onpas kunt gebruiken. De werkelijkheid lag volgens haar een stuk genuanceerder: “In algemene zin ben ik er geen voorstander van om een makkelijke term te gebruiken die onrecht doet aan veel bedrijven die wel de lonen hebben verhoogd, of heel veel van de mkb’ers die juist niet alle prijzen doorrekenen aan hun consumenten omdat ze zich zorgen maken over de betaalbaarheid van hun producten.” Volgens Kaag is de term graaiflatie dan een containerbegrip dat geen recht doet aan de genuanceerde situatie. Haar antwoord kon op weinig goedkeuring van Marijnissen rekenen. Volgens haar is het onacceptabel dat een minister van Financiën graaiflatie wegzet als een frame en dat gebruikt als excuus om niet in te grijpen bij bedrijven die enorme winsten maken in deze tijd.

Botsende frames en weinig begrip

In het debat zie je dat Marijnissen zichtbaar geïrriteerd is dat Kaag de discussie afdoet door te zeggen: ‘het is een frame en niet de mijne’. Helaas voor mevrouw Marijnissen heeft minister Kaag hier toch zeker wel een punt: graaiflatie is een frame. Het biedt een visie op de werkelijkheid, maar het is zeker geen allesomvattende visie. Er is ruimte voor meerdere frames om parallel naast elkaar te bestaan en allemaal een beetje van de complexe werkelijkheid te laten zien. Dat Marijnissen reageert als door een wesp gestoken na het horen van het woordje ‘frame’, laat zien dat ook zij een behoorlijk slecht beeld van framing heeft: alsof het gelijk staat aan liegen en zij door deze opmerking van Kaag totaal niet meer inhoudelijk kan meedoen aan het debat. Overigens framet Kaag natuurlijk ook terug, want hoewel ze erop hint, bestaat 100% neutrale taal helemaal niet.

Framing gaat juist om het benadrukken van een bepaald deel van de werkelijkheid: je brengt een specifiek deel van onze enorme complexe werkelijkheid onder de aandacht en stuurt daarmee naar een bepaalde interpretatie van bijvoorbeeld wat het probleem is en wie verantwoordelijk is voor een oplossing. Juist doordat de werkelijkheid zo complex is, is het onvermijdelijk om keuzes te maken in focus en woordgebruik. Of je dat nou bewust doet of niet, we zijn op dagelijkse basis de hele dag door aan het framen. In het debat zijn dus ook beide dames aan het framen.

Waar Marijnissen misschien had gehoopt een reactie bij de minister te kunnen uitlokken of haar voor het blok te kunnen zetten om nu in te grijpen, zien we dat Kaag niet meegaat in het frame van Marijnissen. Ze kiest een tegenframe en zet Marijnissen daarbij gelijk neer als iemand die wel heel ‘makkelijk’ met de werkelijkheid omgaat door te framen. Dit leidt bij Marijnissen tot grote frustratie. Enerzijds omdat Kaag zich niet laat verleiden in Marijnissens frame te stappen, anderzijds ook omdat je natuurlijk in de politieke arena niet graag als framer wordt neergezet.

Slim van Kaag?

Over het algemeen helpt het niet erg om de ander te betichten van framing. Want de ander ziet zijn frame niet als frame, maar als een waarheid die wordt ontkend door jou. Maar in dit geval proberen de minister en het Tweede Kamerlid elkaar niet te overtuigen. Eigenlijk zijn ze via elkaar met ons – de kijkertjes thuis – in gesprek. Dus dat hun frames botsen, is niet zo erg. Maar als we dan toch nog even streng mogen zijn: het was fair geweest als Kaag tegen Marijnissen had gezegd: "Ik kies een ander frame dan het uwe hier." Want daarmee had Kaag ook recht gedaan aan wat framing is, in plaats van het in te zetten voor eigen gewin. De ironie ontgaat ons niet dat framing, een vakgebied dat zich bezighoudt met beeldvorming, vaak zelf negatief geframed wordt. Voor ons als taalstrategen en framingspecialisten dus een mooie uitdaging in het verschiet om framing een positieve bijklank te geven.

Het voorspellende brein weet sneller dan ’t ziet

Thu, 15 Jun 2023 09:40:04 GMT

Leestip van team Taalstrategie

Hoe werkt ons brein bij het interpreteren van de werkelijkheid om ons heen? Wat veel mensen zullen denken, is dat we eerst wat zien, horen, proeven of voelen en die signalen vervolgens interpreteren. In het boek The experience machine: how our minds predict and shape reality vertelt professor in de cognitieve filosofie Andy Clark dat dit een achterhaald beeld is. Hoe hij de werking van het brein beschrijft, is fascinerend en wij nemen je daar graag even in mee.

Niet alleen interpreteren, maar vooral ook voorspellen

Het is een prikkelende vraag: ‘where does you mind end and the outside world begin?’ Volgens Clark zijn deze twee werelden – binnenwereld en buitenwereld – veel meer met elkaar verbonden dan hoe we dit ons voorstellen. Hoewel we denken dat we proberen de werkelijkheid zo veel mogelijk zoals die is te interpreteren, stelt hij dat we in realiteit vooral de hele dag aan het voorspellen zijn wat we denken te gaan zien. Dat klinkt vreemd en verdient een voorbeeldje. Stel, je trapt in een lange spijker. Hij komt helemaal door je schoen heen. Je voelt je meteen helemaal misselijk worden van de pijn. Maar wat nou als blijkt dat de spijker helemaal niet door je voet is gegaan, maar goddank tussen je tenen door is geglipt. Ben je dan een aansteller? Clark zegt van niet, want omdat je pijn verwacht en voorspelt, kan het zomaar zo zijn dat je hersenen hier al op voorsorteren. Een wat minder extreem voorbeeld is dat je soms denkt dat dingen heet aanvoelen die bij nader inzien koud blijken. Of andersom. Of dat je je mobiel voelt trillen terwijl ‘ie uitstaat of helemaal niet in je zak zit.

Ons brein is de hele dag voorspellingen aan het maken en toetst de werkelijkheid hier aan. Klopt het niet, dan passen we onze voorspelling aan. Maar we bekijken de wereld dus altijd door de bril van een voorspelling die we al klaar hebben staan. En dat heeft grote implicaties. Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman schreef al over systeem 1 (ons snelle denken) en dat we niet objectief interpreteren. Clark gaat dus nog een stapje verder: de informatie die we waarnemen komt niet ‘neutraal binnen’ en wordt vervolgens gekleurd door ons snel invullende brein, maar wordt überhaupt al gekleurd opgehaald. Dat klinkt beroerd, maar in feite is het vooral ook heel efficiënt, want het brein hoeft niet alles telkens af te pellen maar kan vooral toetsen: had ik gelijk?

Twee concrete voorbeelden

Het is allemaal wat abstract, deze visie op het brein. Gelukkig geeft Clark ook een aantal voorbeelden om het zelf te ervaren. De vreemdste is iets dat hij ‘ Sine-wave speech ’ noemt. We hebben op YouTube even een voorbeeld opgesnord, zodat je het zelf kunt proberen. Sine waves zijn onverstaanbare geluidsfragmenten, dusdanig vervormd dat je er vrij weinig tot niks van kunt maken. Maar wat gebeurt er zodra je het ‘echte’ fragment waarop het gebaseerd is luistert? Daarna ‘versta’ je de sine wave ineens. Dat komt omdat je brein nu wél in staat is om een correcte verwachting te organiseren. Waar we eerst geen enkel voorspellend kader hadden, hebben we dat nu ineens wel. En voilà, we verstaan een onverstaanbaar fragment.

Een ander voorbeeld is de zwart-blauwe óf goud-witte jurk die het internet een aantal jaren geleden in de houdgreep hield. Er werd online geruzied welke kleur deze jurk nou écht had. Onderzoekers aan de Universiteit van New York zetten een enquête uit onder 13.000 mensen en ontdekten dat de interpretatie van de kleur afhing van het feit of mensen dachten dat de jurk via lamplicht of juist via natuurlijk daglicht werd belicht. En dat hing weer af van of mensen een ochtend- of avondmens waren en dus eerder aan artificieel licht of daglicht denken bij ‘licht’. In deze voorbeelden zie je mooi het voorspellende brein aan het werk. In plaats van het in het midden te laten, vullen we bepaalde dingen in waardoor we ze anders zien en beleven.

En nu?

Behalve je eigen brein beter begrijpen, vallen er meer wijze lessen uit de visie van Clark te trekken. Waarbij de belangrijkste is dat we onszelf en elkaar echt met een korreltje zout moeten nemen (en een beetje compassie) als het gaat om het interpreteren van de werkelijkheid om ons heen. Want onze voorspellingen kloppen niet altijd. Het brein is niet altijd in staat die meteen te corrigeren. Sterker nog, soms worden foute voorspellingen niet gecorrigeerd maar zelfs bevestigd doordat de voorspelling zelf in staat is om onze ervaring te beïnvloeden. Wie pijn verwacht bij de tandarts, zal bijvoorbeeld ook meer pijn ervaren dan iemand die denkt dat het allemaal wel mee zal vallen. Dus nogmaals: ben je dan een aansteller? Zeker niet. We zijn goede voorspellers, maar laten ons soms ook door ons eigen brein bedotten. We doen er goed aan om daar af en toe bij stil te staan.

Meer lezen? Het boek kun je o.a. bij Bol.com bestellen!

De zin en onzin van het wijzigen van de grondwet

Mon, 13 Feb 2023 15:40:24 GMT

In januari is de grondwet gewijzigd. Het artikel in kwestie is ook niet de minste: Artikel 1. Dat artikel stelt: Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan. De nieuwe wijziging ging om het toevoegen van twee nieuwe gronden: handicap en seksuele gerichtheid. Afgelopen december werd er gedebatteerd in aanloop naar de laatste stemronde en vlogen de frames door de bankjes. Sarah was te gast in het programma Het Kamergesprek waarbij ze samen met andere experts parlementaire debatten uitpluist en uitlegt. Wij keken met een framingbril naar dit debat en wat bleek: niet iedereen vindt deze wijziging een goed idee. Waarom niet?

Wat gebeurt er eigenlijk als je de grondwet wijzigt en wat maakt het uit? Het antwoord op die vraag verschil nogal per partij. Er leken grofweg vier smaken tijdens het debat:

Het is vooral symbolisch, maar wel goed
Het is meer dan symbolisch en goed
Het is symbolisch en zinloos
Het is meer dan symbolisch en daardoor gevaarlijk

Framing van de wijziging: symboliek?

Ruard Ganzevoort (GroenLinks) koos die eerste variant: “ Bij de eerste lezing heeft mijn fractie benadrukt dat het hier vooral over normstelling gaat. Dat werd in de rest van het debat een beetje een discussie over het verschil tussen symboolwaarde en symboolwetgeving. Misschien is het woord "normstelling" dan toch echt wel beter ”. Hij benadrukt dat de grondwet een soort spiegel is, die ons laat zien wie wij zijn als land. Door expliciet in de grondwet benoemd te worden, word je ook beter gezien, betoogde hij. En dat schept een norm. Maar voor wie is die norm? Ganzevoort wijst meer naar de overheid dan naar het volk. De overheid moet meer werk maken van ervoor zorgen dat mensen met een beperking volwaardig mee kunnen doen.

Waarborg voor de toekomst

Boris Dittrich (D66) benadrukt dat de wijziging meer is dan alleen symboliek: “ Wanneer het gaat om homoseksualiteit, hebben zij zelfs vervolging meegemaakt, want dat was vroeger strafbaar in Nederland. Wanneer het gaat om een handicap, herinneren we ons wat er in de Tweede Wereldoorlog onder de nazibezetting is gebeurd: mensen met een handicap werden geselecteerd en afgevoerd. Expliciete opname in de tekst van de Grondwet is dan ook een juridische erkenning van gelijkwaardigheid. Het verhoogt de herkenbaarheid van deze groepen en het versterkt ook de rechtsbescherming ”. Het expliciet benoemen van deze twee gronden is dus een soort waarborg voor de toekomst. In het debat werd bijvoorbeeld ook Hongarije aangehaald, waar vanzelfsprekend lijkende rechten dat inmiddels niet meer zijn. Het is nodig om deze mensen extra bescherming te bieden, voor mocht ‘de waan van de dag’ zich ooit tegen deze groepen keren.

Onzinnig potje scrabble

Er waren ook tegenstanders van de wijziging. Annabel Nanninga (JA21 – maar als ‘Fractie Nanninga’ in de Eerste Kamer) ziet het als symboliek waar eigenlijk alleen de indieners van het voorstel wat mee winnen: “ Deze behandeling is dus niets anders dan een onzinnig potje parlementaire scrabble met een deugscore op woordwaarde. Maar als we hieraan beginnen, waarom dan niet verblijfstatus, opleidingsniveau, geboorteplaats, lengte, dikte, haarkleur, sociale klasse, hobby's, muzikale voorkeur, haarstijl? ” Zinloze symboliek, die vooral bedoeld zou zijn om te laten zien hoe ‘woke’ de indieners wel niet zijn. Haar voorstel was overigens om alle gronden te schrappen, in plaats van er twee toe te voegen.

Risico op ranking?

Tot slot nog één frame dat we zowel bij de VVD als SP terugzagen: de wijziging is niet zonder risico’s, dus het is méér dan symbolisch. VVD’er Caspar Van den Berg verwoordt dat als: “ Als de grondenlijst regelmatig zou worden uitgebreid met nieuwe gronden, zou ten onrechte de indruk kunnen ontstaan van een streven naar volledigheid. De indruk zou kunnen ontstaan dat de grondwetgever ernaar streeft om de meest essentiële discriminatiegronden op te nemen op de lijst en dat de overige discriminatiegronden dus ondergeschikt zouden zijn” . Overigens vond de VVD het argument dat de bescherming van deze groepen ‘geen rustig bezit’ is wel voldoende om voor de wijziging te stemmen. Hetzelfde gold voor de SP, met wel de waarschuwing van senator Tiny Kox: “ Hoe kijken zij aan tegen de gedachte dat verbijzondering — ik kijk weer naar collega Van den Berg — en specifieke insluiting van vormen van discriminatie op zijn minst het risico met zich meedraagt van uitsluiting: wat niet genoemd wordt in een lange reeks van vormen van discriminatie is wellicht niet zo ernstig? ”

Sleutelen aan de grondwet, wat betekent het?

Het debat was dus vooral heel erg waardengedreven: waarom is het belangrijk om wel of juist niet aan de grondwet te sleutelen? Hoewel de meeste partijen de inhoud sympathiek vinden, ging het debat voor een groot deel niet over. Het ging over hoe we de grondwet zelf en de inhoud van de grondwet moeten wegen als samenleving. Het debat maakte duidelijk dat geen enkele senator daar lichtzinnig over denkt.

En het laatste lijkt nog niet gezegd over Artikel 1. Door meerdere partijen werd geopperd dat ‘social origin’ ook toegevoegd kan worden als relevante grond tegen discriminatie. Maar of we dat vooral moeten bezien door de bril van ‘sociaal-economische status’ of als ‘je culturele nest’, dat ligt aan de partij die je het vraagt. Dus…to be continued.

Benieuwd naar het hele gesprek? Dat kun je hier terugkijken. Naast Sarah waren John Bijl, Boris van der Ham en Shashi Roopram te gast bij host Kemal Rijken.

Nudging: wortel of stok om rokers te beïnvloeden?

Mon, 17 Oct 2022 09:52:59 GMT

Tijdens workshops komt het onderwerp ‘rokers’ opvallend vaak terug. Met name medewerkers in facility management vragen ons vaak hoe zij met frames of nudges rokers kunnen beïnvloeden bepaald gedrag te laten zien. Het is een interessant onderwerp, waarbij deelnemers aan onze workshop soms ook met de meest fantastische ideeën komen. Maar de wanhoop is soms ook groot. En dat snappen we. Want soms worden mensen met onmogelijke opdrachten opgezadeld. Daarom wijden wij er vandaag een artikel aan.

(On)verenigbare doelen

Uit de gesprekken die we vaak voeren met onze deelnemers blijkt dat men bij het onderwerp ‘roken’ vaak tegelijkertijd twee problemen wil oplossen die elkaar bij de aanpak in de weg zitten. Laten we even inzoomen op een ziekenhuis waar we een tijdje geleden mee brainstormden. Bij uitvraag bleek dat ze de volgende problemen hadden:

Er werd gerookt voor de ingang van het ziekenhuis. Dat is hinderlijk voor andere bezoekers, zoals longpatiënten.
Mensen mochten überhaupt niet meer roken op het terrein.

Dit tweede punt is overigens zelden een eigen diepgewortelde wens; dit is vanuit de wetgever bepaald. Per 1 juli 2021 zijn rookruimtes in overheids- en openbare gebouwen verboden. Aan gebouwbeheerders van scholen, ziekenhuizen, musea, sportkantines, bibliotheken, maar ook zorginstellingen, gemeentehuizen, de Tweede Kamer en ministeries dus de schone taak om dit waar te maken. Het probleem is alleen dat je beide wensen niet in één succesvolle interventie kunt waarmaken. Het één vraagt namelijk om verleiding (de wortel) en het ander om handhaving (de stok).

Wortel of stok?

Het lijkt simpel om te zeggen: ‘Laten we het gewoon helemaal uitbannen, dan staan ze ook niet voor de ingang roken.’ Maar zo simpel ligt het toch niet. De gebouwbeheerders krijgen het handhaven van een verbod (de stok) in de praktijk namelijk gewoon niet voor elkaar door bijvoorbeeld personeelstekort of te weinig slagkracht. Als je wilt inzetten op handhaven, moet je het ook waar kunnen maken.

Rokers zo ver krijgen om niet voor de ingang te roken, kun je aanvliegen met een wortel door ze te verleiden naar een andere plek te gaan. Maar daar schuurt het: want door het rookverbod is er helemaal geen andere plek om naartoe te gaan op het terrein. En als die er wél is, dan horen we tijdens workshops vaak het argument ‘dat ze het roken niet willen faciliteren’. Tja. Als je dan ook niet wilt of kunt handhaven, dan krijg je dit probleem niet opgelost. Sterker nog: als je alle alternatieve rookplekken weghaalt of heel onaantrekkelijk maakt, is de kans groot dat je het uiteindelijke concrete probleem (een soort rookhaag voor de ingang) alleen maar verergert.

Houd je echte doel scherp voor ogen

Wil je onbewust gaan beïnvloeden, dan moet je allereerst scherp krijgen wat je precies wilt bereiken: het moet glashelder zijn wanneer je tevreden bent. Jouw (nudge-)interventie is bedoeld om bepaald gedrag uit te lokken, dus dan is het wel essentieel dat je scherp hebt wat dat gewenste gedrag moet zijn en hoe haalbaar dat is. Vanuit dat hele specifieke doel ga je vervolgens bekijken welke technieken je zou kunnen inzetten. In dit geval is het dus de vraag: waar heb je echt last van en wat wil je dus echt bereiken? Is dat óf dat mensen niet meer roken voor de ingang van je gebouw? Óf dat mensen helemaal niet meer roken?

Een nudge leidt per definitie tot een vrijwillige keuze. Dat betekent dat je met kleine duwtjes serieus resultaten probeert te verkrijgen: je wilt rokers verleiden om het ‘juiste’ te doen. Zonder dat je hem of haar enorm beperkt in de eigen wensen. Een verbod is dus geen nudge. Wil je dat een roker op een plek rookt waar anderen er geen last van hebben? Dan heb je grofweg twee paden: ze faciliteren of keihard handhaven. Wil je dat mensen ergens anders gaan roken? Dan werkt het pad van nudging en dus verleiding. Wil je dat ze niet roken? Dan heeft nudgen geen enkele zin.

Nudgen is faciliteren

Nudging en verleiden betekent de roker faciliteren in zijn of haar behoefte. Wanneer wil een roker roken? Je kunt je vast goed voorstellen dat iemand die net een lastig gesprek heeft gehad met een arts, behoefte heeft aan een sigaretje. Op het moment dat iemand dat niet op het terrein mag doen (dus óók niet op de parkeerplaats), vraag je wel heel veel van iemand. Lichamelijke verslaving moeten we niet onderschatten. Voor een non-roker lijkt het makkelijk om te zeggen: dan rook je toch lekker thuis? Maar zo makkelijk is het simpelweg (helaas) niet. Het is geen rationeel gedrag. Het voelt niet als een keuze.

We zien in de praktijk vaak dat mensen het faciliteren van rokers lastig verenigbaar vinden met hun eigen waarden. Er is dan bijvoorbeeld wel een rookhok, maar het moet daar vooral niet gezellig of aangenaam zijn. Of makkelijk te bereiken. Met als effect: dat rokers die sigaret toch opsteken op een plek waarvan ze weten dat het daar eigenlijk niet mag. Maar ja, ratio en onbewuste beïnvloeding zijn nou eenmaal echt twee verschillende dingen. Een paar praktijkvoorbeelden:

(On)aantrekkelijker maken . Mensen blijven weg van vieze plekken. Zo worden bijvoorbeeld vuilnisbakken die je niet hoeft aan te raken een stuk fanatieker gebruikt dan bakken waarvan je de klep handmatig moet opendoen. Als een ‘rookhok’ smerig oogt, gaan mensen het (onbewust) mijden. Ook in zo’n glazen kom staan waar andere afkeurend langslopen, zorgt ervoor dat mensen er liever niet gaan staan. Zeker als de rookplek ook nog eens geteisterd wordt door wind en regen. Geef rokers een aangenaam plekje en ze gaan er liever naartoe. In de praktijk wordt de rookruimte vaak juist zo onaantrekkelijk mogelijk gemaakt, zodat het rokers afschrikt om überhaupt te roken. Maar gaan ze er minder van roken? Of gewoon liever op een andere plek? Door de rookplek zo onaantrekkelijk mogelijk te maken door deze bijvoorbeeld niet te overdekken, zul je rokers vaak alleen maar meer lokken naar plekken die wel aantrekkelijk zijn. Je zult dan zien dat ze eerder bij de hoofdingang, of erger nog: half binnen, gaan roken, omdat ze daar droog staan.

Stop met die doodlopende paden

We snappen dat het faciliteren van roken vreemd voelt, want je wil natuurlijk liever dat ze stoppen. Maar even terug naar de roker die een slecht nieuwsgesprek had bij het ziekenhuis: soms kun je het gewoon even niet verwachten van mensen. Ga goed bij jezelf na wat je doel nu écht is. Helemaal niet meer roken? Of ervoor zorgen dat anderen er geen last van hebben? Het is leuk dat de wetgever bedenkt dat het helemaal niet meer mag, maar dat vraagt om handhaving en niet om verleidingstechnieken.

Daarbij ontstaan er ook zelfs extra problemen. Het weghalen van rookfaciliteiten (bijvoorbeeld ook peukenvangers in een stoeptegel die niet meer op openbaar terrein mogen) leidt tot extra vervuiling. De mensen die toch roken, kunnen hun afval niet meer kwijt. Jammerlijke nevenschade. Met het weghalen van het rookhok, krijg je juist meer rokers bij de ingang. In plaats van te focussen op hoe je het de situatie liefst zou zien (volledig stoppen met roken), loont het zich vaak meer om erbij stil te staan wat haalbaar is en waar je de grootste groep het meeste mee helpt. Want daarmee doe je meer recht aan de complexiteit van dit vraagstuk.

Vier redenen waarom jij de sportschool nog niet hebt opgezegd

Mon, 08 Aug 2022 10:08:06 GMT

Zeg het eens eerlijk, heb je een abonnement op een sportschool waar je stiekem nooit komt? Of misschien een andere abonnementsservice met een flinke laag stof erop? Maar zit die maandelijkse afschrijving die erbij komt kijken je toch wel een beetje dwars? Balen! Maar in dit artikel leggen we je graag uit waarom dit je overkomt. En vooral: dat het echt niet helemaal je eigen schuld is. Dat komt omdat zo’n abonnement ontworpen is om je wél te laten betalen, maar niét te laten komen.

Fijn brein, maar niet altijd

Om te snappen hoe je een service ontwerpt waar mensen wel voor betalen, zonder dat ze er gebruik van maken, moeten we even in het brein duiken. We zitten vaak vol goede voornemens: ‘Ik wil fit worden’. Een goed functionerend brein beredeneert dan: ‘Oké, dan moet je daar wel wat voor doen’, en zo komen we vanzelf bij de sportschool uit. Tot zover: volstrekt logisch. Maar nu komt het wat minder logische deel van het brein aan zet. In de eerste plaats zit er een groot gat tussen onze voornemens en wat we daadwerkelijk doen. Dat geldt vaak en eigenlijk voor iedereen. Dit wordt de ‘intention-action-gap’ genoemd in de gedragswetenschappen. We zien het haarscherp voor ons: sportbroek aan en gaan. Pas achteraf lukt het om te zien: we waren misschien wat overoptimistisch over hoeveel tijd we daadwerkelijk konden vrijmaken naast onze drukke banen en gezinsleven. Ergens is het goed, zo’n overoptimistisch brein, want anders zouden we nooit nieuwe dingen proberen. Maar het zorgt er in de praktijk helaas wel voor dat dingen niet altijd daadwerkelijk van de grond komen.

Persuasief design vanuit de sportschool

Na een tijdje van niet-sporten begint ons initiële optimistische brein toch een andere conclusie te trekken: ‘helaas pindakaas; dit gaat niks worden’. En precies daarom hebben sportscholen een aantal onbewuste breinregels voor zich ingezet. Tenminste deze vier kom je vaak tegen (en werden verzameld & geanalyseerd door onderzoeker Jodi N. Beggs in het boek ‘Nudge Theory in Action’):

Verliespijn minimaliseren. Mensen hebben een aversie tegen verlies. Betalen voor iets wat je niet gebruikt, doet pijn. Daarom proberen sportscholen de maandelijkse kosten zo laag mogelijk te houden. Hoe lager de kosten, hoe minder het voor jou de moeite voelt om het op te zeggen omdat je ‘verliespijn’ meevalt als je er eigenlijk geen gebruik van maakt.
Afwezigheid van ‘afrekenpijn’. Is het je überhaupt niet opgevallen op je rekening dat het maandelijkse abonnement werd afgeschreven? Dan is de kans zelfs nóg groter dat je het niet opzegt. Maandelijks contant aftikken doet ons veel meer pijn dan een abstracte afschrijving. Precies daarom pinnen sommige mensen maandelijks een bedrag dat ze dan contant uitgeven. Dat voelt echt een stuk concreter (en doet dus ook meer ‘pijn’). Reizen op saldo met de NS zorgt helemaal voor de afwezigheid van afrekenpijn. Je ‘bliept’ jezelf naar binnen bij een poortje, maar merkt weinig van de daadwerkelijke kosten. Ook festivals maken hier gebruik van door je muntjes te laten kopen. Zo’n muntje is minder verbonden met echt geld en daardoor doet €6,50 (of meer!) afrekenen voor een frietje mayo minder pijn.
Hoge drempels. We hebben het vaak druk en een druk brein is geneigd af te haken of uit te stellen als iets lastig of vervelend is. Het opzeggen van je abonnement kan vaak alleen maar persoonlijk, of via een irritante speciale schriftelijke weg. Hoe meer stapjes en gedoe, hoe groter de kans dat we gaan uitstellen. Dit is ook hoe veel goede doelen helaas werken. Aanmelden is gemakkelijk, je weer afmelden een bureaucratische nachtmerrie. Grote kans dat je de kosten met de moeite gaat vergelijken en denkt: ‘Ach, laat maar zitten. Zo veel kost het me nou ook weer niet.’
Allemaal extra’s. Waarom hebben veel sportscholen een juice-bar of een zonnebank? Service? Misschien. Maar we gebruiken het ook als een mentale smoes om het verlies van ons maandelijkse abonnement mee te verzachten. ‘Misschien hang ik niet vaak aan de gewichten, maar ik kan in ieder geval gratis onder de zonnebank.’ Zo voelt het alsnog alsof je er iets aan hebt.

Help jezelf: betaal per keer

Conclusie: er wordt veel gedaan om je te houden als betalend lid. Zijn het allemaal schurken? Misschien een klein beetje. Maar als iedereen zou komen zou het maandelijkse bedrag eigenlijk veel hoger moeten zijn. Dus ergens profiteren de sportende leden van de afwezigheid van de rest. Het zou overigens wel kunnen helpen om méér te betalen, want dan wordt de verliespijn ineens een stuk groter. Wellicht zó erg dat we zelfs daadwerkelijk gaan. Wie weet. Maar vat dit alsjeblieft niet als tip op om een hoger bedrag te gaan betalen. Wij zeggen: opzeggen die handel en per keer gaan betalen. Dat is dan wel duurder per keer (en het doet een beetje zeer als je het telkens los moet betalen), maar uiteindelijk bespaart de sporadische sporter er geld mee!

Framen met cijfers: hoeveel pijn doet inflatie?

Wed, 15 Jun 2022 15:11:15 GMT

Ons brein laat zich graag verleiden door cijfers. Want zeg nou eerlijk, een operatie met een 90% overlevingskans vinden we toch net wat geruststellender dan een operatie met 10% kans op overlijden. Het risico voor beide operaties is even groot, maar toch kiezen we over het algemeen liever voor de operatie met 90% overlevingskans. Dat komt omdat de focus daarbij juist ligt op wat er te winnen valt, terwijl er bij de andere operatie wordt gefocust op de risico’s. Het idee van het ‘inkaderen’ van informatie, is dat de manier waarop wij een situatie beoordelen en de keuzes die wij op basis daarvan maken, gedeeltelijk afhankelijk zijn van de manier waarop problemen worden geformuleerd (Sunstein & Thaler, 2015: 48). We leggen dit graag uit aan de hand van een actuele situatie in Nederland: de toenemende inflatie.

Inflatie: glas halfvol of halfleeg?

De kranten en online nieuwsmedia staan er vol mee: artikelen over inflatie en de effecten voor ons als burgers. Want wat merkt de gemiddelde Nederlander nou van inflatie en gaat deze situatie op korte termijn verbeteren of verslechteren? Als we NU.nl moeten geloven hebben we te maken met een serieus probleem. Zo valt deze week te lezen: “ECB verhoogt voor het eerst in elf jaar rente in strijd tegen gierende inflatie”. Moeten we ons ernstig zorgen gaan maken of valt het allemaal wel mee? In opdracht van de NOS voerde I&O Research een representatief onderzoek uit onder 1996 Nederlanders. Dit onderzoek werd begin april gepubliceerd en leidde tot flink wat aandacht in de media. Interessant is hoe de resultaten van dit onderzoek vervolgens door verschillende media aan hun lezers worden gepresenteerd. De NOS kopte bijvoorbeeld op 13 april: “Meeste Nederlanders (nog) niet geraakt door inflatie, minima al wel veel last”. Terwijl het Reformatorisch Dagblad dat laatste weglaat en schrijft: “Inflatie deert meeste Nederlanders niet”. Beide media kiezen voor een (relatief) positief perspectief, namelijk dat de inflatie de meeste Nederlanders nog niet geraakt worden door inflatie. Daarom is het interessant dat De Limburger kiest voor een hele andere insteek. Daar lezen we: “Drie op tien Nederlanders in problemen door gestegen prijzen”. Na het lezen van alle artikelen leert de lezer hetzelfde: de inflatie is sinds de jaren ’70 nog niet zo hoog geweest en 3 op de 10 mensen geeft aan dat ze last hebben van de inflatie. De desbetreffende koppen sturen echter wel in verschillende interpretatierichtingen: inflatie is geen groot, landelijk probleem versus inflatie is wel een groot, landelijk probleem.

De meeste mensen, hoeveel zijn er dat?

De woordkeuzes die gemaakt zijn om de kaders extra vorm te geven zijn minstens zo interessant. Zo zorgt de formulering van het aantal mensen dat geraakt wordt door inflatie voor een andere interpretatie. NOS en Reformatorisch Dagblad spreken van ‘de meeste mensen’, terwijl De Limburger bericht over ‘3 op de 10 mensen’. ‘De meeste mensen’ is erg abstract en de enige inschatting die ons brein daarbij kan maken is dat het dan om minstens om 51% van de bevolking moet gaan. Er is hier dus veel ruimte voor interpretatie voor de lezer: het kan hier wel om 51% gaan, maar net zo goed om 90%. ‘Drie op de tien mensen’ is al een stuk concreter, wat het voor de lezer makkelijker maakt om een oordeel te vellen over de omvang van het probleem.

Om het probleem nog meer urgentie te geven, hadden de verschillende nieuwsmedia ook kunnen kiezen om de cijfers nog concreter te maken. Hoe concreter het verhaal, hoe makkelijker ons brein zich laat overtuigen. Hoewel ‘3 op de 10 mensen’ al concreter is dan ‘de meeste mensen’ zijn beide formuleringen nog enigszins abstract. Door het gekozen referentiekader van 3 op 10 blijft het probleem relatief klein. Maar hoeveel mensen komen er daadwerkelijk in de problemen in Nederland? Die informatie ontbreekt in de nieuwsgeving. Als we een bijzonder ruwe rekensom maken dan betekent dat van de ruim 17,6 miljoen inwoners er wellicht 5,3 miljoen mensen in de problemen komen door de huidige inflatie. Bij 3 op de 10 is het nog makkelijk te bestempelen als relatief weinig, maar ons brein vindt dat lastiger wanneer we een groot getal als 5,2 miljoen zien. Door deze cijfers concreter te maken, lijkt de inflatie dus ineens een veel urgenter probleem. Het allerconcreetst (en overtuigendst)? Verhalen van gezinnen die met hun handen in het haar zitten en de huur niet meer kunnen betalen.

Wij houden van duidelijk

Waarom die koppen ertoe toen? Over het algemeen reflecteren we bij het lezen van een tekst niet op wat er niet verteld wordt. Met andere woorden: we denken niet na over of het anders inkaderen van een boodschap onze mening over dat onderwerp zou veranderen. Een van de redenen waarom we dit niet doen is volgens onderzoekers Sunstein en Thaler, omdat we vervolgens niet weten wat we met die twee verschillende interpretaties moeten. Dus dan doen we het maar niet (vanzelf). Wij mensen houden nou eenmaal van duidelijke verhalen die we makkelijk kunnen beoordelen. En daarmee worden we dus banger voor de pijn van inflatie bij koppen die het groots framen.

Inmiddels wordt duidelijk dat inmiddels een grotere groep geraakt wordt door de inflatie. De oppositiepartijen dringen aan bij het kabinet dat de inflatie gecompenseerd moet worden. Zoals Eerdmans (JA21) het stelt: "De financiële buffer die mensen nu misschien nog hebben, moet je laten bestaan zodat ze niet in de schulden komen. Bij de middeninkomens begint het echt te knijpen". Herken je jezelf als ‘middeninkomer’ en begin je ‘m te knijpen?

Taakstraf: wegkomen, terugbetalen of leerschool?

Wed, 06 Apr 2022 12:44:42 GMT

Zo ongeveer elke dag kom je wel een bericht tegen over de rechtspraak. Artikelen over strafzaken en welke eisen het OM stelt of berichtjes over de uitspraak die de rechter deed. Wij klikken er vaak op – uit nieuwsgierigheid natuurlijk, maar ook omdat daar vaak wel wat te halen valt aan framing. Er valt van alles over te zeggen, maar vandaag zoomen we in op een van de strafopties: de framing van taakstraf.

Nederlanders hebben vaak best een dikke mening over het nut en de noodzaak van taakstraffen. Die opinie wordt gevoed door kennis, maar natuurlijk ook door hoe er gesproken en geschreven wordt over taakstraffen. Het valt ons op dat er vier frames lijken te zijn die invloed uitoefenen op de beeldvorming. We lopen ze even door.

Wegkomen

Het eerste frame, dat we vrij vaak tegenkomen, zou je het ‘wegkomen’-frame kunnen noemen. In dit frame stelt de framegebruiker dat een dader ‘wegkomt met een taakstraf’. Zonder dat dit vaak geëxpliciteerd wordt, komt uit dit frame naar voren dat de gebruiker vindt dat een taakstraf weinig voorstelt in vergelijking met bijvoorbeeld een celstraf. Zo lazen we bijvoorbeeld bij de Gelderlander: ‘Op snelweg bij Nijmegen aangehouden met 47 kilo drugs in kofferbak: zwakbegaafde drugsezel lijkt er met taakstraf vanaf te komen’. In de Telegraaf spotten we: ‘Taakstrafje voor kopschopper agent’. Het is een frame dat zich dus negatief uitlaat over taakstraffen en vaak wordt het vergezeld met het ‘Softies’-frame rond rechters, OM en politie.

Terugbetalen

Het tweede frame noemen we het ‘terugbetaal’-frame. In dit frame staat centraal dat het nut van een taakstraf is dat mensen met tijd en moeite terugbetalen aan de maatschappij. Door klusjes te doen die liever niemand wil doen. Soms zit er daardoor ook een soort aspect van gêne in dit frame verborgen: een taakstraf is lullig omdat je publiekelijk rotklusjes staat te doen. Dat zagen we bijvoorbeeld in een stuk op de website van NPO Radio 1: ‘Dat is voor mij m'n straf: dat iedereen ziet, dat is iemand die een taakstraf uitvoert. Ik hoor ze denken: dat is zo'n schavuit van de straat.’ Dit frame hóéft overigens niet de focus te leggen op het ‘gênante’ van de taakstraf. Zo lazen we op de website van de Reclassering bijvoorbeeld: ‘Een werkstraf is een straf waarbij de rechter of het OM iemand verplicht een aantal uren zinvol en onbetaald werk te doen dat een publiek doel dient. Zo doet de werkgestrafte iets terug voor de samenleving’. Hier ligt de nadruk dus echt op het inzetten van tijd ten gunste van de maatschappij.

Leerschool

Het derde frame zou je het ‘leerschool’-frame kunnen noemen. In dit frame ligt de nadruk op het feit dat een gestrafte een lesje moet leren zodat hij of zij niet meer de fout in gaat. De straf hoeft in dit frame dus niet per sé een zinvol resultaat voor de maatschappij op te leveren (hoewel, het een hoeft het ander niet uit te sluiten), maar moet dus vooral gericht zijn op wat je wil bereiken qua gedragsverandering. Voorbeelden die passen binnen dit frame zijn bijvoorbeeld dat mensen in een bejaardentehuis moeten meehelpen of dat graffitispuiters bij de NS-treinen moeten schrobben en zo leren hoe vervelend de gevolgen van hun eigen daden zijn. Bijkomend voordeel volgens de gebruikers van dit frame: de taakstraf brengt je structuur en een gevoel van verantwoordelijkheid bij doordat je elke dag op tijd moet komen opdraven.

Taakstraf: de geldkwestie

Een laatste puntje dat we nog de moeite waard vinden, is hoe de werkstraf vanuit een financieel perspectief wordt bekeken: het is goedkoper dan een celstraf. Dat lijkt een goed argument, maar mensen met het ‘wegkomen’-frame in hun hoofd zullen hier niet snel overtuigd door worden. Als je dit namelijk combineert, krijg je een redenering als: ‘we vinden rechtvaardigheid te duur, dus laten we een dader maar wegkomen’. Niet heel bevorderlijk voor het vertrouwen in de rechtsstaat. Voor het OM, rechters, strafrechtexperts en het ministerie van Justitie en Veiligheid dus nog een schone taak om het ‘wegkomen’-frame actief te voorzien van tegenframes om op te komen voor de taakstraf.

Let voortaan maar eens op welke frames jij herkent als je iets leest of hoort over een taakstraf. Redeneer je vanuit hetzelfde frame of niet? Wij zijn benieuwd!

Drieluik over vuurwerkframing deel 3: zelf aan de gang met vuurwerkframing

Mon, 29 Nov 2021 13:16:00 GMT

In de vorige artikelen hebben we je laten zien welke frames we in het publieke debat hebben gevonden én wat je nu in het nieuws kunt zien gebeuren . Interessant om te weten en handig als je een discussie over vuurwerk verder wilt uitpluizen. Maar waar moet je nou op letten als je zélf goed beslagen ten ijs wilt komen bij het volgende gesprek over vuurwerk? Daar zoomen we deze keer op in.

Stapelen maar!

Er wordt bij dit onderwerp opvallend veel ‘gestapeld’ met frames. Dat betekent dat mensen vaak meer dan één frame gebruiken om hun mening mee te onderbouwen. Dat kan en hoeft op zich geen probleem te zijn, zolang de met elkaar gecombineerde frames qua redenering en conclusie goed bij elkaar passen. Zo is bijvoorbeeld het 'Vervuiling en afval'-frame goed te combineren met het 'Kostenpost'-frame en laat het 'Feestelijke traditie'-frame zich makkelijk samen gebruiken met het 'Betuttelende overheid'-frame. Met name de tegenstanders van vuurwerk (en dus de voorstanders van restricties of een verbod) lijken opvallend veel te stapelen. De bedoeling van dat stapelen is een versterkend effect: duidelijk maken dat er zó veel nadelen en risico’s aan vuurwerk kleven dat het onverantwoord is om het nog langer (particulier) toe te staan in de Nederlandse samenleving.

Zolang de frames elkaar niet tegenspreken maar op elkaar voortbouwen, kunnen ze gezamenlijk worden ingezet zonder aan overtuigingskracht in te boeten. Maar: het is niet per se het geval dat men zo’n stapel van frames ook overtuigender vindt dan focus op een enkel frame. ‘Hoe meer hoe beter’ gaat zeker niet zomaar op als het om framing gaat. Soms kan juist focus op één aspect ook een sterk overtuigende werking hebben. Sta stil welk van de frames de meeste impact op je ontvanger zou kunnen hebben en zorg dat hier de grootste focus op komt te liggen.

Soms is het beter om niet te reageren binnen dezelfde waarde

Sommige frames sluiten elkaar systematisch uit, omdat ze naar een andere conclusie toe sturen binnen hetzelfde uitgangspunt. Als twee mensen in een gesprek dat soort frames gebruiken die niet bij elkaar passen (zie onze opsomming hieronder), dan zullen ze elkaar waarschijnlijk niet goed begrijpen. Dat komt omdat ze deels dezelfde feiten en zelfs dezelfde redenering zullen gebruiken, maar daaruit toch volstrekt tegengestelde conclusies trekken. In sommige gevallen zullen mensen het zelfs niet doorhebben als zij toch echt een ander uitgangspunt (frame) hanteren, waardoor er juist extra onbegrip ontstaat over hoe die ander nu bij díé conclusie kan aanbelanden.

'Kostenpost' vs. 'Verdienmodel' – deze frames zijn we in het vorige artikel al tegengekomen: ze focussen allebei op geldzaken, maar waar het 'Kostenpost'-frame inzet op strengere regelgeving of een verbod, zet het 'Verdienmodel'-frame het geldargument in als reden om juist door te gaan met vuurwerkverkoop. Waar de ene framegebruiker spreekt over verspilling en schade, zal de ander juist oog hebben voor de winst. De kosten van vuurwerk worden in dit laatste frame dan ook niet als ‘zonde’ gezien, maar als winst of een afweging waarbij het probleem zichzelf als het ware juist oplost.

'Overlast' vs. 'Verbod heeft geen zin' – het 'Overlast'-frame gaat ervan uit dat vuurwerk een steeds groter probleem is en steeds meer overlast veroorzaakt. Dat erkent het 'Verbod heeft geen zin'-frame ook, alleen wordt er binnen de redeneringen van deze frames naar twee verschillende handelsperspectieven gestuurd: waar het 'Overlast'-frame handhaving en/of een verbod juist als een mogelijke oplossing ziet, stelt men binnen het 'Verbod heeft geen zin'-frame juist dat dit helemaal niet gaat helpen.

'Feestelijke traditie' vs. 'Alternatieven wennen' – deze frames zijn incompatibel, omdat ze de waarde van vuurwerk op een heel andere manier wegen. Voor degenen die 'Feestelijke traditie' hanteren, is het namelijk volstrekt ondenkbaar dat er géén vuurwerk aanwezig zal zijn bij de jaarwisseling. Vuurwerk wordt door de gebruikers van dit frame niet alleen geassocieerd met feestvieren, maar ook met samenzijn met vrienden en geliefden en samen bijzondere herinneringen creëren. Men verwijst vaak naar toen ze zelf jong waren en hoe zij het vuurwerk afsteken beleefden en beleven. Dat gevoel wil men graag doorgeven aan, en meemaken met hun eigen gezin. De jaarwisseling is in hun ogen speciaal, juist omdat we er vuurwerk bij mogen afsteken. Het is het enige moment in het jaar dat het mag en dat bijzondere moment moet je koesteren. Tja, nogal logisch dat deze framegebruikers niet akkoord gaan met een droneshow of een georganiseerde vuurwerkshow op een centrale plek, zoals vaak binnen het 'Alternatieven wennen'-frame wordt geopperd.

'Betuttelende overheid' vs. 'Beschermheer' – het 'Betuttelende overheid'-frame hebben we in het eerste artikel besproken: hierin staat centraal dat de overheid zich vooral niet overal zo mee moet bemoeien en dat een beetje risico bij het leven hoort. Hier lijnrecht tegenover staat het 'Beschermheer'-frame, waarbij juist een oproep wordt gedaan aan de overheid om meer verantwoordelijkheid te nemen. Zij moet ons beschermen tegen gevaarlijke praktijken. Het is de tegenovergestelde redenering dan die in het 'Betuttelende overheid'-frame wordt gehanteerd, waarbij de rolverdeling bij beide frames compleet anders wordt ingevuld. Waar de overheid bij het ene frame groot en ongewenst is, is diezelfde overheid binnen het andere frame juist klein en achtergesteld.

Het neutraliseren van frames kan alleen door ruimte te bieden aan nieuwe frames, dus door (deels) te reframen. Hoe toon je een tegenstander van vuurwerk wat de meerwaarde ervan is? Of hoe toon je een voorstander juist waarom een inperking of zelfs totaalverbod een goed idee is? Wat snel kan gebeuren, is dat men naar het tegenframe grijpt (zie de paartjes in de opsomming hierboven). Zo’n tegenframe komt precies op de tegengestelde conclusie uit en precies daarom heeft het weinig zin om een frame met het bijbehorende tegenframe te proberen te neutraliseren. Je volgt immers nagenoeg dezelfde narratieve route, maar je vraagt de gebruiker om bij een compleet andere conclusie uit te komen. De kans dat iemand dan toch weer bij zijn ‘eigen’ conclusie belandt, is dan natuurlijk zeer groot. Meer impact heb je waarschijnlijk als je bij een ander startpunt begint: een andere waarde als uitgangspunt kan wellicht een nieuwe zichtlijn mogelijk maken.

Haal dichtbij, maak concreet

Wil je iemand echt overtuigen? Zorg er dan voor dat je luisteraar het met je meebeleeft. Dat bereik je onder andere door ervoor te zorgen dat jouw verhaal makkelijk voor te stellen is. Persoonlijke ervaringen zijn vaak erg concreet en hebben een enorme plakkracht: als je in een straat woont met veel vuurwerkoverlast, dan is het te verklaren waarom het 'Overlast'-frame steeds dominanter wordt in je hoofd. Maar woon je in een straat zonder incidenten en waar de buren elkaar gemoedelijk opzoeken op straat, dan zal het 'Feestelijke traditie'-frame meer voor de hand liggen. Om deze verhalen te voorzien van een serieus concurrerend verhaal, ligt de lat dus hoog. Het verhaal waar je mentale aandacht voor vraagt, moet dus ook zeer voorstelbaar, herkenbaar en/of dichtbij zijn.

Hoe levendiger je verhaal wordt verteld, hoe meer plakkracht het frame kan krijgen. Dat betekent dat ingezoomde verhalen gemakkelijker blijven hangen dan onpersoonlijke verhalen over groepen, categorieën of systemen. Ook hebben voorbeelden meer impact dan algemene beschouwingen. Hoe abstracter en uitgezoomder het verhaal, hoe minder er van jouw frame blijft hangen.

Laatste tip. Wat je ook wilt framen en hoe je dat ook doet, vergeet niet om ook naar de ander te luisteren. Discussie is goed, maar aan ruzie heb je niks.

Drieluik over vuurwerkframing deel 2: de framing rond gelukkig/helaas toch een vuurwerkverbod

Fri, 19 Nov 2021 15:55:00 GMT

Met een donkerrood gekleurde coronakaart van Nederland kwam het onderwerp toch weer ter sprake: een vuurwerkverbod. Er gebeurde veel in één week: eerst leek het er niet van te komen, er werd naar het OMT gekeken en toen kwam er toch een verbod. In dit tweede artikel van ons drieluik over vuurwerk blikken we terug op deze beslissing: hoe werd het geframed vanuit verschillende hoeken en wat is de impact van deze gang van zaken? Heb je de vuurwerkframes niet meer helemaal scherp? Lees ons eerste artikel dan hier terug.

Van geen verbod naar toch wel

Het was een lastige beslissing voor het kabinet: verbieden of niet? En binnen welk frame moet dat verpakt worden? Vorige week bracht onder andere het AD het nieuws dat het kabinet ermee worstelde maar nog niet overtuigd was van een nieuw verbod. Dat klonk als volgt: ‘Volgens bronnen binnen het kabinet is de druk op de zorg nu minder hoog dan eind 2020. Toen was er een grote lobby vóór een verbod: van oogartsen tot politie. 'Nu hoor je ze niet', klinkt het. Daardoor vreest het kabinet dat de ‘stevige onderbouwing’ ontbreekt die bij de Europese Unie nodig is voor zo’n verbod’. Vuurwerkliefhebbers haalden opgelucht adem, maar dit bericht zorgde wel voor wat opgetrokken wenkbrauwen: wordt dit besluit genomen op basis van hoe hard erover geroepen wordt?

Het kabinet riep hulp in en het OMT werd om advies gevraagd. En dat kwam er. Of ja, niet echt. De NOS schreef: ‘Maar de experts kunnen geen uitspraak doen over het al dan niet instellen van een vuurwerkverbod, lieten ze weten. Of het nodig is om de zorg te ontlasten zou onderzocht moeten worden en het OMT beschikt niet over de relevante gegevens. Daarmee ziet het kabinet geen basis voor een verbod’. Oftewel: ze kunnen er weinig over zeggen. Opvallend: LNAZ-voorzitter Ernst Kuipers gaf in een briefing aan de Tweede Kamer aan dat vuurwerkslachtoffers geen grote belasting vormen voor de zorg. Het aantal is beperkt en ze blijven meestal maar kort in het ziekenhuis. Te doen dus.

Maar daar kwam dan toch zowaar de ‘late lobby’. Burgemeesters schreven aan het kabinet een brief met het dringende verzoek om toch een vuurwerkverbod in te stellen. Ze schreven: ‘Het aantal coronabesmettingen is hoger dan ooit en stijgt nog altijd snel. Dit leidt tot een zeer grote druk op de ziekenhuizen, huisartsenposten en andere onderdelen van de zorgketen.’ En toen kwam er tóch een verbod.

De vuurwerkdiscussie blijft door de framing vanuit het kabinet binnen een perspectief van gezondheid. Het gaat dus niet over vervuiling, kosten of overlast. De keuze om een eventueel verbod te framen binnen een hele specifieke variant van het ‘Doden & gewonden’-frame is begrijpelijk. Nu meer dan ooit is de relatie tussen vuurwerk en gewonden een relevante. Door op één aspect in te zoomen, hangt de beslissing ook alleen op dat aspect. Maar het getwijfel over dit besluit geeft ook zuurstof aan andere interpretaties van deze beslissing, namelijk dat het kabinet beïnvloedbaar of onbetrouwbaar zou zijn. Zeker omdat er in het nieuws veel woorden als ‘overstag gaan’ en ‘zwichten’ werd gebruikt.

Wat horen we bij de tegenstanders van een verbod?

Vorig jaar werd er fors gemord dat corona werd gebruikt als smoes om vuurwerk af te schaffen. Op Twitter kon je ook dit jaar in aanloop naar deze beslissing scepsis lezen of het kabinet misschien weer deze ‘smoes’ zou inzetten. Het is een frame waar veel wantrouwen achter zit: het kabinet zou niet transparant zijn over hun daadwerkelijke beweegredenen, wat die ook zouden zijn. Dat frame kan nu weer vrolijk van stal gehaald worden. Het feit dat het kabinet het eerst niet leek te willen maar uiteindelijk toch ‘overstag’ ging, zal dit frame alleen maar meer kracht geven.

Naast dit negatieve frame komen op Twitter en op Nu.jij veelvuldig het ‘Verbod heeft geen zin’ en ‘Olie op het vuur’-frame voorbij: het handhaven lukt toch niet en zonder die uitlaatklep zal de sfeer alleen maar grimmiger worden. ‘Het gaat wel gevolgen krijgen: Vanaf morgen wordt er iedere zaterdagavond vuurwerk afgestoken in heel Nederland, er worden steeds meer acties opgezet. Handhaven is toch nauwelijks mogelijk’, schrijft bijvoorbeeld een Nu.jij-er. Een aantal mensen hanteert het ‘Betuttelende overheid’-frame. ‘Alles nemen ze je af. Je mag ook helemaal niks meer in dit land’, zien we op Twitter (inclusief een aantal krachttermen die we hier even achterwege laten).

Ook komt aan bod dat het niet eerlijk is voor de branche: zij hebben net alles ingekocht met het idee dat het verkocht mocht gaan worden. Nu zitten ze er wéér mee opgescheept. Ook dat doet eerder af aan het beeld van een overheid waar je op kunt rekenen dan dat het er aan bijdraagt. Want al die ondernemers moeten nu ook weer gecompenseerd worden. Een enkeling verwijst naar wat prominente artsen zeggen. Zo schrijft iemand op Nu.jij: 'Diederik Gommers liet deze week weten dat er nauwelijks vuurwerkslachtoffers op de intensive care terechtkomen. En volgens Ernst Kuipers (Landelijk Netwerk Acute Zorg) komen gewonden door vuurwerk wel op de spoedeisende hulp terecht, maar leidt dit zelden tot ziekenhuisopname. Daarom vinden deze twee artsen een vuurwerkverbod onnodig.' Zo probeert men het vuurwerkverbod-om-de-zorg-te-ontlasten-frame te ontzenuwen.

Wat horen we bij de voorstanders van een verbod?

Het valt op dat het overgrote deel van de voorstanders meegaat in het frame van de overheid: het ‘Doden & gewonden’-frame met nadruk op de corona-situatie en het ontlasten van de zorg. Volgens de voorstanders is een vuurwerkverbod broodnodig om ervoor te zorgen dat de ziekenhuizen die (volgens deze framegebruikers) nu al afstevenen op ‘code zwart’, niet nóg meer belast worden met gewonden die voorkomen hadden kunnen worden. In hun ogen was het in eerste instantie dan ook onvoorstelbaar dat het kabinet (met dezelfde cijfers) tot een andere conclusie leek te komen. Want hoe kun je enerzijds de coronamaatregelen verzwaren en anderzijds geen vuurwerkverbod invoeren? Dat het kabinet zich liet leiden door het OMT (dat geen advies kon geven vanwege een gebrek aan gegevens), vond deze groep dan ook totaal onbegrijpelijk: het getuigt van slecht bestuur dat ze niet het zekere voor het onzekere nemen.

Ook hier is de basis weer: een onbetrouwbaar kabinet. Dit is een overkoepelend frame dat niet per se tot een vuurwerkverbod gelimiteerd is, maar dat we bij heel veel cases terugzien. Volgens de gebruikers van dit frame is het kabinet inconsistent met zichzelf en daarmee een onbetrouwbare partner. Er valt niet te bouwen op dit bestuur, want je weet nooit wat ze morgen zullen doen. Degenen die dit frame hanteren, laten zich daarbij voornamelijk leiden door ‘de cijfers’, bijvoorbeeld die van vorig jaar. Zo kwamen er bij de jaarwisseling van 2020 383 mensen binnen op de spoedeisende hulp en bij de huisartsenposten, terwijl het gemiddeld aantal gewonden in de jaren ervoor op ruim duizend ligt. Het kabinet wordt verweten de kop in het zand te steken en beslissingen te maken op basis van een halfbakken OMT-advies. In de venijnigste variant van dit frame is de overheid niet alleen onbetrouwbaar, maar wordt het OMT-argument gebruikt als dekmantel voor de echte reden, namelijk: het kabinet is te laf om knopen door te hakken. ‘Het kabinet liegt’, lezen we op Twitter. Een positief beeld is het niet.

Tot slot

Aan beide kanten riekt het dus naar ‘onbetrouwbaarheid’. Enerzijds bij de voorstanders van een verbod toen het er nog op leek dat er geen verbod kwam. Men verweet het kabinet dat het OMT als dekmantel gebruikt werd om niet te hoeven ingrijpen. Anderzijds zien we, nu het verbod er toch van komt, de tegenstanders ook het kabinet onbetrouwbaarheid te verwijten: omdat men er ‘nu pas mee komt’, nadat handelaren groots hebben ingekocht, omdat het ‘wel mee zou vallen met de extra belasting van de zorg’ en ‘omdat het kabinet zwicht voor de lobby’. Hoe dan ook: dit getwijfel heeft een krasje opgeleverd. In het volgende artikel gaan we de praktijk in: wat kan je nu met deze kennis over vuurwerkframes?

Drieluik over vuurwerkframing deel 1: welke frames zijn er allemaal in het publieke debat?

Fri, 12 Nov 2021 14:56:00 GMT

Oud en nieuw komt er weer aan en daarmee ook de jaarlijkse discussie over de zin en onzin van consumentenvuurwerk afsteken. De een vindt het prachtig, de ander zou het ’t liefst verbieden. Wij zochten uit welke frames er allemaal in het publieke debat aanwezig zijn rond vuurwerk en een vuurwerkverbod. In dit drieluik delen we de kennis die we opdeden over vuurwerkframes. Interessant voor de nieuwslezer die graag frames spot, maar zeker ook voor wie zelf over dit onderwerp het debat wil aangaan. In het eerste artikel de vraag: welke frames spelen er allemaal?

Pro-, anti- en ‘er tussenin’-frames rond vuurwerk

Ga op zoek en je komt een behoorlijk aantal frames tegen in het publieke debat rond het onderwerp ‘vuurwerk’. We delen in dit artikel de frames die we het meest zijn tegengekomen en delen ze op in pro-vuurwerk, anti-vuurwerk en frames die niet per definitie een standpunt innemen, maar wel het vuurwerkdebat (en regelgeving die eruit zou kunnen volgen) op een specifieke wijze neerzetten.

Een greep uit de anti-vuurwerkframes

Wat opvalt bij de anti-vuurwerkframes, is dat ze vaak gestapeld worden. In plaats van het op één manier te problematiseren, komen er meerdere problemen aan bod. Dat kán slim zijn, omdat je hiermee eigenlijk zegt: het is een meerkoppig monster. Maar aan de andere kant kunnen verschillende haakjes in één boodschap elkaar ook in de weg zitten. De boodschap wordt er immers ook voller en complexer van. Daarover in het derde artikel meer. De frames die veel los en gecombineerd ingezet worden zijn:

Vervuiling & afval – vuurwerkafval blijft vaak liggen en bevat allerlei vervuilende stoffen. Dit frame gaat niet over onze gezondheid, maar juist over dat het slecht is voor onze omgeving en natuur. Het richt de aandacht op het plastic vuurwerk en de fijnstof en chemische stoffen die in onze lucht, wateren en op de grond terechtkomen.

Kostenpost – vuurwerk leidt tot materiële schade en tot extra kosten voor de gezondheidszorg. Zonde van het geld, want dit zouden we ook kunnen steken in dingen waar mensen wél baat bij hebben. Ook hier gaat het niet over gezondheid, maar over de kosten die de maatschappij moet dragen voor afgeknalde vingers en ogen. Bij dit frame ligt de nadruk zowel op onbedoelde schade, als op vandalisme: het gaat immers om de uitwerking (schade en wat dat kost) en niet de intentie (per ongeluk of expres).

Doden & gewonden – vuurwerk leidt tot leed. Niet alleen bij de ‘rundjes’ die het zelf onveilig afsteken, maar ook in veel gevallen bij omstanders die er toevallig door geraakt worden: 50% van de gewonden betreft een omstander. Dat is interessant, want in dit frame, dat zich heel specifiek op de gezondheid richt, gaan de voorbeelden die worden aangehaald vaak over de mensen die het zelf afstaken. Een opvallende variant was tijdens de discussie eind 2020 te zien, namelijk dat we ons al deze gewonden helemaal niet kunnen veroorloven met de hoge corona-druk op de zorg. Hier komen we in het tweede artikel uitgebreider op terug, als we frames in het huidige nieuws bespreken.

Overlast – vuurwerk wordt in toenemende mate ingezet om buurten te terroriseren. Waar het vroeger nog gezellig was, lijkt het nu wel een oorlogsgebied rond de jaarwisseling. Mensen gaan zich steeds onveiliger voelen. In het verlengde hiervan ligt het frame ‘ Doodsangst onschuldigen ’ dat inzoomt op de angst van senioren die angstig zijn, mensen met oorlogstrauma’s, (huis)dieren en jonge kinderen.

Hulpverleners aanvallen – dit specifiekere frame zoomt in op één groep die extra moet vrezen voor vuurwerk: hulpverleners. Vuurwerk is binnen dit frame een wapen dat wordt gebruikt om agenten, brandweer en ambulancemedewerkers mee te bekogelen. Dit frame werd de afgelopen jaren veel ingezet vanuit de politie. Interessant om te melden: onlangs meldde de Ambulancevereniging dat we ook niet moeten doorslaan in dit beeld .

Alternatieven wennen – vuurwerk is niet meer van deze tijd. Als zo veel mensen zich er niet meer prettig bij voelen, dan moeten we op zoek naar een nieuwe manier om het nieuwe jaar te vieren. Binnen dit frame worden o.a. drones genoemd en wordt benoemd dat de rest van Europa eigenlijk niet of nauwelijks consumentenvuurwerk afsteekt.

Daar recht tegenover: pro-vuurwerk frames

Natuurlijk bestaan er ook frames die gebruikt worden door degenen die in het pro-vuurwerkkamp te vinden zijn. Deze frames zijn veelal gericht op andere waarden, maar in sommige gevallen redeneren ze juist binnen dezelfde waarde als een tegenhangend frame:

Verdienmodel – dit frame is de tegenhanger van het Kostenpost-frame, doordat het dezelfde kernwaarde centraal stelt (geld), maar tot een andere conclusie komt. Dit frame focust op wat het de maatschappij juist oplevert: btw-inkomsten en omzetbelasting vanuit de vuurwerkbranche. De inkomsten zijn volgens de gebruikers van dit frame dan ook ruim voldoende om de eventuele schade mee te compenseren en dan nog blijft er onder de streep winst over. Oftewel: vuurwerk is goed voor de economie en de staatskas.

Het probleem is de gebruiker – wie dit frame gebruikt, ziet twee categorieën: verantwoordelijke en onverantwoordelijke vuurwerkafstekers. Die eerste groep is de grootste, maar het kleine groepje onverantwoordelijken (die illegaal vuurwerk afsteken, onvoorzichtig afsteken of andere mensen lastigvallen) veroorzaakt de brokken waardoor vuurwerk (onterecht) een slechte naam krijgt. Dit frame is dus wel problematiserend, maar niet ten opzichte van vuurwerk. Het probleem zit ‘m bij de onvoorzichtigen: die zouden zich beter moeten voorbereiden of het gewoon moeten overlaten aan mensen die wél weten wat ze aan het doen zijn. Het zou volgens de framegebruikers dan ook oneerlijk zijn als de rest ‘gestraft’ wordt omwille van iets van een klein groepje doet.

Betuttelende overheid – in dit frame staat de overheid centraal, in de rol van een betuttelende, verbiedende speler die ‘alles wat leuk is afpakt’. De framegebruiker is dan ook zeer negatief over het aanscherpen van regels en verboden. De eigen verantwoordelijkheid staat centraal in dit frame: je mag toch zeker zelf wel weten welke risico’s je accepteert? In veel gevallen worden. om een vergelijking te maken, andere risicovolle zaken benoemd die wel gewoon mogen, zoals autorijden, roken, alcohol drinken of extreme sporten: het mag allemaal terwijl ook daar risico’s aankleven. Het argument van ‘de gevaren van vuurwerk’ wordt dan ook gezien als een excuus dat wordt ingezet om het te verbieden. Een heftigere versie van dit frame richt zich op het feit dat er ‘steeds minder mag’. Framegebruikers zien het ‘afschaffen’ van Zwarte Piet en andere ‘leuke en onschuldige tradities’ als het begin van een groter project om de burger steeds meer te verbieden. Dit heeft een complot-component: het zou niet gaan om vuurwerk, maar om mensen langzaam maar zeker murw te krijgen totdat we in een dictatuur zijn beland. Zo wordt door deze mensen ook vaak aangehaald dat corona tijdens de afgelopen jaarwisseling als excuus gebruikt is om het vuurwerkverbod 'er doorheen te drukken'.

Feestelijke traditie – dit frame zet de feestelijkheden rond de jaarwisseling en de belangrijke rol van vuurwerk daarin centraal: zonder vuurwerk, geen feest. En zonder feest is het nieuwe jaar eigenlijk niet echt ingeluid. Vuurwerk hoort er dus bij, ondanks dat er misschien ook wel vervelende kanten aanzitten. In verlengde hiervan ligt het ' Vuurwerk is een gevoel '-frame, waarbij vuurwerk wordt gezien en beleefd als een onderdeel van iemands identiteit: vuurwerk is een passie en onmiskenbaar verbonden met een levensstijl. Het verschil met het ‘Feestelijke traditie’-frame zit hem erin dat de nadruk bij ‘Vuurwerk is een gevoel’ niet ligt op het samen vieren van een feest op een manier zoals we dat nu eenmaal gezamenlijk doen, maar echt op de persoonlijke beleving van het afsteken van vuurwerk. Dit frame wordt gebruikt door de mensen die zichzelf zouden omschrijven als vuurwerkfanaat, vuurwerkfan of grote liefhebbers. Dit zijn bij uitstek ook de mensen die juist erg voorzichtig met vuurwerk omgaan of dit in ieder geval van zichzelf vinden.

Er-tussenin-frames

Dan rest ons nog de frames die iets zeggen over het debat, zonder per definitie altijd stelling in te nemen of consumentenvuurwerk verboden moet worden of niet:

Verbod heeft geen zin – in dit frame wordt gefocust op regels rond vuurwerk en op of aanscherpen of verbieden haalbaar is. Men denkt in dit frame van niet, omdat er bijvoorbeeld onvoldoende gehandhaafd kan worden, het overlastgevende vuurwerk nu toch ook al illegaal is of omdat mensen zich toch niet aan een vuurwerkverbod zullen houden. Dit frame wordt zowel ingezet door mensen die vóór een vuurwerkverbod zijn als mensen die zich ertegen uitspreken. Het gaat bij dit frame dus nadrukkelijk om de haalbaarheid, niet wat men van vuurwerk zelf vindt. Het heftigere ' Olie op het vuur '-frame gaat nog verder. Deze framegebruikers zeggen: verbieden maakt het erger. Beter een beetje vuurwerkoverlast dan autobranden, zwaar illegaal vuurwerk en/of rellen. Vuurwerk is een relatief onschuldige uitlaatklep en als je die afpakt, escaleert de hele boel, aldus de framegebruikers.

Richtingenstrijd – volgens dit frame zullen de spanningen tussen de voor- en tegenstanders van vuurwerk alleen maar verder oplopen. Ze begrijpen elkaar niet (meer) en redeneren vooral vanuit hun eigen kant. Het publieke debat wordt vooral gevoed met onzin en ideeën gebaseerd op gebrek aan kennis, aldus de framegebruiker. Er worden veel onwaarheden beweerd en daarom hebben mensen zo’n verkeerd beeld van vuurwerk. Ook dit frame werkt beide kanten op: zowel de voor- als tegenstanders verwijten elkaar te weinig kennis te bezitten om conclusies te (kunnen) trekken.

Taboe-onderwerp – dit frame richt zich vooral op de politiek: zij zouden extreem terughoudend zijn om zich voor- of tegen vuurwerk uit te spreken, omdat zij bang zijn voor de toorn van de kiezer. Het is een verwijtend frame dat eigenlijk niet over vuurwerk zelf gaat, maar stelt dat mensen/politici/bestuurders toch in ieder geval transparant moeten zijn over waar zij voor staan.

Natuurlijk zijn er nog meer frames te ontwaren. Er komen ongetwijfeld ook weer nieuwe bij. Met zicht op de aanwezige frames kun je alle frames in de praktijk gemakkelijk herkennen. Zelfs als gebruikers van het frame hun redenering niet helemaal ‘af’ maken, kun je er redelijk veilig vanuit gaan dat ze bij het frame passende conclusies zullen ondersteunen. Handig om te weten! In het volgende artikel gaan we dieper in op welke frames er op dit moment dominant in het nieuws en de publieke discussie lijken te zijn en hoe zich dat verhoudt tot de coronacrisis. Het laatste artikel van dit drieluik gaat over de praktijk: wat kan je met deze kennis over vuurwerkframes?

Hoe kies je de juiste waarde?

Tue, 28 Apr 2020 14:59:00 GMT

Een briljant overtuigend verhaal bestaat uit méér dan een paar ronkende oneliners. We laten ons namelijk pas echt goed overtuigen als een boodschap ons raakt. Als we meteen weten waarom het ertoe doet. Dat heeft alles te maken met hoe ons brein in elkaar zit.

Een overload aan prikkels

Probeer je maar eens een voorstelling te maken van de hoeveelheid prikkels die je op een dag binnenkrijgt. Het begint met een wekker en de temperatuur van het douchewater, zet door naar alle prikkels die je onderweg in het verkeer tegenkomt en aan het eind van de dag krijg je nog het journaal te verwerken en hoor je aan het gekletter van borden dat ze te lomp in de vaatwasser worden gezet. En dat zijn er dan nog maar een paar. Natuurlijk scheelt het per persoon hoeveel prikkels je in je omgeving hebt, maar je verwerkt er minimaal een paar duizend per dag. Dat is een aardige klus voor je arme brein.

Al die prikkels kun je niet actief en bewust verwerken. Dat kost veel te veel cognitieve energie. En dus wordt er door het brein selectief geshopt: welke prikkels zijn van belang? Welke zijn relevant en gaan écht ergens over? Alleen de belangrijkste prikkels worden doorgestuurd. De rest verdwijnt naar de achtergrond en doen we dus onbewust af als ‘ruis’. De rest hoeven we dan eigenlijk niet meer te horen, want we hebben ons oordeel al geveld: njet. Wil je dat jouw boodschap écht overkomt? Dan kun je er dus maar beter voor zorgen dat de ontvanger meteen begrijpt waar het nou in de kern om draait én dat het relevant is! Een slim gekozen kernwaarde is dus van levensbelang voor een krachtig en gefocust frame.

De juiste waarde

Alleen: hoe kies je de juiste waarde? Je hebt rekening te houden met drie variabelen. Ten eerste: past de gekozen waarde bij het onderwerp? Als dat niet zo is, kan je boodschap juist voor meer ruis zorgen in plaats van meer duidelijkheid, omdat het voor de ontvanger van de boodschap niet meteen duidelijk is waar het nou om gaat. Stel dat je mensen wilt aansporen om een abonnement af te sluiten bij de bibliotheek. Er zijn verschillende waarden die zich goed lenen voor dit onderwerp, denk daarbij aan zelfontplooiing (iets leren van boeken), gelukkig zijn (ontspanning ervaren van lezen), schoonheid (boeken als kunstobjecten waarderen) of zelfs avontuurlijkheid (op ‘reis’ in je fantasie). Het zijn waarden die makkelijk te koppelen zijn aan boeken en een bibliotheek en die meteen duidelijk maken waarom je verschillende boeken zou willen lezen. Maar een boodschap die inzet op sportiviteit, privacy of oplettendheid ligt iets minder voor de hand. Met als resultaat dat het brein van de ontvanger niet achter het grote ‘waarom’ komt en dus afhaakt. Jammer!

Hoewel je puberdochter misschien overtuigd kan worden om bepaald gedrag te laten zien omdat dat ‘volwassen’ is, laat een collega zich misschien weer beter overtuigen door een waarde als ‘betrokkenheid’. Waar de één zich in het oranje uitdost uit ‘vaderlandsliefde’ doet de ander dat juist om ‘erbij te horen’. Wil je dat mensen alleen nog maar biologisch geproduceerd vlees kopen? Afhankelijk van je publiek kun je kiezen voor bijvoorbeeld ‘diervriendelijkheid’ of ‘eigen gezondheid’. Oftewel, variabele nummer twee: past de waarde bij de ontvanger van je boodschap? Belangrijk, want als de ander het niet zo’n belangrijke waarde vindt, zal jouw boodschap snel in het mentale afvoerputje verdwijnen.

En ten derde: past de waarde bij het beeld dat de ander van jou heeft? Want als je iets wilt vermijden, is het wel dat jij als ongeloofwaardige, hypocriete of onbetrouwbare bron wordt weggezet. Een klein voorbeeld: je kent vast de bordjes in de hotels wel waarop staat dat zij zich zorgen maken om het milieu en of je wilt meehelpen door je handdoek nog een keer te gebruiken. Een prima ideaal natuurlijk, maar het is maar de vraag of het hotel zich deze waarde (zorg voor het milieu) kan veroorloven. Laat het hotel op meerdere vlakken zien dat het zich inzet voor een beter milieu door bijvoorbeeld de wc’s door te spoelen met douchewater? Dan is dit een prima boodschap. Maar slaap je in een groot hotel waar ’s nachts alle lampen branden en ’s ochtends de helft van het ontbijtbuffet wordt weggegooid? Grote kans dat jouw brein dan zegt: ‘Ja dag, ze willen gewoon minder wassen en zo geld besparen!’

Een waardenlijst

Nog een hulpmiddel dan, want waar begin je in hemelsnaam? Hieronder vind je een hele waslijst aan waarden, gecategoriseerd naar overkoepelend thema. Het is zeker geen uitputtende lijst, maar het moet je zeker op weg kunnen helpen. Gebruik ‘m als volgt: maak eerst een lijst met alle waarden die bij je onderwerp passen en ga vervolgens strepen: welke van die waarden passen bij mijn publiek? Welke bij mij? Waar zit de overlap? En dan de moeilijkste stap: kies er uiteindelijk één. Want dan krijgt je het krachtigste en meest gefocuste frame. Heb je heel veel moeite met kiezen? Bedenk dan dat überhaupt de keuze maken waarschijnlijk al een hele grote verbetering is. Succes!

5 tips om ons brein te helpen bij nieuwe gewoontes rond corona

Tue, 24 Mar 2020 14:00:00 GMT

We nemen het even voor je op, lieve lezer, wie je ook bent en wat je ook doet. Er wordt behoorlijk veel van ons gevraagd de afgelopen tijd. En dan bedoelen we niet alleen het thuiswerken en binnen zitten. We bedoelen dat ons brein het aardig lastig heeft sinds de diverse aangekondigde maatregelen. We moeten ineens een hoop dingen anders dan normaal doen: 1,5 meter afstand houden, niet aan je gezicht zitten en om de haverklap handen wassen. En dan nog iets wat vreselijk contra-intuïtief voelt: juist niet je vrienden en familie opzoeken in een tijd met zo veel onzekerheid. Het zijn dingen die niet alleen bewust lastig zijn, maar ook onbewust veel energie vreten. Dat komt door de manier waarop ons brein functioneert. In dit artikel willen we het dus even voor jou en je overwerkte brein opnemen. Want het is echt begrijpelijk als het even niet lukt. We lichten toe hoe ons brein werkt en geven je een aantal tips om je brein te helpen met alle veranderingen.

Anders dan normaal, kost energie

De meeste dingen die we doen, doen we nagenoeg op de automatische piloot. Ons brein laat ’t routineuze werk over aan een denksysteem dat onder de radar van ons bewustzijn opereert. Je dagelijkse rondje lopen, de was ophangen of douchen; het kost ons nagenoeg geen cognitieve moeite. Zo houden we voldoende van onze beperkte breinenergie over voor de écht lastige of nieuwe dingen, zoals een lastige email of het volgen van een gebruiksaanwijzing. Ons routineus gedrag pas je niet even zomaar aan. Om dat te doen, moet je een aantal keer heel bewust nieuwe beslissingen nemen. En dat kost aardig wat energie. Winkelen in de supermarkt wordt zo ineens een hele andere mentale taak, waarbij we onbedoeld toch gewoon met enige regelmaat vervallen in wat we gewend zijn. Het is voor ons brein echt best lastig om alle andere bezoekers en het personeel in de gaten te houden voor voldoende afstand én tegelijkertijd na te denken over wat je allemaal ook alweer nodig had voor het recept dat je in je hoofd hebt. We kunnen minder goed multitasken dan we denken en overvragen onszelf.

Tip 1: Ontlast je brein en bedenk voordat je naar buiten gaat wat je precieze plan is. Ontwikkel nieuwe routines. Niet alleen een boodschappenlijstje voor in de super, maar ook al een wandelroute en een uitwijkmogelijkheid als blijkt dat op ‘jouw route’ ineens te veel mensen lopen om 1,5 meter te kunnen blijven volhouden.

Routine laten we niet zomaar los, ook niet voor corona

Daarnaast blijft ons brein aansturen op het volgen van routine, ook als we besloten hebben van die routine af te stappen. Dus als we dingen anders moeten doen dan normaal, is er een kans dat ons brein een beetje weerstand activeert, simpelweg omdat het anders is. Die weerstand herken je doordat we tegen onszelf zeggen dat we niks meer ‘mogen’ en we de schuld zoeken bij anderen. We gaan immers op zoek naar argumenten die dat negatieve gevoel van weestand onder woorden kunnen brengen. Als jij elke dag even langs je moeder wandelt, dan is het niet alleen het verlies van contact dat je moet accepteren, maar ook het verlies van die gewoonte. Dat voelt dan ook niet als jouw keuze, maar als een inperking van je vrijheid. Opgestapelde extra onzekerheid voor je brein en dat voelt vervelend. Want juist in tijden van grote onzekerheid verlangen we extra naar kleine zekerheden en voorspelbaarheid. De een kan er iets beter tegen dan de ander, dus een beetje compassie kan geen kwaad. Wat kun je doen te voorkomen dat jouw eigen brein of het brein van een ander zich laat leiden door weerstand? De manier waarop je een nieuwe regel of afspraak framet, doet er enorm toe.

Tijdens de persconferentie van maandag 23 maart benadrukten zowel premier Rutte als minister Grapperhaus uitgebreid hoe de meeste mensen in Nederland het goed doen. Ze waren ook kritisch op mensen die naar het strand waren gegaan, waardoor het daar toch echt te druk was. Maar ze begonnen met het complimenteren van de thuisblijvers. Zo kregen we niet allemaal op ons donder, maar alleen de minderheid die nog te weinig rekeninghoudt met anderen. Daarna konden ze streng zijn, zonder dat alle kijkers het gevoel krijgen dat het ‘ook nooit goed is’.

Strandgangers ‘asociaal’ noemen, is kiezen voor de ‘stok’. Je kunt ook eerst voor de ‘wortel’ gaan. Rutte had ook kunnen zeggen: 'Een hoop mensen dachten, ik ga naar het strand. Een goed idee, maar omdat een hoop anderen dat ook dachten, waren er te veel mensen bij elkaar. Natuurlijk was dat niet de bedoeling, maar helaas wel de uitkomst. U bent daar misschien zelf ook van geschrokken, dus daarom gaan we nu burgemeesters de middelen geven om stranden te sluiten zodat dit niet meer kan gebeuren. U kwam naar het strand voor een gezonde wandeling, niet om het besmettingsgevaar te vergroten.' De ‘stokmethode’ zal ook helpen als deze wordt toegepast door de autoriteiten, maar probeer waar mogelijk eerst een positieve boodschap.

Tip 2: Kies waar mogelijk eerst een positieve boodschap. Begin met complimenten bij goed gedrag, zodat we een beloningsprikkel kunnen activeren die ons onbewust blijft aanmoedigen om de extra moeite te nemen en het nieuwe gedrag vol te houden.

In de verdediging

Met je portemonnee in je hand, trek je dat briefje van 20 euro al half tevoorschijn, als je opeens naast de kassière een briefje ziet hangen dat ze bij voorkeur geen contante betalingen meer accepteren. Pfff… hadden ze dat niet even eerder kunnen melden? Ook als we alleen nog maar in ons hoofd al begonnen zijn met contant geld pakken, is het moeilijker om dat af te breken en een andere handeling ‘op te starten’. Breng daarom de boodschap vóórdat mensen gaan handelen en hang het briefje op daar waar mensen hun spullen op de band leggen. Zo hebben ze even tijd om te anticiperen.

Tip 3: Communiceer vóórdat mensen routineus starten in hun oude modus, zodat ze even bewuste denktijd krijgen hoe ze het anders dan normaal gaan doen.

Het moment van communiceren gekozen? Ga dan in de schoenen van de ontvanger staan tijdens het bedenken van je briefje. Schrijf liever ‘Door met PIN te betalen draagt u bij aan ieders veiligheid en voorkomt u besmetting, laat het weten als u alleen contant kunt betalen’ dan ‘Vanwege corona nemen wij alleen contant geld aan als u niet wilt pinnen’. Het is zonde als een wat vingerwapperend briefje onnodig het vuurtje onder de (onbewust getriggerde) irritatie verder aanwakkert. En zet de ander al helemaal nooit in de slechterikenrol, want dan gaan we ons juist verdedigen, ook al weten we eigenlijk zelf ook al dat we fout zaten. We worden dan – zonder dat we zelf precies snappen waarom – minder bereid om ander gedrag te vertonen.

Tip 4: Frame een nieuwe regel als een extra beschermingsmiddel, niet als ‘fout gedrag’. Benadruk op een concrete manier wat het oplevert en waarom dat belangrijk is. Blijf ook feedback geven dat het goed gaat.

Ja, je moet het écht 10x zeggen. En blijf herhalen dat het goed gaat

Overschat jezelf en de ander niet. Geef maar eerlijk toe: ben je een keertje tóch die afgesloten weg ingedraaid met de auto, terwijl je eigenlijk wel wist dat je er niet langs kon? Of heb je tóch weer die blauwe Tony Chocolonely gekocht terwijl je inmiddels ook wel weet dat róód melk is? Volstrekt menselijk. Onbewust stuurt ons brein ons nog een tijdje naar oude routine, ook als we bewust weten dat dit gedrag niet handig (meer) is. Geef feedback en dan met name hoe je het goed doet. Veel supermarkten zijn nu ook lijnen aan het neerleggen zodat mensen kunnen zien wanneer ze voldoende afstand houden. Een simpel hulpmiddeltje ter herinnering. Want ook mensen die het graag goed willen doen, kunnen in oud gedrag vervallen. Kan thuis ook: hang briefjes op of zet een alarm aan in je telefoon om jezelf te herinneren aan je nieuwe gewoontes.

Tip 5: Blijf jezelf en anderen herinneren aan het nieuwe gedrag. Zo blijf je investeren in de nieuwe routine en op een gegeven moment ‘plakt’ het nieuwe gedrag. Ja, je moet het écht tien keer zeggen voordat we het onder de knie hebben.

Gewoon blijven doen, het wordt echt normaal

Geef het even tijd. We kunnen ons kwaad maken telkens als we mensen foute dingen zien doen, maar misschien is het helemaal geen nonchalance wat je ziet, maar een terugvallend brein. Elke dag zie je op straat en in winkels dat het een beetje beter gaat en dat het nieuwe gedrag inslijt. Dat kost tijd én mentale moeite. En hoe raar die ellenboog-groet of Wuhan-footshake ook voelt, geloof ons: het wordt vanzelf normaal. Gewoon door het vol te houden. Net als alle andere gewoontes van handenwassen, afstand houden en elkaar bellen in plaats van even langsgaan. Op een gegeven moment weet je brein niet beter en dat levert je aardig wat extra mentale capaciteit op. Iets om naar uit te kijken dus!

Ruttes coronatoespraak: elk woord gewikt en gewogen

Wed, 18 Mar 2020 10:52:00 GMT

7,6 miljoen mensen keken naar de toespraak van minister-president Mark Rutte over de laatste stand van zaken omtrent het Coronavirus. Het wordt zelfs al een ‘historische toespraak’ genoemd. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de Franse president Macron waren er voor Rutte geen grote nieuwe maatregelen om aan te kondigen. Waarom dan toch deze grote speech? Om onze vragen te beantwoorden, aldus Rutte zelf: 'In de wereld van vandaag zijn nieuws en informatie sneller dan het licht en is een mening ook snel gegeven. Ik begrijp dat.' Alles wat er nu rond Corona gebeurt is ongelooflijk ingewikkeld en we snakken naar ‘simpele oplossingen’. Fake news vindt gretig aftrek. Wat is écht en wat is onzin? Deze speech moest niet alleen goed uitleggen, maar ook krachtig weerwoord bieden aan alle rondzingende sappige verhalen. Hoe pakte hij dit aan?

Het onzichtbare weer zichtbaar

We kunnen onze vijand niet zien. Dus heeft Rutte hulptroepen nodig om te verbeelden wat er aan de hand is. In de korte speech staan aardig wat metaforen die hem helpen om verbinding te maken tussen wat er gebeurt, hoe we dat ervaren en wat we eraan moeten doen:

Corona houdt ons in de greep (gevangenis-metafoor)
We zitten in een achtbaan die steeds sneller gaat (beweging-metafoor)
Nieuws dat sneller gaat dan het licht (beweging-metafoor)
We moeten blijven varen op het kompas van wetenschappelijke kennis en betrouwbare feiten (reismetafoor)
Corona is onder ons en blijft onder ons (personificatie)
Er is geen eenvoudige of snelle uitweg (verkeersmetafoor)
Het virus afremmen (verkeersmetafoor)
Immuniteit opbouwen (bouwmetafoor)
Een beschermende muur om kwetsbaren heen bouwen (bouwmetafoor)
Het land platleggen (land als lichaam)
Het coronavirus als een golf door de wereld (vergelijking met natuurgeweld)
Het virus grijpt ongeremd om zich heen (personificatie)

Het zijn allemaal metaforen en vergelijkingen die ons brein helpen het onzichtbare weer een beetje zichtbaar te maken. Ondanks dat we dit nog nooit hebben meegemaakt, kunnen we het relateren aan dingen die we wél kennen. Dankzij deze goed gekozen verbeelders, geeft Rutte ons een kapstok waar we alles wat er nu gevoeld en ervaren wordt aan kunnen ophangen. Het voelt misschien alsof deze metaforen er ‘gewoon’ in belanden, maar het zijn nou juist deze woorden uit de speech die het meest zorgvuldig gewikt en gewogen zullen zijn. Juist omdat ze zó veel doen in ons brein, bewust en onbewust. Even ter vergelijking: Trump koost eerder voor een ‘foreign virus’, ‘confront and defeat’ en ‘fight the virus’. Oftewel: het is een vijandelijke indringer die elk moment kan toeslaan. Battle royal. Een stuk angstaanjagender dan waar onze premier voor kiest.

Drie opties, kiest u maar

Ook enorm sterk was de keuze om drie opties te noemen: we kunnen het virus gecontroleerd laten verspreiden, het virus zijn gang laten gaan of het land compleet dichtgooien. De redenering die volgt is briljant in zijn eenvoud. Niet alleen weet Rutte een behoorlijk complexe situatie in een paar zinnen volstrekt duidelijk te maken, ook het handelingsperspectief dat hij voorstelt is voor de luisteraar niet één van de opties, maar dé oplossing geworden. Waar het uitblijven van nieuwe maatregelen misschien eerst ‘slap’ voelt, zorgt het ‘gecontroleerd en beheerst verspreiden’-frame ervoor dat het een bewuste en strategische keuze is om niet de boel verder op slot te gooien. Zeker ook omdat hij heel sterk onderscheid maakt tussen ‘beheerst verspreiden, uitsmeren en muur opbouwen’ enerzijds en ‘het virus onbeheerst zijn gang laten gaan’ anderzijds.

Een voor allen, allen voor een

Wanneer gaat dit scenario echt werken? Als iedereen doet wat er van hem gevraagd wordt. Dat is de oproep in de speech. We moeten onze verantwoordelijkheid nemen: voor onszelf maar vooral ook voor elkaar. Rutte gaat op zoek naar deze verbinding door een duidelijk ‘wij tegen de grote vijand’-gevoel te creëren. Een gemeenschappelijke vijand is nu eenmaal een krachtig bindmiddel, maar alleen als het een vijand is waarvan we geloven dat we hem samen kunnen verslaan. Natuurlijk, we moeten de vijand serieus nemen, maar hij moet ook weer niet zó groot worden dat we niet geloven in de oplossing. In plaats van angstaanjagende ‘battle royal’-metaforen te gebruiken, houdt Rutte het daarom iets milder. Hij zegt:

“Dit is een tijd waarin we elkaar moeten vinden, over meningsverschillen en tegenstellingen heen. Een tijd om het gezamenlijke belang boven het eigen belang te stellen. En een tijd om ruimte en vertrouwen te geven aan al die mensen die onder hectische omstandigheden dag en nacht bezig zijn anderen te helpen en het virus onder controle te houden. (…) Ik wil eindigen met deze oproep: bij alle onzekerheden die er zijn, is één ding volstrekt duidelijk: de opgave waar we voor staan is heel groot en we moeten dit echt met 17 miljoen mensen doen. Samen komen we deze moeilijke periode te boven. Let een beetje op elkaar. Ik reken op u.”

Een grote boodschap in eenvoudige woorden. Een historische toespraak? De tijd zal het leren. Maar het zal geen toeval zijn dat de laatste zin van Winston Churchill’s historische ‘Blood, toil, tears and sweat’-speech perfect uitwisselbaar is met het eind van Ruttes toespraak:

“At this time I feel entitled to claim the aid of all, and I say, come then, let us go forward together with our united strength.”

Terug naar 100

Wed, 13 Nov 2019 19:06:00 GMT

Hét nieuws van de dag was natuurlijk de presentatie van de stikstofmaatregelen door het kabinet. Wat gaat er gebeuren en waarom eigenlijk? Het antwoord op die eerste vraag kan je eigenlijk niet ontgaan zijn: we gaan met z’n allen overdag terug naar 100 km/u. Maar de reden waarom lijkt per coalitiepartner toch een beetje te verschillen. Hoe wordt de maatregel geframed door diverse smaakmakers?

De coalitiepartijen

Op de ChristenUnie na schrijven de coalitiepartijen over de stikstofmaatregelen op hun eigen websites. Zo is de VVD geen voorstander van de ‘terug naar 100-maatregel’ (of ‘maximaal 100-maatregel’, zo je wilt). De vrijheid van de auto is nu eenmaal een stokpaardje van de partij. Om hun imago te redden zet de VVD vol in op een verliesframe: ‘We doen dit om een crisis te voorkomen.’ Oftewel: wij maken hier een moeilijke beslissing die het land behoedt voor een nóg ergere situatie. Die ergere situatie is voor de VVD dat de bouwsector vastloopt en dus is dat het perspectief dat ze schetsen: samen de schouders eronder zodat Nederland kan ‘blijven draaien’. Helemaal VVD-eigen want naast de ‘vroempartij’ is de VVD ook de partij die (hard) werken hoog in het vaandel heeft.

Op de website van het CDA is een duidelijke rol weggelegd voor de boeren. Niet zo vreemd natuurlijk, gezien hun achterban. Interessant hier is dat de boeren zowel de rol krijgen als slachtoffer als van medeverantwoordelijke bij dit probleem. Volgens het CDA is de maatregel namelijk nodig zodat ‘boeren, bouwers en baggeraars weer aan de slag kunnen’. Zij zijn nu het slachtoffer dat geholpen moet worden. Maar tegelijkertijd schrijft het CDA ook dat ‘iedereen zijn steentje moet bijdragen’. Dat ook de boeren bij die ‘iedereen’ horen wordt in de volgende zin duidelijk: ‘Waarbij onze boeren nog steeds perspectief hebben om te investeren en eigen keuzes te maken.’ Erg voorzichtig lijken de boeren hier voorbereid te worden op dat ook zij ‘iets’ zullen gaan merken.

D66 framet het helemaal anders. We gaan met z’n allen minder hard rijden om zowel de natuur als de bouwsector te beschermen. Hoewel dat laatste bij alle coalitiepartijen wel wordt benoemd, biedt het beschermen van de natuur hier een nieuw perspectief. Het wordt zelfs door D66 als eerste reden genoemd voor de stikstofmaatregelen. Het beschermen van het milieu is voor D66 nu eenmaal een belangrijk standpunt en dus zal de achterban ook verwachten dat het een prominente rol krijgt.

De kranten

Oke, de partijen hebben hun frame klaar. Maar hoe zien de media het? Dat ligt er maar net aan wie je het vraagt. Zo weet De Telegraaf heel goed waar het pijn doet: ‘VVD slaat linksaf’ kopt de krant op de voorpagina. Het imago van de VVD loopt een flinke deuk op volgens de krant. Daar is de nrc.next toch een stuk milder in: ‘Coalitie vindt een uitweg’, lezen we. De focus ligt nu opeens niet meer op de VVD die iets heeft verloren (aan een tegenstander), maar op een vruchtbare samenwerking. Trouw biedt een ander perspectief en maakt vooral duidelijk waaróm dit allemaal nodig is: ‘Eerste stappen om de bouw weer op gang te helpen’ en de Volkskrant vertelt ons waarom het ook voor ons niet-bouwers goed nieuws is: ‘De maximumsnelheid wordt verlaagd, maar daardoor bent u straks gemiddeld juist sneller thuis’. En zo ligt het maar net aan welke krant je hebt gelezen, wat je van de maatregel gevonden zult hebben.

Wie heeft het gedaan (en wie niet)?

We houden van verhalen in sprookjesformat, met duidelijke rollen en verwachtingspatronen: helden, schurken en slachtoffers. Als er een slachtoffer is, dan móét er ook iemand zijn die het allemaal heeft gedaan. Wordt die niet benoemd? Dan vullen we hem zelf in. Degenen die zich door de ‘terug naar 100-maatregel’ tekortgedaan voelen gaan dus op zoek naar wie ze hier de schuld van moeten geven. Wie o wie krijgt dit als erfenis mee?

Er is tenminste één frame dat we nog nergens teruggezien hebben. Een frame waarin de boeren een hoofdrol spelen. Namelijk in de rol van aanstichter. Zij wilden immers niet inbinden en nu moet de rest van Nederland langzamer rijden. Gek genoeg lijkt die connectie nog door niemand gelegd te worden. Blijkbaar is het de boeren toch echt goed gelukt om in de slachtofferrol te komen…én te blijven!

Zelf de kunst van het framen écht goed leren inzetten? Schaf dan ons nieuwe boek aan: Word Meesterframer !

Stakende docenten: neem een sterk frame mee!

Tue, 05 Nov 2019 10:30:00 GMT

Woensdag 6 november wordt er gestaakt door het primair onderwijs, al was er even onduidelijkheid of deze staking nog wel door moest gaan. Er werd namelijk al geld beloofd door het kabinet: 460 miljoen. Na enig gesteggel werd duidelijk; het was niet genoeg. De verwachting is dat 3.700 scholen de deuren sluiten. Het is niet de eerste keer dat deze mensen voor hun zaak opkomen. Maar voorlopig bleef het echte succes uit. Wij geven ze graag deze twee framing-waarschuwingen mee!

Laat het niet alleen over geld gaan

De eerste valkuil, waar de boeren zorgvuldig van wegbleven, is als de staking alleen over geld zou gaan. We lazen op NU.nl al een kop waar je als communicatieprofessional de kriebels van krijgt: ‘Waarom zijn de leraren niet blij met 460 miljoen van het kabinet?’ Meer geld voor de sector en een beter salaris is geen aantrekkelijk frame om sympathie mee te wekken. Want als 460 miljoen (!) het probleem niet oplost, dan wordt het ineens erg abstract en misschien zelfs een gevoelsmatige bodemloze put. Daarbij is er ook een deel van Nederland dat vindt dat een lerarensalaris helemaal niet zo beroerd is in vergelijking met hun eigen inkomen, dus bij hen komt de boodschap dan verkeerd aan: ‘wat zeuren ze nou?’

Dan de boeren. Zij spraken vooral over ‘waardering’ en ‘trots’ dat ze misten. Een framingstrategie die jaren geleden ook succesvol werd gehanteerd in de beruchte schoonmakerscampagne vanuit de FNV. In plaats van te vragen om meer salaris, vroegen ze om meer respect. En een van de dingen waarmee je dat uitdraagt is een fatsoenlijk loon. Ineens ben je niet meer de zoveelste burger die z’n handje ophoudt, maar vraag je om iets dat niet meer dan redelijk is.

Versterk niet je eigen ‘imagoprobleem’

Een van de dingen die geregeld worden benadrukt is het dat het niet goed gaat in onderwijsland. Een woordvoerder van de AOb zegt daarover: 'Het vak kampt met een enorm imagoprobleem. Door een structurele salariëring neem je een groot struikelblok bij de werving van nieuwe leraren weg. Een deel van het geld kan ook worden gebruikt om klasseassistenten aan te nemen, die kunnen helpen de werkdruk weg te nemen. Dat gebeurt nu al, maar over het algemeen worden die binnen een week onbevoegd voor de klas gezet om de docententekorten op te vangen.' Hoe begrijpelijk deze inhoud ook is, onbewust en onbedoeld draag je met zo’n boodschap ook bij aan het vergroten van het probleem. Want wat blijft het meeste hangen? Weinig geld, werkdruk en onbevoegde collega’s. Wie wil daar nog bij horen? Natuurlijk moet je urgentie creëren, zodat de overheid gaat investeren. Maar het onbedoelde neveneffect is dat je hiermee zelf het vak nog onaantrekkelijker maakt. Want zelfs al komt er ruim voldoende geld, de negatieve perceptie blijft nog langer hangen.

En dan? Moet je dan niet vertellen hoe penibel de zaak is? Natuurlijk wel! Alleen is de kunst om niet bij de problemen in het hier en nu te blijven, maar ook juist de aandacht te richten op de negatieve consequenties. Wat verliezen we als we onvoldoende investeren in onderwijs voor de jeugd? Of juist: wat valt er te winnen? En wie wint daarbij? Nu lijkt de discussie – in ieder geval in de media – nog vaak te gaan over de docenten die tekortkomen. Die veel te veel op hun bordje krijgen en ook nog eens voor een te laag salaris. En dat is erg. Absoluut. Maar wat zou er gebeuren als niet die docent, maar de kinderen die ze doceren in de hoofdrol zouden komen als slachtoffer in het dominante frame morgen? Dan zou de publieke verontwaardiging nog een stuk groter kunnen worden.

Succes docenten, laat je horen!

Zelf de kunst van het framen écht goed leren inzetten? Schaf dan ons nieuwe boek aan: Word Meesterframer !

Waarom zelfs vrouwen niet goed kunnen multitasken

Tue, 22 Oct 2019 12:46:00 GMT

Nog even dat rapport aftikken, het nieuws checken, een driegangen diner in elkaar draaien én een portemonnee terugvinden…en dat allemaal tegelijkertijd. Tja, dat moet wel een vrouw zijn! De multitaskvaardigheden van vrouwen zijn wijdverbreid bekend en krijgen in sommige verhalen bijna mythische proporties. Zie jij jezelf als buitengewoon uitstekend multitaskende vrouw? Dan zal dit artikel misschien wel even slikken zijn. Want uit Duits onderzoek blijkt nu dat vrouwen helemaal niet beter kunnen multitasken dan mannen. Sterker nog: eigenlijk kan niemand het en gaat de snelheid én kwaliteit van je werk er alleen maar op achteruit.

Het onderzoek – gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift PLOS One – toont geen verschillen in de groep van 96 proefpersonen, waarvan de helft man en de andere helft vrouw. Simpelweg iedereen is slechter in de afzonderlijke taken als deze tegelijkertijd uitgevoerd moet worden. En dan hebben we het niet over een liedje fluiten als je de was opvouwt. Maar eigenlijk wisten we dit al lang.

Sneloverwogen en weloverwogen

De effecten zijn namelijk volkomen te verklaren en te voorspellen door hoe ons brein in elkaar steekt. Dat bestaat namelijk uit twee systemen: sneloverwogen (systeem 1) en weloverwogen (systeem 2).

Systeem sneloverwogen is altijd als eerste aan zet. Het is nou eenmaal snel en soms een tikje kort door de bocht. Sneloverwogen maakt beslissingen op basis van associaties en emotionele oordelen en doet dat volautomatisch. Komt er een bus keihard op je afgereden? Dan kan je sneloverwogen brein ervoor zorgen dat je gauw een stap achteruit zet, zonder dat je uitgebreid de voor- en nadelen tegenover elkaar hoeft te zetten.

Maar sneloverwogen is niet alleen: het weloverwogen brein heeft ook een vinger in de pap. Hij is alleen wel een stuk trager en kost ook nog eens behoorlijk wat energie. Als het even kan, gebruik je dat deel van je brein dus niet. Dat zie je ook in de praktijk: alleen als het echt relevant, belangrijk of ingewikkeld is, wordt systeem weloverwogen wakker. Een mooi voorbeeld hiervan zie je wel eens op feestjes. Je hebt vast wel eens meegemaakt dat je in gesprek bent met een groepje en opeens je eigen naam hoort vallen in een andere groep. Raar toch, dat je alléén je eigen naam hoort en de rest van dat gesprek niet? Het is zelfs zó raar, dat een andere verklaring veel aannemelijker is: jouw sneloverwogen brein heeft alles gewoon opgevangen, maar pas op het moment dat jouw naam werd genoemd, werd het gesprek relevant genoeg om je weloverwogen brein wakker te schudden (en je dus bewust te maken van wat er aan de andere kant van de ruimte gezegd wordt).

Liedje fluiten of moeilijke sommen oplossen

Die balans tussen weloverwogen en sneloverwogen, daar zit ‘m nou precies ook de balans tussen wel of niet kunnen multitasken. Als je de was aan het opvouwen bent en tegelijkertijd een liedje fluit, komt daar niet zo gek veel weloverwogen bij aan te pas. Je hebt nou eenmaal niet heel veel bewustzijn of denkkracht nodig voor beide taken (behalve als je je uit alle macht de melodie van een liedje probeert te herinneren misschien). Dat sneloverwogen brein kan prima een aantal van dat soort taken tegelijkertijd uitvoeren. Maar de weloverwogen taken tegelijk uitvoeren? Dat wordt heel lastig. Je weloverwogen brein is namelijk nogal gefocust. Als ‘ie eenmaal wordt opgetrommeld, dan gaat dat brein er ook vol voor. En dan is er eigenlijk geen breinkracht meer over voor nog meer andere dingen. Veel mensen ervaren dat moment als ze in de auto op zoek zijn naar een adres: je bent er bijna, alleen nog een kwestie van huisnummers tellen. Voor veel mensen is dit het moment om de radio zachter te draaien. Een typisch weloverwogen brein-dingetje. Je bent zó gefocust bezig, dat je brein geen ruimte meer heeft voor andere prikkels, zoals muziek of een gesprek. En heb je wel eens geprobeerd een hele lastige som uit te rekenen terwijl je in een héle krappe parkeerplaats probeert in te parkeren (zonder parkeersensoren uiteraard)? Wil één van de twee lukken, dan moet de andere taak toch écht even op pauze. Lukt het toch? Dan mag je – met de kennis van nu – zelf bedenken of je de grote uitzondering bent, of dat je misschien toch een te makkelijke som hebt gekozen.

Polariserende boerenframes

Wed, 02 Oct 2019 07:12:00 GMT

Het ‘boerenprotest’ met 100 trekkers op het Malieveld deed de gemoederen hoog oplopen. Niet alleen omdat het iets is dat ons allemaal aangaat – direct of indirect – maar ook omdat de frames lijnrecht tegenover elkaar stonden. Wij zetten er een aantal op een rijtje, zonder te oordelen over welk frame aan het langste eind zou moeten trekken. De rondzwervende frames rond dit onderwerp laten zien dat de invloed van taal enorm is.

Onderdrukte agrariër

Het eerste frame zet de klassieke boerenstiel in de hoofdrol: het is hard werken en het loont steeds minder. Je kunt nauwelijks meer rondkomen van de opbrengst en die moet daarom noodgedwongen steeds groter worden. Van alle kanten wordt de druk opgevoerd, vanuit Den Haag met verstikkende regelgeving (antibiotica, stikstof, etc.) en vanuit de voedselindustrie die hun prijzenoorlogen over de rug van de producenten voeren. In dit frame is de boer de vasthoudende held die ondanks alle druk voedsel en handelswaar voor Nederland blijft produceren. Opvallend: in dit frame wordt de consument vaak niet direct als schuldige aangewezen, ook al winkelt hij wel bij de goedkoopste super.

Miskende agrariër

In dit frame gaat het niet zozeer over geld, maar over erkenning. Boeren produceren ons eten, zonder boeren geen leven in Nederland! Daarbij wordt binnen dit frame ook geregeld aangehaald hoe belangrijk de landbouw is voor onze economie. Daar mogen we wel wat meer waardering voor hebben, in plaats van altijd de boeren in de rol van bad guy neer te zetten. De media en politiek krijgen in dit frame de schuld van het beroerde imago dat de agrarische sector heeft gekregen, maar ook de consument mag wel eens op bezoek komen om te zien hoe hard het leven op een boerderij écht is en met hoeveel overtuiging er gewerkt wordt. Als zelfs Schiphol wordt gematst ten koste van de vele mensen die ons voedsel mogelijk maken, dan toont dat hoe respectloos boeren behandeld worden.

Boerengrootkapitaal

Dit frame staat lijnrecht tegenover de twee voorgaande frames. Boeren zouden niet moeten zeuren, want zij zouden een stuk minder zielig zijn dan ze zich voordoen. Daar worden vaak drie argumenten bij gebruikt: de boerenlobby zou enorm sterk zijn (in Nederland en in de EU), zij horen bij de groep met het meeste vermogen (in land en machines) en er zou eigenlijk geen sprake meer zijn van ‘boertjes’, maar vooral van megabedrijven die prima kunnen onderhandelen met hun afnemers. Daarbij worden zij binnen dit frame soms ook in de negatiefste zin afgeschilderd als ‘milieuvervuilers’ en ‘dierenbeulen’: zij verdienen hun geld over de rug van onze aarde.

Boeren zijn ook burgers

Het laatste frame dat de afgelopen dagen opviel werd minder luid geroepen: we hebben grote uitdagingen en iedereen moet daar een bijdrage aan leveren. Óók de boeren, want die zijn ook Nederlands burger. In dit frame zijn de boeren niet de bad guy, maar wel een belangrijke verantwoordelijke in de oplossing. Ieder draagt zijn steentje bij en je kijkt vooral naar de sectoren waar de impact groot is. Dit frame is het meest uitgezoomd: het gaat over een breder probleem dan de andere frames die vaak persoonlijker worden gemaakt. En mede daarom is dit frame het minst gehoord: het is abstracter. Daarbij zorgen de andere frames met hun ‘held’ & ‘schurk’-format er ook voor dat ‘verantwoordelijke’ al snel toch als ‘schuldig’ gepercipieerd zal worden.

Hoe zien we 'onze' boeren?

Wiens frame wordt overgenomen? Op 2 oktober kopt de Telegraaf: ‘Duimen voor onze boeren’ en schrijft: ‘De boeren eisen meer respect voor het harde werk dat verzet wordt op al die bedrijven die voor onze voedselvoorziening zorgen’ (Miskende agrariër-frame). Trouw kopt: ‘De harde keuzes worden op het Malieveld niet benoemd’ (Boeren zijn ook burgers-frame). Het AD spreekt van een ‘historisch protest’ en toont een grote foto met protesterende boeren met borden met teksten als: ‘Trots op onze boer’, ‘No farmers, no food’, ‘Bijt niet in de hand die je voedt’ en ‘Alles zo goedkoop op een bord, maar de boer wordt gekort’ (Miskende agrariër-frame en Onderdrukte agrariër-frame).

De toon is hard en de beelden zijn eendimensionaal. Zo zagen we op Twitter een reactie: ‘Als je de regels doorbreekt door met 100 trekkers op het Malieveld te gaan staan waar er maar 75 mochten, dan moet je niet zeuren over je imago.’ De taalstrijd om hoe we onze boeren moeten bekijken is nog lang niet gestreden.

De framing in de Troonrede 2019

Tue, 17 Sep 2019 12:54:00 GMT

De Troonrede: onze koning aan het woord, maar over zijn lippen komen woorden die druk bevochten zijn op de verschillende ministeries. Het eindresultaat is dan ook een allegaartje aan onderwerpen, mooi bijeengebonden met een overkoepelende boodschap. Een fraaie speech is de Troonrede eigenlijk niet. Maar het geeft de regering wel de mogelijkheid om het eerste startschot te lossen in hoe de plannen voor het aankomende jaar gezien moeten worden door ons, de burger. In de Algemene Beschouwingen die erop volgen zal er nog genoeg geframed worden, maar uit deze openingszet blijkt dat Rutte zijn frames voor de komende tijd duidelijk paraat heeft. In deze analyse zoomen we er op een aantal in.

Het overkoepelende frame

Opvallend in de toespraak was hoe de koning begint met een terugblik naar 75 jaar geleden toen Nederland bevrijd werd: “75 jaar later lijken vrijheid, democratie en een sterke rechtsstaat vanzelfsprekende waarden. Maar wie de wereld beschouwt, realiseert zich hoe bijzonder het is te leven in een land waarin mensen zich veilig kunnen voelen. Waarin vrijheid samengaat met verdraagzaamheid en verantwoordelijkheidsgevoel”. Naast een allitererende drieslag (drie waarden met een v), zit er ook een lesje in aan de mopperaars: je moet er wel wat voor blijven doen. En dat is: hard werken. Dat deden de generaties voor ons en dat worden wij ook geacht te doen. Een mooie opmaat naar de flinke beleidsmaatregelen die later in de toespraak aan bod komen. Ja, die mogen wat kosten, maar daar krijg je dan ook wat voor terug. Niet meteen, zoals Z.K. Hoogheid aangeeft, om daar vervolgens een investering in onderwijs als voorbeeld aan te koppelen. Blijf niet hangen in het nu, maar kom in ‘verzet’ voor de toekomst, waar de toespraak via een citaat van een 96-jarige bevrijder mee afsluit. Dat betekent dat je nu wat doet met de ‘dwingende winstwaarschuwing’ die we o.a. door de naderende Brexit voor de kiezen krijgen.

Als je kijkt naar de investeringen lijkt het geen onverstandig les om aan de luisteraar mee te geven. De algemene boodschap waarmee we het pakket aan beleidsmaatregelen moeten beoordelen is: het gaat goed, maar we moeten wel flink investeren om dat zo te houden. De onrustige wereldmarkt zorgt ervoor dat we minder gemakkelijk ons natje en droogje kunnen organiseren. Eigenlijk vertelt Rutte ons tussen de regels door: niet piepen dat we nu onze portemonnee trekken, u krijgt er later en véél later genoeg voor terug. Ondanks dat de plannen niet overal even concreet werden benoemd (of nog niet werden gemaakt), werd er wel al goed nagedacht over de framing van een aantal belangrijke issues.

Frame voor klimaat

Uit het regeerakkoord van dit kabinet werd al duidelijk dat zij beseffen dat je klimaatplannen niet verkocht krijgt met 5-voor-12 scenario’s, terwijl dit jarenlang het enige mogelijke frame leek . Waar het regeerakkoord de energietransitie nog framede als een kans om minder afhankelijk van Poetin en de olielanden te worden, wordt nu tot twee keer de opbrengst ‘schone lucht’ benoemd als trigger voor klimaatplannen. Slim is het frame om het te vergelijken met de waterwerken, die ons niet alleen veiligheid maar ook een exportkans brachten. “Schone lucht en nieuwe vormen van energie kunnen hand in hand gaan met duurzame landbouw, schone mobiliteit en kansen voor een innovatief bedrijfsleven”. Oftewel: het is een investering die zich op meerdere manieren gaat terugbetalen. Door het zo te framen, kunnen de consequenties als je het niet doet achterwege gelaten worden. En de rekening (die ‘eerlijk’ verdeeld moet worden) weegt ook nog eens wat minder zwaar.

Frame voor zorg

Het tweede geframede issue is de zorg. Er spelen 'grote vragen voor de lange termijn', omdat we langer leven maar lang niet altijd in goede gezondheid. De zin die dat uitlegt zal uitgebreid overlegd zijn bij het betreffende ministerie: “Maar daarmee stijgt ook het aantal chronische aandoeningen en is er steeds meer zorg nodig, terwijl er grenzen zijn aan de beschikbaarheid van mensen en middelen.” Want zo’n zin kan mensen al gauw in het verkeerde keelgat schieten. Is het de schuld van de zorgzoekende dat de zorg steeds duurder wordt? Frames die veel terugkomen in het publieke debat over zorg zijn het ‘graaiersframe’ (er wordt veel geld verdiend over de rug van de patiënt) en het ‘verspillingframe’ (er worden te veel middelen weggegooid en tijd aan administratie verspild). Dát zijn voor veel mensen de grote problemen, niet het feit dat we steeds ouder worden. In de toespraak wordt snel overgegaan op oplossingen: meer ‘liefdevolle’ handen aan het bed, de sector aantrekkelijker maken en technische innovatie. Wie goed luistert, hoort in dat lijstje ook preventie en een sportakkoord. Dus de burger krijgt wel degelijk zelf ook een belangrijke verantwoordelijkheid toegedicht, alleen blijft dat – strategisch slim – op de achtergrond.

Framing dienstverlening overheid

Het laatste issue is de dienstverlening van de overheid: die moet beter. De burger moet zich beter geserviced voelen. Twee zinnen vielen op: “De oorzaken van de huidige problemen zijn divers: verouderde ICT, personeelstekorten en te veel te gedetailleerd beleid, waardoor de uitvoering te ingewikkeld wordt. Medewerkers van uitvoeringsorganisaties staan hierdoor soms voor een onmogelijke opgave en de menselijke maat verdwijnt uit het zicht.” Het is een klassieker: het ‘systeemfoutframe’. In dit frame belanden goed bedoelende medewerkers in een systeem dat hen dusdanig tegenwerkt dat zij hun werk niet meer goed kunnen doen. Niet de mensen, maar het systeem waarin zij gevangen zitten moet dus veranderen. Het zal enerzijds een opluchting geweest zijn voor de meeluisterende medewerkers van de Belastingdienst en het UWV die actief benoemd werden. Anderzijds geeft het ook aan dat we er niet te veel van moeten verwachten: een systeem dat zijn gebruikers gevangenhoudt, geeft zich niet zomaar gewonnen.

Benieuwd welke tegenframes er tijdens de Algemene Beschouwingen tevoorschijn komen!

Als één schaap over de dam is…

Wed, 21 Aug 2019 13:59:00 GMT

Tijdens onze workshops vragen we weleens: “Als echt ál je collega’s opstaan, naar buiten gaan en in de sloot lopen, doe jij dat dan ook?” Zelden zegt iemand volmondig ‘ja’. Opvallend, want het principe van sociaal bewijs is één van de sterkste psychologische effecten. We doen nu eenmaal héél erg graag wat de rest doet en we laten ons hierdoor dan ook maar wat graag beïnvloeden!

The Asch Experiment

Oké, toegegeven, in de sloot lopen is wellicht iets te rigoureus, maar dit effect gaat verder dan je denkt. Zo laat het klassieke Asch-experiment fantastisch goed zien hoe sterk dit effect is. In dit experiment krijgen deelnemers een aantal plaatjes te zien waarbij ze het voorbeeld-streepje qua lengte moeten matchen aan één van de andere streepjes. Iedereen (behalve één persoon) hoort bij het experiment en zij hebben te horen gekregen steeds met z’n allen het verkeerde antwoord te geven. Het juiste antwoord is overduidelijk: iedereen kan zien welke streepjes even lang zijn. Toch blijkt dat de (enige) proefpersoon zich gaat conformeren naar de groep, als deze consequent een ander antwoord geeft:

Bystander effect

Misschien denk jij nu: “Dat zou mij niet overkomen” of “Je zíét toch wat het juiste antwoord is?!” Toegegeven: het is best mogelijk dat jij hier niet in mee zou gaan, maar voor de meeste mensen zijn deze gedachtes niets meer dan een vorm van (sorry) volkomen menselijke zelfoverschatting. Kijk bijvoorbeeld eens naar het bystander effect in het filmpje hieronder. Waarschijnlijk heel herkenbaar en het heeft alles te maken met sociaal bewijs. Dit effect houdt grofweg het volgende in: hoe meer mensen een (onbewuste) groep vormen, hoe makkelijker het is om de verantwoordelijkheid voor iets te ontlopen. Oftewel: als jij midden op straat onwel wordt, is de kans kleiner dat je (snel) wordt geholpen naarmate er meer mensen op straat zijn. Hoe groter de groep is die niets doet, hoe makkelijker het is om ook niets te doen. Maar zodra één persoon je komt helpen, zul je zien dat er snel meer mensen bij komen staan. Er is namelijk een nieuwe groep gemaakt waar mensen zich bij kunnen aansluiten. Onze tip? Als je hulp nodig hebt, probeer dan altijd iemand persoonlijk aan te spreken. Dan wordt het namelijk wel heel moeilijk om die verantwoordelijkheid te negeren!

Wat kun jij ermee?

Waarschijnlijk (en hopelijk) heb je niet op regelmatige basis te maken met mensen die midden op straat in elkaar zakken. Maar gelukkig kun je in het dagelijks leven ook rekening houden met dit effect. Wel eens een mailtje gestuurd naar een groep collega’s of vrienden met de mededeling dat ‘nog bijna niemand heeft gereageerd’ op je vorige mail en dat het nu toch wel echt tijd wordt? Wat je dan eigenlijk doet, is de sociale norm stellen op ‘niet reageren’. In het hoofd van je lezer krijgt jouw mail ook nu weer niet zo’n hele hoge prioriteit, immers: niemand reageert, dus waarom zou hij of zij het wel doen? Slimmer is het om te schrijven dat al veel mensen hebben gereageerd en daarna die ‘enkelen’ die nog niet hebben gereageerd te verzoeken dit alsnog vandaag even te doen. Moet jij eens kijken hoe snel je inbox volstroomt…

P.S. Kun je er geen genoeg van krijgen? Of gewoon nog niet overtuigd? Op YouTube zijn oneindig veel filmpjes te vinden van verschillende experimenten. Zoals dit experiment , waarbij iedereen uiteindelijk in polonaise over straat loopt zonder te weten waarom, dit experiment waarbij ongemakkelijke situaties in een lift ontstaan en dit experiment waarbij gekeken wordt hoe lang het duurt voordat mensen alarm staan als de kamer blauw komt te staan van de rook (tipje van de sluier: schrikbarend lang!)

Het vaasje van Rutte

Tue, 18 Dec 2018 16:37:00 GMT

Het kan je bijna niet ontgaan zijn: ‘de’ brief van Mark Rutte aan Nederland . Afgelopen maandag werd deze paginagroot afgedrukt in het AD. Niet voor het eerst overigens, want in januari 2017 schreef Rutte ook al een brief aan ons.

Op beide brieven zijn de nodige reacties gekomen. In 2017 werd Rutte vooral bekritiseerd vanwege de toon (te negatief), terwijl in de reacties op de tweede brief een hoofdrol is weggelegd voor de metafoor van ‘het vaasje’. Maar hoe verschillend zijn de brieven nou eigenlijk écht?

Het frame

Om maar meteen met de deur in huis te vallen: het door Rutte gekozen frame in 2017 is hetzelfde als dat in 2018. Het gaat namelijk in beide brieven om hetzelfde: een mooi land dat we, samen, nog veel mooier kunnen maken. Maar een land dat ook makkelijk kan afglijden. Dat konden we in 2017 voorkomen door aso’s een halt toe te roepen en onze Nederlandse waarden te beschermen, in 2018 kan dat door samen het broze bezit (Nederland) te beschermen. Zo gezien is dat ‘vaasje heel houden’ eigenlijk het ‘normaal doen’ van 2018. Maar dan iets minder recht voor z’n raap.

Het vaasje

Zeker opvallend is dat vaasje. Een metafoor die moet aangeven dat ‘ons mooie Nederland’ voorzichtig behandeld moet worden. Kijk uit, hij valt zo kapot! Een dreigement dat we ook in 2017 zagen. Alleen toen dreigde het vaasje niet te vallen, maar dreigde ‘het Nederland waar we zo hard voor hebben gewerkt’, omver gegooid te worden. Tja, kapotvallen, kapotduwen… zo anders is het eigenlijk niet. En toch blijft dat vaasje een stuk beter plakken dan dat land dat omgeduwd kan worden. Dat heeft waarschijnlijk deels te maken met de metafoor. Een vaasje is natuurlijk ontzettend concreet: je ziet het meteen voor je. Je begrijpt de metafoor ook meteen. De associaties die worden opgeroepen, worden moeiteloos op ‘Nederland’ geplakt: een broos, teer object waar je voorzichtig mee om moet gaan. Dat ligt anders bij het omduw-voorbeeld. Wat zie jij voor je? Een groep hooligans die heel hard tegen ‘een Nederland’ aan het duwen is? Het glibbert net niet zo makkelijk het brein in als het vaasje.

De reacties

Dat het vaasje lekker blijft plakken, zie je meteen terug in alle reacties. Men gaat met dat vaasje aan de haal en het wordt door iedereen herhaald. Handig voor Rutte, want die kan voorlopig wel teren op dat vaasje. Maar het vaasje wordt ook gereframed. De stap naar een vaas die Mark himself uit zijn handen heeft laten vallen en al aan diggelen ligt, is natuurlijk snel gemaakt.

Henk Krol van 50Plus doet het op zijn eigen manier en herhaalt het frame van Rutte door te zeggen dat Nederland inderdaad als een kostbaar vaasje is dat we samen vasthouden. Deze herhaling is natuurlijk fantastisch voor Rutte, want we weten: hoe vaker een frame wordt herhaald, hoe dieper het frame in het brein vast komt te liggen. Dat Krol halverwege zijn brief zegt dat het eigenlijk helemaal niet om het vaasje gaat maar om de bloemen, doet hier niets aan af. Sterker nog: de metafoor van Krol waarin hij mooie en verwelkte bloemen vergelijkt met mensen die het beter of minder goed voor elkaar hebben, zou zelfs een tegengestelde werking kunnen hebben. Want wat doe je met verwelkte bloemen in een vaas vol mooie bloemen? Juist, die haal je eruit en gooi je weg! En dat is vast niet waar Krol op doelde…

Hoe taal jouw denken beïnvloedt

Thu, 01 Nov 2018 16:13:00 GMT

‘Versierseltjes om een tekst mee op te fleuren’: dat is de indruk die veel mensen hebben van retorische middelen zoals beeldspraak, metaforen of alliteraties. Gelukkig is de werkelijkheid wat complexer dan dat. Taal (en daarmee bedoelen we: álle taal) heeft invloed op je denken.

Dat realiseerden we ons weer eens des te meer toen we deze TED Talk keken van Lera Boroditsky. Zij vertelt over verschillende talen en hoe het gebruik van een bepaalde taal invloed heeft op het dagelijks leven van die mensen. Zo zijn er talen die geen woorden bieden voor cijfers. Zes, acht of twaalf bestaan daar gewoon niet. Gevolg: als je die taal spreekt, kun je niet tellen. Logisch. Ander voorbeeld: in het Russisch maken ze veel beter onderscheid in hun taal tussen verschillende soorten blauw. Waar wij wegkomen met gewoon ‘blauw’, móéten zij een keuze maken in welke tint blauw het is. Gevolg: Russische hersenen kunnen sneller onderscheid maken tussen licht- en donkerblauw én zien beter het verschil tussen kleine kleurschakeringen dan wij.

Mannelijke en vrouwelijke woorden

Nog een ander voorbeeld: taal heeft allerlei verschillende structuren om zaken in te delen en te categoriseren. Zo worden bepaalde dingen als ‘mannelijk’ of als ‘vrouwelijk’ aangemerkt. Dat is niet in elke taal hetzelfde. Zo is het woord ‘brug’ in het Duits vrouwelijk (die Brücke), terwijl het in het Spaans juist een mannelijk woord is (el puente). Dat heeft consequenties voor hoe Duitsers en Spanjaarden over bruggen denken. Duitsers zijn eerder geneigd om waardeoordelen als ‘mooi’ en ‘elegant’ aan een brug te koppelen, terwijl Spanjaarden een brug juist eerder typeren als ‘sterk’ of ‘lang’.

We gaan nog een stapje verder. Want taal kan zelfs invloed hebben op schuld en onschuld. Stel: je stoot per ongeluk een vaas om. Pats, kapot. In het Nederlands kun je dan prima zeggen: ‘Hij heeft de vaas gebroken’. In het Spaans is het daarentegen veel normaler om te zeggen: ‘De vaas is gebroken’. Als het gaat om een ongeluk, zeg je in het Spaans niet dat iemand dit heeft gedaan. Gevolg: Nederlanders (maar bijvoorbeeld ook Engelsen, die dezelfde grammatica hanteren in dit geval), onthouden beter wíé de vaas heeft gebroken, puur omdat ze dat voor hun taal moeten onthouden. Spanjaarden onthouden juist minder goed wie de vaas brak, maar onthouden dan weer beter dat het een ongeluk was. Bedenk eens wat voor implicaties dit heeft op bijvoorbeeld ooggetuigenverslagen of op straffen en belonen… Het blijkt namelijk dat als je groepen mensen hetzelfde filmpje laat zien van iemand die een vaas breekt, mensen geneigd zijn de dader meer te straffen in het geval er ook daadwerkelijk een schuldige benoemd wordt (Hij heeft de vaas gebroken), dan wanneer dit niet actief benoemd wordt (De vaas is gebroken). Dit heeft natuurlijk allemaal consequenties. Mensen die andere talen spreken, focussen op verschillende dingen, afhankelijk van wat vereist is voor hun taal. Taal stuurt dus onze redenatie.

Maar wat kun jij hier nou mee?

Je kunt je moedertaal niet veranderen, maar je kunt wel veranderen hoe je taal gebruikt en je bewust worden van de effecten. Wat verschillende talen kunnen, kan natuurlijk ook een goed gekozen metafoor. Door op een bepaald onderdeel de spotlight te zetten, wordt de aandacht daar naartoe getrokken. Met alle gevolgen van dien. Ga eens na voor jezelf: wat gebeurt er met de interpretatie als een toename van het aantal asielzoekers wordt omschreven als een ‘stroom’, een ‘tsunami’ of een ‘plaag’? Hoe zijn ‘fake news’ en ‘alternative facts’ anders dan iets gewoon een ‘leugen’ of ‘onwaarheid’ noemen? Wat is erger: ‘opwarming van de aarde’ of ‘klimaatverandering’?

Metaforen, beeldspraak en zaken die gewoon op een andere manier gezegd worden zijn er niet alleen om jou een prettige leeservaring te geven. Taal heeft invloed op jouw denken en is verre van neutraal. Nu kunnen we niet meteen alle taal dan maar afschaffen (en dat moeten we ook helemaal niet willen), maar als je je bewust van bent van het grote effect dat taal kan hebben op ons brein, heb je al een grote eerste stap gedaan naar bewuster taalgebruik!

P.S. Mooie metaforen bouwen? Lees dit artikel dat we eerder schreven!

Boekreview: Dingen gedaan krijgen

Tue, 05 Jun 2018 08:54:00 GMT

Gemakkelijk is het niet: in het menselijk brein kijken, dit kunnen interpreteren en vervolgens adviseren bij wat je daar allemaal aantreft. Maar fascinerend is het wel. Hoe werken we echt? In het boek ‘ Dingen gedaan krijgen ’ van Tali Sharo t worden een paar breinregels onder de loep genomen. Het levert een aantal mooi onderbouwde do’s en don’ts op die soms contra-intuïtief zullen voelen. We noemen er drie:

1. We horen wat we willen horen

Ga je enthousiast op zoek naar je ongelijk als je ergens in gelooft? Als je jezelf als een kritische denker beschouwt, durf je dat vast te beweren. Kijk je in het brein, dan zie je ineens hele andere patronen ontstaan. Uit experimenten die Sharot uitvoerde, bleek dat op het moment dat mensen informatie kregen die niet klopte met hun eerdere beslissingen, hun hersenen zichzelf ‘uitschakelden’. Ze namen de bron veel minder serieus op het moment dat die het niet met hen eens was en besteedden er minder aandacht aan. Dus keihard ingaan tegen je gesprekspartner, heeft een tegengesteld effect. Je kunt beter eerst een gemeenschappelijke basis vinden waar je het beiden mee eens bent en vanuit daar gaan redeneren naar jouw conclusie. En Sharot geeft nog een dikke vette waarschuwing: ‘Mensen met betere analytische vermogens zijn vaker geneigd om gegevens naar willekeur te verdraaien dan mensen met en zwak redeneervermogen’ (p.36). Ja, jij doet dit ook!

2. De weg naar overtuiging is een emotionele

Dat je met emoties vaak veel meer voor elkaar krijgt dan met ratio, is niet heel nieuw meer. Overigens wil dat niet zeggen dat we dat al helemaal onder de knie hebben, want ons zelfbeeld is nog altijd overwegend dat van een rationeel wezen dat zich vooral door de feitelijke inhoud laat overtuigen. Sharot laat zien wat er in onze breinen gebeurt als je mensen bekogelt met emotionele boodschappen: in plaats van dat we de boodschap allemaal in onze eigen kaders en mentale paadjes gaan verwerken, doen we dit bij emotionele boodschappen juist op dezelfde manier. Dat leidt tot ‘koppeling’ of ‘breinsynchronisatie’: we ervaren een boodschap dan op een gelijke manier, wat weer zorgt voor meer aandacht en onderling begrip. Daarbij zijn emoties behoorlijk besmettelijk, dus als je je emotionele staat gedeeld krijgt, zal de ander het sneller met je eens zijn.

3. Eng is al snel té eng en dan zijn we weg

Wat werkt beter? De wortel of de stok? Dit blijft een koppijnkeuze voor elke boodschapper. Sharot bekijkt het vanuit ‘de wet van benadering en vermijding’. Dit houdt in dat we geneigd zijn mensen, dingen en gebeurtenissen te benaderen waarvan we denken dat ze goed voor ons zijn, en dat we vermijden wat slecht voor ons kan zijn. Is er een beloning in het verschiet, dan activeert het brein een ‘go-reactie’. Valt er wat te verliezen, dan schieten we instinctief in een ‘no-go-reactie’. We zijn dan minder geneigd te gaan handelen en in het ergste geval krijg je complete verlamming. Soms wil je dat, namelijk als je wil dat mensen iets niet gaan doen. Maar wil je dat ze wel iets gaan doen, dan kun je beter het beloningscentrum in het brein prikkelen. Toch zijn we vaak geneigd te vertellen wat er gebeurt als we onze belastingaangifte niet op tijd doen. Stop ermee, zegt Sharot, en ga op zoek naar een wortel. Want je krijgt het brein veel moeilijker in standje ‘go’ als je het via sombere perspectieven probeert.

Is dit boek wat voor jou?

Wat we erg sterk vonden aan het boek is dat het veel aandacht besteedt aan de vraag ‘waarom werkt het zo?’ Vooral het hoofdstuk over hoe ons brein met (gepercipieerde) controle omgaat, is een mooi kijkje in de ander en in jezelf. De auteur krijgt heel helder uitgelegd wat er in het brein gebeurt, waarom dat logisch is en wat dat betekent voor ons gedrag. Ze gaat gemakkelijk van abstract naar concreet met de nodige praktijkvoorbeelden en gebruikt nergens méér terminologie dan nodig. Dat zorgt ervoor dat het lekker vlot leest, al is het soms best stevige materie. Het enige moment dat we naar meer snakten, was het moment waarin ze de befaamde ‘loss aversion’ theorie van Kahneman herinterpreteert in een voetnoot. Dat is nogal wat en een halve uitleg is dan eigenlijk niet genoeg, al snappen we dat dit boek zich daar gewoon niet voor leent.

En let op: dit is geen boek dat je tips geeft hoe je met die ene lastige collega om moet gaan of hoe je een klantenservicemedewerker slim bewerkt. Het gaat Sharot erom dat we onszelf en elkaar beter begrijpen door de onzichtbare regels die ons brein volgt weer zichtbaar te maken. En die regels en inzichten blijven fabuleus!

Nudging: een klein duwtje in de goede richting

Mon, 28 May 2018 13:29:00 GMT

Als vakidioten zijn wij natuurlijk helemaal verknocht aan framing, onbewust beïnvloeden via taal en beeld, maar ook voor nudging zijn wij midden in de nacht wakker te maken (nou ja, bij wijze van spreken dan). Nudging (letterlijk: een duwtje geven) is eigenlijk het eigenwijze broertje van framing waarbij het draait om directe gedragsbeïnvloeding. Iemand wordt onbewust naar bepaald gedrag gestuurd zonder dat hij zich beïnvloed voelt. Ideaal voor situaties waarbij mensen zonder het zelf door te hebben in oud of fout gedrag vervallen. En die nudges kun je overal gebruiken.

Ssst…

Zo krijg je door nudging handig in te zetten mensen wél in beweging om hun koffiekopjes af te wassen, hun afval te scheiden en je mails te beantwoorden. Ook in de openbare ruimte wordt gretig gebruik gemaakt van nudging om mensen bijvoorbeeld sneller de trap te laten nemen in plaats van de lift, aan te sporen gezondere voedingskeuzes te maken of om stiller te zijn op plekken waar eerder vergeefs om stilte gevraagd werd. Dit laatste hebben de Nederlandse Spoorwegen in samenwerking met de Radboud Universiteit Nijmegen voor elkaar gekregen door middel van nudging. Het experiment vond plaats in een stiltecoupé van een trein. Een hartstikke fijne plek als je tijdens je treinreis nog even door wilt werken of juist wilt ontspannen met een boek. Helaas is er één groot probleem met de stiltecoupés: als mensen niet op zoek zijn naar stilte, zien ze vaak niet dat ze in een stiltecoupé zitten. Met luide (telefoon)gesprekken of storende muziek als resultaat. Dat kan anders, dachten de onderzoekers en dus beplakten ze de muren met afbeeldingen van rijen met boeken.

Associaties activeren

‘Hé’, dachten de breinen van de proefpersonen onbewust, ‘dat is een bibliotheek’. En met die onbewuste realisatie werden ook allerlei andere associaties geactiveerd, zoals bepaalde geldende normen in een bibliotheekomgeving. Dat leidde vervolgens weer tot gedragsverandering, namelijk: stiller zijn. Mensen bleken in deze aangepaste stiltecoupé niet alleen minder lang te praten maar ook minder vaak te praten in vergelijking met een gewone stiltecoupé.

Een mooi voorbeeld van hoe nudging op een heel subtiele manier mensen net dat duwtje kan geven in de ‘goede’ richting. Want de meeste mensen zullen niet eens hebben doorgehad waarom ze zich rustig gedroegen. Niemand voelt zich gedwongen en toch werken ze mee.

Wil je meer weten over nudging? Lees het boek ‘Harder praten helpt niet ’ of boek een workshop !

Framing laaggeletterdheid: wat werkt en wat niet?

Tue, 05 Dec 2017 13:56:00 GMT

Wat zijn de grote problemen van Nederland op dit moment? Bij velen zal ‘laaggeletterdheid’ niet in de top 3 komen. Niet zo vreemd, want er ligt een groot taboe op en het is allesbehalve zichtbaar. Hoe kan framing helpen om dit probleem beter te communiceren en ervoor te zorgen dat mensen aan hun taalvaardigheden gaan werken?

Taalstrategie is door Tel mee met Taal gevraagd onderzoek te doen naar de frames rond laaggeletterdheid. In dit artikel geven we een voorproefje van de gevonden frames.

Laaggeletterdheid-frames als basis voor constructieve communicatie

Frames rond laaggeletterdheid dragen bij aan hoe wij naar dit issue kijken en wat voor oplossingen we zien (of juist niet zien). In het geval van laaggeletterdheid concurreren verschillende frames met elkaar in het publieke domein. Sommige dragen bij aan het verbeteren van de geletterdheid in Nederland, andere frames kunnen juist schadelijk zijn. In het geval van onderwerpen waar relatief weinig aandacht en kennis rond is, hebben frames veel invloed op onze beeldvorming. Door de aanwezige frames te destilleren en adviezen ten aanzien van het gebruik ervan te formuleren, willen we bijdragen aan beeldvorming in het publieke debat die bijdraagt aan het voorkomen en verbeteren van laaggeletterdheid.

Een kwalitatieve framinganalyse van krantenberichten en online comments leverde zes frames op. Let op: er zijn natuurlijk meer frames mogelijk, maar deze frames kwamen we vaak genoeg tegen om er een zinnige analyse op los te laten. We noemen er in dit artikel vier.

Meedoen

Het gevonden 'Meedoen'-frame legt de nadruk op ‘buitengesloten zijn’: wie niet goed kan lezen, schrijven, rekenen of geen afdoende digitale vaardigheden heeft, komt als het ware aan de zijlijn te staan en ‘doet niet mee’. Binnen dit frame is laaggeletterdheid vooral een probleem van de laaggeletterde zelf. Het levert namelijk schaamte, afhankelijkheid en isolement op, wat vaak benadrukt wordt door sterk ingezoomde verhalen: voorbeelden of anekdotes van laaggeletterden zelf die vertellen over hoe erg ze lijden onder hun situatie. Problematisch bij dit frame is dat het niet duidelijk wordt hoe de samenleving er zelf baat bij kan hebben als laaggeletterdheid wordt opgelost. Het probleem blijft persoonlijk, en de oplossing dus ook. Hij of zij moet ’t zelf doen. Uit eerder onderzoek rond armoede (Iyengar 1993) bleek dat te sterk ingezoomde verhalen kunnen zorgen voor passiviteit bij de ontvanger: jij hoeft er niks mee, want het is het probleem van een individu waar je niks mee te maken hebt. Daarnaast wordt de laaggeletterde persoon ook veelal als zielenpiet neergezet, wat kan bijdragen aan versterking van de taboesfeer rond dit onderwerp.

Negatieve spiraal

Het 'Negatieve spiraal'-frame heeft als essentieel verschil met het voorgaande frame dat er in dit frame met meer afstand naar laaggeletterdheid wordt gekeken, wat een ander probleem oplevert. In plaats van het leed vanuit de laaggeletterde te bekijken, wordt het als een maatschappelijk probleem neergezet waar wij allemaal last van hebben. Laaggeletterdheid leidt namelijk tot maatschappelijke problemen zoals schulden, een korter leven met meer gezondheidsklachten, werkloosheid en niet stemmen bij verkiezingen. Dit is onwenselijk en onacceptabel voor ons allen. Dit frame kan problemen opleveren omdat het vaak vrij abstract blijft. Hierdoor is het weinig empathisch. De truc om dit frame goed in te zetten is door het aan te vullen met persoonlijke verhalen (van mensen die vooruitgang willen boeken of hebben geboekt), actief te benoemen wie er kan helpen (zoals huisartsen, sportcoaches en schuldhulpverleners) en te benoemen wat er voor ons allen te winnen valt als mensen beter leren lezen, schrijven, rekenen en aan hun digitale vaardigheden werken.

Kostenpost

In het 'Kostenpost'-frame staan de economische consequenties van laaggeletterdheid voor de samenleving centraal en in die zin lijkt het frame op de voorgaande. Het probleem bij dit specifieke frame? De laaggeletterde wordt sterk gedehumaniseerd: ze zijn een financiële last. Laaggeletterdheid verwordt binnen dit frame dan ook iets waar je je voor moet schamen: je veroorzaakt immers structureel gedoe voor de rest. Je kost alleen maar geld. Door dit frame te gebruiken schets je niet alleen een zeer negatief beeld van de laaggeletterde, ook een duidelijke oplossing ligt niet voor de hand. Veelal wordt in artikelen dit frame namelijk gecombineerd met een oproep om meer te investeren. Helemaal geen verstandige oplossing binnen de verhaallogica van het frame, want als iets al duur is, dan moet je daar natuurlijk niet nóg meer geld aan uit gaan geven.

Te ingewikkeld

In het 'Te ingewikkeld'-frame ligt de focus op het aanwijzen van de schuldige van het probleem. Niet de laaggeletterde is het probleem, maar degenen die veel te moeilijke brieven versturen. Die brieven zitten namelijk vol met jargon en lastige woorden en alles moet tegenwoordig maar digitaal geregeld worden. Binnen dit frame wordt geregeld genoemd dat zelfs ‘gewone’ burgers al moeite hebben met dit soort brieven. Binnen dit frame ligt de oplossing dan ook bij de boodschapper: die moet zich aanpassen en eenvoudiger communiceren, in plaats van dat mensen gaan investeren in het verbeteren van geletterdheid.

Kies een frame dat past bij wat je wilt bereiken

Alle gevonden frames in het onderzoek hebben waarde in zich. We wilden in het onderzoek een keuze maken in welk frame het meeste kan bijdragen aan een actieve houding om aan geletterdheid te werken. Ondanks dat het ‘Kostenpost-frame’ en het ‘Te ingewikkeld-frame’ veel gebruikt worden, krijgen deze niet onze voorkeur door de onbedoelde en ongewenste bijeffecten. In een expertsessie met stakeholders van Tel mee met Taal werd duidelijk dat het ‘Negatieve spiraal’-frame de meeste potentie heeft om mensen in beweging te krijgen die laaggeletterdheid kunnen opmerken (professionals, maar ook familieleden of buren!) en deze mensen naar een lokaal taalinitiatief door te sturen. Het laat zien dat het een groter probleem is dan dat van het individu alleen en dat aan je taalvaardigheid werken ook kan bijdragen aan het voorkomen en oplossen van andere maatschappelijke problemen.

Om dit frame te laten slagen moet het wel persoonlijk blijven. Persoonlijke verhalen zijn waardevol omdat ze het probleem invoelbaar maken. Maar ook om de potentiële winst te tonen. Door te laten zien wat iemand ‘gewonnen’ heeft na bijvoorbeeld een taalcursus, wordt duidelijk dat iedereen wel baat zou hebben bij een investering in zijn taal-, reken- en digitale vaardigheden en dat je je hier dus niet voor hoeft te schamen. De negatieve verhalen verdienen een tegenhanger die toont hoe het ook kan: de opwaartse spiraal. Wat gebeurt er met de samenleving als mensen meer gaan werken aan hun talige, reken- en digitale vaardigheden? Dan nemen mensen slimmere financiële beslissingen, gaan ze beter om met hun gezondheid en blijven ze actief deelnemen op de arbeidsmarkt en in het stemhokje. En daar hebben we allemaal plezier van. Het is essentieel om de potentiële winst waar dit mogelijk is te blijven benoemen, zodat de ontvangers van de boodschap niet alleen het probleem voor zich zien, maar ook een beeld krijgen van waarom het helpt om hier in te investeren als programma, als overheid en als samenleving.

Lees hier het complete onderzoeksrapport.

Duurzaamheid framen deel II: het glas is halfvol, niet halfleeg

Wed, 09 Aug 2017 14:04:00 GMT

Hoe draag je bij aan meer draagvlak voor duurzame initiatieven en gedrag? In ons vorige artikel hebben we de pijnpunten van de ‘standaardaanpak’ in de communicatie over duurzaamheid blootgelegd. In dit artikel bieden we een aantal alternatieve frames die je kunnen helpen om de oude frames te vervangen voor verhalen die mensen wél in beweging krijgen.

Eerder gaven we aan wat het onbedoelde effect op veel mensen is bij hele negatieve, angstaanjagende klimaatscenario’s: we gooien de luiken dicht of schieten in de ontkenning. Maar wat dan wel? Het voelt misschien tegennatuurlijk om de enthousiasteling uit te hangen als het gaat om de toekomst van onze planeet gezien het tempo waarin het de verkeerde kant opgaat. Toch is het de beste manier om mensen mee te krijgen. Er zijn meerdere positieve frames mogelijk. Welk frame het beste plakt, ligt aan doelgroep, timing en uitvoering.

Van kostenpost naar groen poen

‘Groen’ wordt veelal als een last ervaren. Je moet bezuinigen, minderen en afzien van luxe. Maar wat als duurzaamheid nu juist iets oplevert? Deze week in Trouw : ‘Zaanse fabriek begint Nederlandse massaproductie van zonnepanelen’. En eerder in het AD : ‘Megadeal voor Barneveldse windmolenbouwer met Rusland’. Hoppa! Daar wordt flink geld verdiend! Door duurzame initiatieven neer te zetten als slimme investeringen, hoef je de vraag ‘zijn alle klimaatmodellen wel zo betrouwbaar’ eigenlijk niet eens meer te beantwoorden. Want het levert geld, banen en internationale status op. Dit soort voorbeelden leveren een compleet ander beeld op dan het idee dat we moeten beknibbelen. Je kunt zo’n verhaal ook kleiner en nog concreter maken: investeer in huisisolatie en je krijgt je investering dubbel terug: je huis stijgt in waarde en je energierekening daalt. Een argument als ‘dan stoot je minder CO2 uit’, heb je dan niet meer nodig. Sterker nog, liever niet want dan activeer je potentieel weer een schuldgevoelframe.

Van smeltend ijs naar een schoon huis

Een ander frame dat je spaarzaam tegenkomt is het vertalen van een goed klimaat naar schone lucht en een gezonde omgeving. Door klimaatuitdagingen te koppelen aan de wens om zo lang mogelijk te leven, in een zo gezond mogelijke toestand, wordt het voor de luisteraar al een stuk concreter. Hoe minder troep in de lucht en ons water, hoe beter het met ons gaat. In een vies, rommelig huis word je immers ook eerder ziek en ongelukkig. Dit frame hoor je steeds regelmatiger, alleen helaas dan meteen heel erg abstract en in de negatieve variant. In plaats van de voordelen van schoner maken, blijft men hangen in de angstaanjagende gevolgen van als we het niet doen. Zonde! Want een gezonde, schone omgeving zorgt ook voor een leuker leven. Dat willen we allemaal toch?

Van opgelegd gedoe naar zo-ben-ik-echt

Het laatste frame dat we hier willen noemen, grijpt terug naar mensen hun identiteit. We willen ons graag consistent gedragen: laten zien dat we echt zijn wie we zeggen dat we zijn. Dat kun je op verschillende niveaus benutten. Gelovigen zien de aarde en alles erop als de schepping van God. Dat betekent dat je er met respect mee omgaat. Door dat te benadrukken, worden duurzame beslissingen waardevoller. Door Nederlanders expliciet neer te zetten als een volk dat samenleeft en actief samenwerkt met de zee en veel te danken heeft aan ons water, wordt het logischer dat we beslissingen nemen die onze samenwerkingspartner houdt zoals ‘ie is. En als je benadrukt dat je het laatste coole snufje te bieden hebt, dan maak je groene producten en diensten ineens een stuk aantrekkelijker voor de digitaal vooruitstrevenden. Het ultieme voorbeeld daarvan op het moment is Tesla. Wie wil nou niet zo’n groene coole dikke bak voor de deur? Koppel duurzaam aan een andere waarde die dichtbij de identiteit van de gebruiker ligt en het voelt ineens volstrekt consistent om ermee aan de slag te gaan.

Tot slot: haal het dichtbij

Zoals we al aangaven, wat plakt en óf het plakt heeft ook te maken met de uitvoering. Het allerbelangrijkste advies dat we daarbij willen geven is: haal het dichtbij. Maak het klein en persoonlijk. Als we ons herkennen in de personages en de oplossingen concreet zijn, dan zien we het voor ons en komen we in beweging. En als je zo’n negatief frame tegenkomt: gauw door. Ga het niet ontkennen en stap niet in het frame. Pak het podium zo snel mogelijk terug voor jouw positieve en concrete verhalen. En dan valt er veel te winnen.

Duurzaamheid framen deel I: Stop met dreigen

Wed, 02 Aug 2017 12:39:00 GMT

Een tijdje terug was Sarah te gast in een panel van een NRC Live avond over de energietransitie. Onderwerp was: hoe krijg je mensen naar nieuw groen gedrag? Je kon merken dat veel mensen die vraag nog altijd interpreteerden als ‘Wanneer begint men nu eindelijk eens te luisteren naar hoe erg het is?’

We verdringen klimaat-doemscenario’s liever dan dat we luisteren

Er is veel goeds over duurzaamheidscommunicatie geschreven en één boek steekt daar wat ons betreft met kop en schouders bovenuit. In het boek ‘ What we think about when we try not to think about global warming ’ (2015) maakt onderzoeker Per Espen Stoknes gehakt van de ‘traditionele’ aanpak rond communicatie over duurzaamheid. Hij benoemt een lijstje eigenschappen die ervoor zorgen dat er maar weinig wordt bereikt met deze veel voorkomende communicatiestijl. We noemen er drie:

Ver weg . Vaak gaat het over de effecten over 30 jaar. Of 50 jaar. Of 100 jaar. Dat kun je je maar lastig voorstellen want 1-2 jaar vooruitdenken is al een uitdaging. Daarnaast zijn de gevolgen van klimaatverandering ook ver weg (droogte in woestijnen, smeltend ijs op de Noordpool) en daardoor minder voorstelbaar.
Abstract . De effecten van klimaatverandering worden vaak op hele abstracte manier verwoord. Een gemiddelde temperatuurstijging van 2 graden. Een stijgende zeespiegel. Invasieve exoten die inheemse dieren gaan verdringen. Je ziet het nou niet echt heel gemakkelijk voor je.
Doodeng . Mensen slaan harder aan op negativiteit dan op positiviteit. Maar wil je met een negatief frame wat bereiken, dan moet je zeker weten dat mensen overtuigd zijn van de oplossing die je biedt. In het geval van duurzaamheid is er een enorme disbalans. Het probleem wordt als dramatisch en urgent neergezet, terwijl de oplossing een stapel kleinere oplossinkjes is waar we allemaal aan mee moeten doen en ook nagenoeg geen direct, zichtbaar verschil uit blijkt. Daarnaast worden oplossingen ook nog eens veelal geframed als ‘bezuinigen’, ‘consuminderen’ en ‘offers brengen’. Dus jij lijdt eronder en het is maar de vraag of het echt helpt, want als je buurman niet meedoet schiet het niet op.

Voorbeelden waarin deze drie zonden terugkomen zijn zo gevonden. Deze week lazen we nog op Nu.nl: ‘Luchtvervuiling door klimaatverandering kost in 2030 tienduizenden extra levens’ . Ver weg? Ja, 2030 is behoorlijk ver weg. Abstract? Nogal, want 10.000 levens is een anonieme grote groep en het gaat over ‘wereldwijd’. Doodeng? Behoorlijk, voor wie ‘vroegtijdig doodgaan’ niet op z’n bucketlist heeft staan. Oplossingen? Het artikel noemt: ‘gezamenlijke inspanning om klimaatverandering tegen te gaan’ als vage oplossing, waar je met Trump aan het hoofd van de USA ongetwijfeld nog maar weinig vertrouwen in zal hebben. De makkelijkste oplossing die ons brein bij zulke artikelen bedenkt is: ‘Gauw, klik weg! Denk er niet meer aan! Kop in het zand!’ Maar wat dan wel? Hoe krijg je duurzaam gedrag dan wèl verkocht? Daarover meer in deel II.

Leestips voor overtuigingsfanaten

Thu, 22 Dec 2016 08:45:00 GMT

Echte vakidioten verslinden het liefst boeken van andere vakidioten. Dus we zijn altijd op zoek naar inspirerende literatuur over framing, beïnvloeding, taalbeheersing en presenteren. Een aantal parels van de afgelopen tijd die we met veel plezier gelezen hebben delen we hier graag.

Draaiboek gedragsverandering – Sander Hermsen en Reint Jan Renes

De ondertitel van dit vlotte, concrete en behapbare boek is ‘de psychologie van beïnvloeding begrijpen en gebruiken’. Klinkt goed en gelukkig is het dat ook. De auteurs laten via herkenbare voorbeelden de keiharde realiteit zien dat het behoorlijk lastig is om anderen (en jezelf!) tot ander gedrag te manen. Met een goed beargumenteerde boodschap red je het meestal gewoon niet. Ze bespreken vijf ingangen (gewoontes & impulsen, weten & vinden, zien & beseffen, willen & kunnen en doen & blijven doen) die je kunt gebruiken om mensen te beïnvloeden en zijn nuchter over wat je er van moet verwachten. Wat we hadden gehoopt te vinden in dit boek, maar niet tegenkwamen, is een praktisch werkplan. In andere publicaties van Hermsen & Renes was dat er wel. Gelukkig wordt dat helemaal goedgemaakt door de aansprekende en actuele voorbeelden die het boek heel toepasbaar maken. Hoewel wetenschappers er zo nu en dan een handje van hebben om dingen nodeloos ingewikkeld te maken, doen deze heren daar gelukkig niet aan mee. En met 155 pagina’s vlieg je er ook echt zó doorheen!

I is an other – James Geary

Vreemde titel, briljant boek . De ondertitel heb je hard nodig om te snappen waarom we dit van harte aanbevelen: ‘The Secret Life of Metaphor and How It Shapes the Way We See the World’. Aha, het gaat over metaforen! De metafoor is misschien wel de mooiste (en meest beïnvloedende!) talige krachtpatser die er is. Scherp zijn op beeldspraak is van groot belang als je je taal écht voor je wilt laten werken. In dit boek beschouwt Geary de kracht van de metafoor vanuit allerlei verschillende kanten, zoals hun rol in de politiek, wetenschap, psychologie, marketing en innovatie. Het boek staat vol met fantastische voorbeelden en Geary schrijft met veel humor en aansprekende anekdotes. Dit boek is een warm bad na een gure, verregende fietstocht. De eerste oliebol op oudejaarsavond. De opluchting die je voelt als iemand blijkt een oplader voor jouw lege telefoon bij zich te hebben. Je snapt ‘t: een aanrader voor iedereen met liefde voor taal, al is het maar een klein beetje.

Fan-tas-tisch om hier te zijn – Christine Liebrecht

De belofte die Liebrecht doet is niet mis, namelijk: verbeter je taalgebruik. Ze bespreekt 20 ‘taalversterkers’ in dit boek op hoog tempo, oftewel manieren om je boodschap effectiever te maken. Dit boekje is een gepopulariseerde samenvatting van haar promotieonderzoek op dit gebied. Niet tot onze verbazing en wel tot ons genoegen staan ‘framing’, ‘metaforen’ en ‘subjectiveren’ erin opgenomen als hele effectieve taalversterkers. Het is een leuk verzamelwerk waaruit je inspiratie kunt halen, mede dankzij de vele voorbeelden uit het politieke en publieke domein. Als je taalfanaat bent, zal de inhoud je grotendeels bekend voorkomen. Maar het is wel gewoon leuk en goed geschreven en dat maakt ‘m zeer de moeite waard.

Frame like Hillary: wees trouw aan je eigen verhaal

Mon, 07 Nov 2016 11:16:00 GMT

Soms loop je een discussie uit met het gevoel dat je helemaal niet jouw kant van het verhaal hebt kunnen laten zien. Zonde, want dat is toch echt de enige manier om de ander te kunnen overtuigen. Maar hoe komt dat? Vaak zal het zo zijn dat je verleid bent door de ander om op zijn of haar speelbord te spelen. In plaats van jouw eigen frame neer te zetten, heb je alle moeite gestoken in het ontkrachten van het verhaal van de ander. Maar heeft dat echt zin gehad?

Door de aandacht op het frame van de ander te blijven richten, is het risico groot dat je dat verhaal alleen maar versterkt. Wat je aandacht geeft groeit. Dus focus liever op je eigen frame. Jouw podium, jouw verhaal! Zo zorg je ervoor dat het frame van de ander tenminste een waardige concurrent krijgt. We zagen in het laatste televisiedebat tussen presidentskandidaten Hillary Clinton en Donald Trump een heel concreet voorbeeld van hoe je dat doet.

Twee krachtige frames in één arena

Het onderwerp van discussie? Abortus. Dit is een onderwerp dat door Republikeinen en Democraten compleet anders geframed wordt. Trump richt zijn verhaal op het ongeboren kind. De kwetsbare foetus die niet voor zichzelf kan opkomen en bruut wordt vermoord. Deze (ongeboren) kinderen moeten in bescherming genomen worden. Tegenstanders van abortus noemen zichzelf dan ook ‘pro-life’ en vertellen grafische verhalen over ‘late term partial birth abortion’, waarbij ze benadrukken hoe akelig de procedure is om de foetus (die er dan al behoorlijk als volgroeid kind uit kan zien) uit de baarmoeder te verwijderen.

Clinton, die pro abortus is, heeft alles te verliezen zolang het ongeboren kind in de hoofdrol blijft. Je wil niet in een discussie belanden over vanaf wanneer een kind echt een kind is in de baarmoeder. Want dan gaat de discussie alsnog over wanneer je een leven beëindigt en dat is hoe dan ook een weinig sympathieke invalshoek. De beweging die opkomt voor abortus kiest dan ook een totaal ander frame. Ze noemen zichzelf ‘pro-choice’. Hun verhaal gaat niet over de foetus, maar over de keuzevrijheid van de vrouw die zwanger is. Zij vertellen vooral verhalen over vrouwen die in levensgevaar komen door de zwangerschap, verkracht zijn of een niet levensvatbare vrucht dragen. Zo komt de focus te liggen op een ander probleem (niet die van de foetus, maar van de vrouw) en draait het zwaartepunt van de discussie weer naar een onderwerp (vrouwenrechten) waar je wat te winnen hebt.

Blijf bij jouw frame en hap niet te veel

In het debat worden beide kandidaten gevraagd naar hun standpunt over abortus. Clinton wordt gevraagd: hoe ver wilt u gaan? 'You have been quoted that the fetus has no constitutional rights, you also voted against a ban on late term partial birth abortions. Why?' Deze vraag is gesteld vanuit het frame van de tegenstanders van abortus en dus allesbehalve neutraal. In de praktijk vallen mensen vaak in deze valkuil en beantwoorden de vraag dan inhoudelijk vanuit het frame dat in de vraag verwerkt zit. Heel gevaarlijk. Maar Hillary laat zich niet vangen. Ze blijft keurig in haar eigen frame.

Bekijk het fragment en let op de volgende slimme dingen die ze doet:

Gebruik geen termen van de tegenstander (ze herhaalt niks uit de vraag)
Benadruk je eigen waarden (I do not think that the US government should be stepping in and making those personal of decisions)
Maak je visie concreet via voorbeelden (I have met with women that have experienced…)

Zo blijft ze keurig haar eigen verhaal vertellen en raakt ze niet in de problemen door de vraagstelling!

Publieke frames: framing gezonde voeding

Sun, 24 Jul 2016 08:27:00 GMT

Framing gaat niet alleen over onbewust overtuigen in een discussie, maar net zo goed over hoe we naar de dagelijkse wereld om ons heen kijken. In die zin zijn we allemaal aandeelhouder in een flink pakket publieke frames. In de aankomende artikelen nemen we een aantal van die a-politieke onderwerpen onder de loep. Vandaag: framing van wat ‘gezond’ is.

Wat is gezond, hoe praten (en dus denken) we er over en welke consequenties heeft dat? We onderzochten een aantal bloggers en destilleerden uit hun content de frames die ze hanteren om over ‘gezond voedsel’ te praten. De volgende frames vonden we het meest frappant.

Wat gezond is, ligt aan je frame

Een van de populaire frames die we vonden noemden we ‘Eerlijk en echt’. In dit frame wordt een scherpe scheiding gemaakt tussen ‘natuurlijk’ en ‘onnatuurlijk’ (dus bewerkt) voedsel. Het eerste is gezond, omdat er niets aan toe is gevoegd. Het tweede is per definitie ongezond omdat er bijvoorbeeld e-nummers aan worden toegevoegd. De basis voor dit frame is wantrouwen in de voedselindustrie en zorgen over herkomst van voedsel. Niet zo gek, aangezien wantrouwen jegens grote bedrijven bij steeds meer thema’s terug te zien is. In dit frame wordt biologisch en/of zelfgemaakt voedsel als gezonder beschouwd. Ook als het een appeltaart met flink suiker en boter betreft. En ook als die taart verder qua ingrediënten niets zou verschillen met een kant-en-klaar-taart. Zo kwamen we bijvoorbeeld online een recept voor ‘gezonde zelfgemaakte snickers’ tegen. Tja.

Een frame dat ervoor zorgt dat er heel andere conclusies worden getrokken over wat gezond is, is het ‘Lijf als machine’-frame. Dit frame hanteert een machine-metafoor: ons lijf heeft een precieze hoeveelheid motorolie en brandstof nodig om goed te functioneren. Je eet gezond als je precies dát binnenkrijgt wat de machine vraagt. Voedsel wordt door de gebruikers van dit frame dus met name beoordeeld op wat er in zit. Vitamines, mineralen of zoiets als eiwitten. Waar het voorgaande frame vooral focust op de oorsprong, is dat in dit frame niet van belang. Een merk maaltijdvervangers (voor alle maaltijden die je eet!) gebruikt bijvoorbeeld dit frame. Je krijgt met dit chemische poeder in één klap alles binnen wat je nodig hebt. Gezond dus!

De bloggers hebben lang niet allemaal een diploma op zak waaruit blijkt dat ze genoeg autoriteit hebben om te claimen wat gezond is. Er wordt geregeld verwezen naar andere autoriteiten wanneer iets ‘gezond’ wordt genoemd. Dit 'Autoriteitsframe' kent een aantal verschijningsvormen.

Het is wetenschappelijk bewezen (waar andere producten die claim niet hebben)
Vroeger (van prehistorie tot de tijd van je oma) at men het ook/ juist niet
Elders doet/deed men het ook en die zijn gezond (bijvoorbeeld de oude Inca’s, Chinese geneesheren of mensen uit bepaalde regio’s).

Een voorbeeld van controverse die dit frame kan opleveren laat blogger Rens Kroes zien als ze mensen aanbeveelt om klei te drinken om zichzelf te zuiveren. Ze schrijft: ‘Mijn moeder had één keer per jaar vroeger ’s ochtends, in de periode van afnemende maan (dat is de beste tijd om te beginnen met detoxen), schaaltjes klaarstaan met water en een kleine eetlepel schone klei. M’n zus (supermodel Doutzen) en ik moesten dat voor het ontbijt opdrinken’. Een professor in de voeding vindt dit allesbehalve een goed idee: het is hartstikke gevaarlijk. Toch klinkt het overtuigender doordat het als familietraditie wordt geframed. Daarbij zijn Rens en haar zus Doutzen natuurlijk zelf ook een autoriteit. Ze zijn immers bloedmooi en succesvol. Dan zullen ze ook vast weten hoe je gezond moet eten. Het is een bekend fenomeen dat we stoppen met kritisch nadenken wanneer een expert aan het woord komt (tip: deze TED-talk van Noorena Hertz hierover), hoewel het stiekem zelden meer is dan een drogreden (een Ad verecundiam om precies te zijn).

Yep, ook je voedsel is geframed

Wat gezond is, is afhankelijk van het frame dat je hanteert. Ooit was het meest dominante frame dat caloriearm voedsel het meest gezond was. Vet eten was uit den boze voor gezondheidsfreaks. Inmiddels is de avocado de nieuwe heilige graal. Toch een product waar aardig wat calorieën inzitten. Welk frame gelijk zou moeten krijgen, dat is niet aan ons. Het gaat ons er om dat ook de verhalen die we elkaar vertellen over voeding net zo goed in een frame gegoten worden. Wanneer zo’n frame veel voorbij komt, is de kans groot dat je er zelf steeds meer op die manier naar zult gaan kijken.

Foodtrends komen dus niet alleen tot stand uit nieuwe wetenschappelijk doorbraken, maar ook dankzij frames die resoneren met andere bestaande verhalen en/of behoeftes. Die frames worden lang niet allemaal bedacht en gevoed (no pun intended) door de voedselindustrie en de wetenschap. De steeds groter en populairder wordende groep bloggers doet ook een duit in het zakje. Dus de eerst volgende keer dat je de claim ‘gezond’ tegenkomt, kijk dan niet alleen naar de ingrediëntenlijst maar ga ook op zoek naar het frame!

Nieuw: Harder praten helpt niet

Tue, 20 Oct 2015 11:05:00 GMT

Hoera! Sinds vandaag ligt Sarahs nieuwe boek ‘Harder praten helpt niet’ in de winkels. Het is een boek over beïnvloeden met veel aandacht voor het brein en zeven strategieën die inspelen op bewuste én onbewuste processen in ons hoofd. De belangrijkste boodschap is: als je de ander wilt overtuigen, moet je vanuit zíjn referentiekader redeneren en niet dat van jezelf. En dat kan je leren!

Harder praten helpt niet?

Nee, in de meeste gevallen niet. En toch proberen we het vaak. Of we proberen kalm te blijven en onze argumenten nog maar eens te herhalen. Ook dat heeft in de meeste gevallen maar weinig zin. Want argumenten zijn zelden genoeg om écht te overtuigen. Veel vaker ligt het aan de manier waarop je je boodschap brengt of mensen met je meegaan of in de weerstandmodus schieten. Raak je wel de juiste gevoelige snaar? Of raak je helemaal niks bij de ander?

Sarah heeft dit boek geschreven samen met psycholoog Job Boersma . Allebei een ander specialisme, maar met dezelfde eigenwijze visie op overtuigen. Samen hebben ze alle inzichten rond overtuigen en beïnvloeden verzameld die wél werken en op een praktijkgerichte manier opgeschreven. Want erover lezen is leuk, maar je moet het vooral daarna ook zelf kunnen gaan toepassen. Ze schrijven over beïnvloeden & het brein, framing, sociaalpsychologische invloedstechnieken, slimme gesprekstechnieken, nudging, speelveldanalyse en sturen met emoties. Interessant en bruikbaar voor iedereen die wel eens een ander probeert te overtuigen (wie niet eigenlijk?)!

Kopen kan bijvoorbeeld bij Managementboek of Bol.com . Maar je boekwinkel heeft ‘m ook als het goed is! Gelezen en wil je laten weten wat je ervan vond? Of heb je een succes dat je wilt delen? Of heb je een vraag? Dat horen we allemaal heel graag, dus neem gerust contact op .

Moeten kranten woorden vermijden?

Tue, 14 Jul 2015 12:18:00 GMT

Deze week leek het erop dat de Volkskrant had besloten om het woord ‘allochtoon’ uit hun repertoire te schrappen. Het bleek minder radicaal, want hoewel ze – volgens plaatsvervangend hoofdredacteur Peter Klok – het woord liever niet gebruiken, is een verbod onnodig.

Trouw deed vandaag een duit in het zakje: ook zij gaven aan het woord liever niet te gebruiken. Het is niet voor het eerst dat deze discussie oplaait, in 2012 besloot het Vlaamste dagblad De Morgen al het woord te schrappen. Tijd om de balans op te maken met voors en tegens.

Argumenten voor vermijden

Volkskrant en Trouw geven zelf als redenen dat de term ‘allochtoon’ niet alleen bijzonder vaag is, maar ook een extra lading betekenis meegeeft aan het nieuws. Door een hoofd- of bijrolspeler in het verhaal een allochtoon te noemen, worden er automatisch stereotyperingen opgeroepen bij de lezer die een rol gaan spelen in het interpreteren van het nieuws. Die associaties zijn om ten minste twee redenen bezwaarlijk.

Als eerste moet je je überhaupt afvragen wanneer het nu echt relevant is om etniciteit te noemen voor het verhaal. Dat ligt maar net aan wie je het vraagt natuurlijk. Of iets relevant wordt geacht is afhankelijk van de frames die iemand hanteert. Hoe negatiever je tegenover ‘allochtonen’ staat, hoe groter de kans dat je het wel degelijk relevant zult vinden. We krijgen graag bevestigd wat we al dachten. Daardoor ervaren veel mensen het als objectief en eerlijk als etniciteit wordt genoemd. Begrijpelijk, maar bijzonder inconsequent. Want in het geval dat het stereotype wordt ondergraven (bijvoorbeeld als een allochtoon iets bewonderingswaardigs doet), dan zal het niet als relevant gezien worden om te noemen. De term wordt vooral eenzijdig met negatieve associaties geladen.

Ten tweede is het ook een vervelende kip-ei-kwestie. Negatieve woorden plakken aan een bestaand beeld, maar een beeld kan ook ontstaan door gebruik van een bepaald woord. Dus wie was er eerst? Het woord of de persoon die het label opgeplakt krijgt? Door iets vaak te benoemen wordt het steeds concreter en voorstelbaarder en dat versterkt het negatieve stereotype (omdat mensen het steeds gaan bevestigen). Het woord wordt steeds negatiever en daarmee ook de beeldvorming van mensen die in die groep vallen. In dit specifieke geval waren er natuurlijk al immigranten voordat het woord trendy werd. Toen werden deze mensen eerder ‘gastarbeider’ genoemd bijvoorbeeld. Ook niet een woord dat echt positief geladen was. Het nieuwe woord ‘allochtoon’ verschoonde de categorie tijdelijk van de vieze associatieve nasmaak.

Argumenten tegen vermijden

Het woord ‘tijdelijk’ in de vorige zin geeft meteen een probleem aan. Hoewel Orwell in zijn boek 1984 speculeerde dat als je een woord schrapt, dat mensen op den duur dan niet meer in die categorie kunnen denken, ligt dat in de praktijk (gelukkig!) ingewikkelder. Taal is altijd in beweging en we bewegen met nieuwe betekenis mee. Als politici stoppen met het woord ‘bezuinigen’ en daar consequent ‘hervormen’ van maken, dan worden de vervelende gevoelens bij zo’n woord op den duur vanzelf overgeheveld. Dus heeft het wel zin? In veel gevallen zal het vermijden van ‘allochtoon’ leiden tot een synoniem dat dezelfde problematiek gaat veroorzaken.

Een ander – nogal naïef – argument is dat het niet uit zou maken of je het noemt of niet. Want mensen zouden toch moeten weten dat je het niet negatief bedoelt? We zijn blij dat VK en Trouw zich realiseren dat het in ieder geval op die manier niet werkt. Zelfs als je je bewust verzet tegen het stereotype, sijpelt het namelijk onbewust toch door in je brein. Of je dat nu wil of niet. Zo werkt taal nu eenmaal. Talige beïnvloeding is veelal sterker dan rationeel verzet.

En dat leidt tot de slotsom…?

Doen alsof het niks uitmaakt is dus in ieder geval geen optie. Dus het is bewonderenswaardig dat VK en Trouw zich er over buigen. Of het vermijden ook echt wat gaat opleveren zal moeten blijken uit de praktijk. Enerzijds kun je cynisch zijn. Als Trouw, zoals ze zelf schrijven, ‘allochtone wijkbewoners’ consequent gaat vervangen met ‘wijkbewoners van buitenlandse komaf’, dan zal dat nagenoeg niks veranderen. In ieder geval niet op de langere termijn. Anderzijds zou het best zo kunnen zijn dat het woord bij deze redacties een alarmbel wordt, een reflectiemoment. Hoe bewuster journalisten omgaan met de onbewuste lading van taal, hoe betere journalistiek dat zal opleveren. Dus van ons mag die alarmbellenlijst nog best wat langer worden, met stereotypen en giftige frames van alle smaken en kleuren erop.

Frames beter zien en horen

Mon, 02 Feb 2015 13:08:00 GMT

We worden de hele dag door bekogeld door frames. Door media, onze gesprekspartners en door ons eigen brein. Communiceren, nadenken zelfs, gaat niet zomaar zonder frames te gebruiken.

Dat komt omdat frames – zoals neurolinguïst George Lakoff het mooi zegt – de infrastructuur van ons brein vormen. We gebruiken ze om de wereld te kunnen interpreteren, al levert dat soms een vertekend beeld op. Hoe kun je die vertekening beter zien en minder beïnvloed worden door frames? In dit artikel geven we je een aantal voorwaarden om beter in staat te zijn om grip te houden op invloed door framing.

Aandacht: weinig afleiding en veel feitenkennis

Om frames te kunnen zien en horen zal je met aandacht moeten luisteren en kijken. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar we vinden al snel dat we kritisch lezen of luisteren terwijl dat in de praktijk nogal vies tegenvalt. Je kunt pas echt rationeel en met voldoende aandacht informatie verwerken op het moment dat je niet afgeleid wordt en als je genoeg feitenkennis hebt. Hoe meer je weet, hoe minder snel je geframed zult worden. Denk niet te snel dat je genoeg weet, want ons brein misleidt ons door al heel snel te denken dat je het plaatje zo goed als compleet hebt. We vullen missende stukjes informatie op met aannames die logisch lijken, maar het dus niet per se zijn.

TIP : Wil je echt kritisch lezen/luisteren? Zoek dan een moment waarop je hoofd zo leeg mogelijk is, je niet afgeleid wordt en je niet vermoeid bent. Dan werkt je ratio op z’n best.

Ga kijken met een andere bril

Nog een belangrijke voorwaarde is dat je met een andere bril op naar tekst en beeld gaat kijken. Beelden en woorden zijn eigenlijk nooit neutraal, elke keuze levert immers weer andere automatische associaties op die een impact kunnen hebben op interpretatie. Zodra je accepteert dat elke taal- en beeldkeuze kleurt, zal je met steeds meer (gepaste) argwaan naar communicatie gaan kijken. Waarom wordt iets zó verteld? En waarom worden bepaalde woorden en beelden gebruikt? Wat is eigenlijk het effect van de gekozen boodschapper of bron in de boodschap?

TIP : Door te vergelijken zie je meer. Ga op zoek naar meerdere bronnen die nagenoeg hetzelfde verhaal te vertellen. Zo kun je in de Telegraaf bijvoorbeeld een compleet ander frame tegenkomen dan in de Trouw terwijl het over hetzelfde nieuwtje gaat.

Bewijslast vinden voor frames

Frames zijn verhalen die naar een specifieke interpretatie sturen. Door een gebeurtenis op een bepaalde manier te vertellen kan iemand bijvoorbeeld in de daderrol komen, terwijl een andere vertelling misschien dezelfde persoon meer als slachtoffer neerzet. Zulke (en andere) frames uiten zich in taal en beeld. Door de uitingen te onderzoeken op hun woord- en beeldgebruik kun je als het ware de frames destilleren. Dat lukt overigens niet altijd, maar je zult zien dat je veel talige invloed kunt aanwijzen als je er in geoefend raakt.

TIP : Let eens op de volgende talige elementen:

Vergelijkingen . Veel taalgebruik is metaforisch van aard en kan daarmee veel invloed uitoefenen. We schreven eerder al over framing en metaforen ;
Voorbeelden . Een voorbeeld is concreet en indringend. Daarom kan een enkel voorbeeld al gauw flink het beeld bepalen;
Stereotypen . Vaak worden stereotiepe mensen of situaties ingezet om te sturen. Niemand zal zichzelf enthousiast betitelen als 'ambtenaar', door de negatieve associaties bij dat woord;
Nieuwe woorden en uitdrukkingen . Nieuwe woorden - bij voorkeur lekker concreet en dus voorstelbaar - zetten een indringend mentaal beeld neer. Denk aan wooden als 'jihadgezin' en 'manterzorgboete';
Visuele items . Het gaat hierbij om letterlijke beelden (foto's of figuren) en om taal die duidelijke beelden oproept.

Tot slot: Ga op zoek naar afwijkende meningen

We verzorgden jaren geleden een bijeenkomst voor een politieke partij waar we alleen maar voorbeelden uit eigen kring gebruikten. Inschattingsfoutje, want de deelnemers snapten niet waar we het over hadden. Het is namelijk moeilijk om de frames waar je zelf in gelooft zichtbaar te maken. De frames die ons eigen brein hanteert blijven als een black box onzichtbaar voor onszelf.

Door regelmatig op zoek te gaan naar bronnen waar je het mee oneens bent, help je je brein om meer perspectieven te kunnen ontwaren. Niet altijd even leuk, maar wel nuttig. Pas als je weet welke frames je niet accepteert, krijg je inzicht in welke frames je wel accepteert. En daarmee kun je vervolgens kritischer naar taal en communicatie kijken!

Analyse Troonrede 2014

Tue, 16 Sep 2014 13:32:00 GMT

Het klinkt een beetje oneerbiedig, maar op de Troonrede 2014 was het citaat ' Never let a good crisis go to waste ' van Winston Churchill behoorlijk goed van toepassing. Tenminste, op de inleiding dan.

Was het een grote verrassing dat Willem Alexander zijn toespraak begon met een referentie naar de vliegramp in Oekraïne? Nee natuurlijk niet. In de eerste plaats is dat geen verrassing omdat het te belangrijk en afschuwelijk is om er zomaar aan voorbij te gaan. Maar in de tweede plaats is het ook een uitstekende voorzet om een verhaal over vrijheid & veiligheid mee te gaan vertellen. Maar wordt die voorzet wel echt goed gebruikt? Een analyse van de inhoud en vorm van de troonrede 2014.

De basis: vrijheid & veiligheid

Het zal de luisteraar niet ontgaan zijn dat de rampen en conflicten van de afgelopen tijd een hoofdrol spelen in de inleiding van de toespraak. Oekraïne, Rusland, Gaza en IS worden daarmee rekwisieten om de toon mee te zetten: de wereld is onzeker, groot en behoorlijk eng. Daarom moeten we ervoor zorgen dat we sterk blijven, ondanks dat we maar klein zijn op het internationale toneel. Het is aan het kabinet – aldus de speech – om een vaste koers te varen en duidelijke keuzes te maken. Zo kunnen we onze eigen vrijheid & veiligheid beschermen en ook anderen dat bieden. Door deze opzet is er ruimte voor emotie zoals rouw, angst en nationale trots, zonder dat het té pathetisch wordt.

Het is opvallend dat deze twee grote waarden vrijheid en veiligheid zo’n hoofdrol spelen in de toespraak. De afgelopen jaren zijn deze waarden dankzij afluisterschandalen en privacy-issues eigenlijk steeds meer van elkaar af komen te staan. Als je voor veiligheid kiest, moet je niet zeuren dat je wat van je privacy (lees: vrijheid) moet inleveren. Tenminste, zo werd het eerder ingevuld. Onze koning framet het anders: het gaat om vrijheid om te zijn wie je wilt zijn, veiligheid om niet te hoeven vrezen voor radicalisering en uiteindelijk ook welvaart om die veiligheid en vrijheid te kunnen garanderen. So far, so good.

Maar dan wordt het vaag

De basis is goed: de speech gaat over belangrijke waarden die we ook voelen en die de afgelopen tijd akelig dichtbij kwamen. Maar dan gaat het toch mis. Na de eerste 3 alinea’s gaat de koning over van het vertellen van het probleem, naar het bieden van de oplossing. En daar wordt het zo nu en dan – zoals we van het genre Troonrede gewend zijn – knetterabstract. De oplossing is een boodschappenlijstje waar alle beleidsterreinen in rap tempo voorbij komen. Een gemiste kans wat ons betreft. Hier had je namelijk kunnen terugpakken op de waarden die je eerder hebt geïntroduceerd. Een voorbeeld. In de alinea over de zorg wordt gesteld: ‘Toegang tot goede zorg is voor veel Nederlanders het bewijs van de kwaliteit van de samenleving.’ Waarom koppelt hij goede zorg niet aan veiligheid? Want erop kunnen vertrouwen dat je ouders in het verzorgingstehuis een fijne plek hebben om te leven en goede zorg krijgen, dat is toch ook veiligheid?

Hetzelfde geldt voor de nogal vage alinea over Europese samenwerking. En net zo goed voor de alinea over onderwijs. Waarom recht op goed onderwijs niet koppelen aan de vrijheid om jezelf te kunnen ontwikkelen tot wie je wilt zijn en waar je talenten liggen?

En dan nog iets

Een ander probleem van die concrete probleemstelling in combinatie met een abstract oplossingskader, is dat je zorgen als luisteraar nou niet echt weggenomen worden. Het is een bekend gegeven dat je moet oppassen met een disbalans tussen probleem en oplossing. Het levert in dit geval een sippe speech op, waarbij de optimistische woorden over ‘veerkracht’ en ‘weerbaarheid’ naar de achtergrond worden gedrukt. Dat zien we niet echt voor ons, terwijl we de aanvallen op onze vrijheid & veiligheid wèl in onze onderbuiken voelen. Doordat de oplossing wordt vertaald naar beleid zonder het echt te vertalen naar woorden en beelden die we voelen, blijven we achter met een onzeker gevoel. En dat was volgens ons niet helemaal de bedoeling.

Maar natuurlijk zaten er ook leuke dingen in

En dan nu de parels, want die waren er ook heus. De inleiding en het slot grepen mooi naar elkaar terug. Er zaten een aantal fraaie retorische stijlmiddelen in die prettig klonken, al waren ze niet per se heel origineel. Zo werden er veel strijdmetaforen gebruikt. Heel toepasbaar. Ook drieslagen zaten er een aantal keer in: ‘Haat zaaien, dreigen met geweld of discriminatie van bevolkingsgroepen…’, ‘een vitale en weerbare samenleving, economisch herstel en groei van de werkgelegenheid’ en ‘het besef dat vrijheid, veiligheid en welvaart nauw met elkaar verbonden zijn’.

Tot slot vonden we twee kleine ingreepjes slim gevonden. In plaats van het te hebben over het ontastbare ‘globalisering’ wees onze koning erop dat we in een tijd leven ‘waarin iedereen de wereld via de smartphone in zijn hand heeft’. Aha, da’s een stuk dichterbij onze eigen belevingswereld. En we hoorden het woord ‘studievoorschot’. Een slim eufemisme voor ‘studieschuld’. Waar een schuld automatisch negatieve associaties oproept, is een ‘voorschot’ iets waar je handig gebruik van kunt maken. Daarbij is het heel vanzelfsprekend dat je een voorschot terugbetaalt.

Al met al is ons oordeel: het was de beste Troonrede van de afgelopen 5 jaar. Maar echt een beauty was het nog niet. Er werden te veel kansen onbenut gelaten.

Framing van daders & slachtoffers in het nieuws

Mon, 07 Jul 2014 10:31:00 GMT

Welke keuzes een journalist maakt bij het schrijven van een nieuwsbericht heeft een grote invloed op onze perceptie. Dankzij bijvoorbeeld de signatuur van de krant waar hij of zij voor schrijft, de grootte van het artikel en de invalshoek waar vanuit het artikel wordt geschreven, kan een nieuwsfeit in elke krant een compleet ander verhaal vertellen.

Nieuwsberichten zijn altijd een product ontstaan uit allerlei onvermijdelijke keuzes en zijn daarom nooit simpelweg een afspiegeling van de werkelijkheid. Één van die aspecten, het neerzetten van daders en slachtoffers, belichten we in dit artikel.

Journalisten dragen bij aan onze blik op de werkelijkheid

Hoe een verhaal verteld wordt, draagt bij aan wat we vinden van de personages in dat verhaal. Een van de dingen waar journalisten de perceptie van de lezer sturen, is bij het beeld dat wordt geschetst van de hoofd- en bijrollen in een nieuwsverhaal. Veel verhalen schetsen een probleem, waarbij er meestal sprake is van een veroorzaker en een slachtoffer (al blijft die vaker impliciet). Op welke manier die daders en slachtoffers worden geschetst, bepaalt wat wij lezers van ze vinden. In de meeste gevallen kennen we ze immers niet persoonlijk en is het nieuws onze enige bron van informatie. Zoals mediaonderzoeker Willem Koetsenruijter het stelt: nieuws heeft de kracht om onze sociale realiteit te vormen (2013, in: Verbal and visual rhetoric in a media world).

Ideale daders en slachtoffers

Elk verhaal kan op talloze manieren verteld worden. Journalisten raadplegen bronnen om het perspectief te vinden dat zij het meest waarachtig, nuttig en interessant vinden. Het zit in de menselijke aard om het liefst naar verhalen te luisteren die we ervaren als logisch en passend bij de stereotypen die in ons brein zitten ingebakken. Dat heeft als consequentie dat bijvoorbeeld in het geval van criminaliteit vaak ideale daders en slachtoffers veel media-aandacht krijgen. Nieuws waarin daders en slachtoffers niet stroken met onze stereotype ideeën, is moeilijker te verkopen en verdwijnt snel weer uit de krant.

Die ‘ideale daders’ zien eruit zoals je ze verwacht: groot en sterk, gemeen en onpersoonlijk. Het ‘ideale slachtoffer’ daarentegen is onschuldig en heeft zelf geen aandeel in datgene dat hem of haar overkwam. In nieuwsberichten worden vaak beelden geschetst die bijdragen aan de stereotypering. Zo werd Lucia de B. toen ze nog schuldig leek te zijn vaker als onaantrekkelijk en geïsoleerd geportretteerd, zowel in woord als in beeld (Koetsenruijter 2013). Het afkorten van haar naam heeft al een afstandelijk effect! Toen duidelijk werd dat deze verpleegster slachtoffer was geworden van een gerechtelijke dwaling, veranderde het beeld: ze werd ineens afgebeeld met familieleden die eerder niet belicht werden en lazen we persoonlijke verhalen die vanuit haar perspectief werden verteld. Natuurlijk waren er veel mensen die eerder twijfelden aan haar schuld, maar het mediabeeld schetste lange tijd wel een afstandelijk en negatief beeld. Als een slechterik als stereotype ‘slecht’ wordt neergezet, is het voor ons lezers moeilijker om zelf een (ander) oordeel te vellen.

Holleeder Hood en een getergde Pistorius

In sommige gevallen kan het frame van een dader omslaan naar een soort Robin Hood-achtig beeld. Dat was het geval bij de Heinekenontvoering, stellen onderzoekers Lanjouw en Burger (2013, in: Verbal and visual rhetoric in a media world). Toen de zaak net bekend werd, waren het vooral Heineken en zijn chauffeur die als slachtoffers de verhalen bepaalden. Maar Heineken was geen ideaal slachtoffer, door zijn kapitaal en faam. Daarom was er ruimte voor een beeld van de kidnappers van gewiekste durfallen die een van de rijkste mensen van Nederland bestalen. Dat ze naar Frankrijk vluchtten en het rechtssysteem lange tijd te slim af waren, versterkte dit frame. Het feit dat er jaren later een film is gemaakt met hen in de hoofdrol laat zien dat het een verhaal is dat we aantrekkelijk vinden.

Een actueel voorbeeld is de zaak van oud-atleet Oscar Pistorius. Hij staat terecht voor de moord op zijn vriendin. Hij wordt ervan verdacht dat hij haar heeft doodgeschoten na een ruzie. Hij claimt zelf dat hij dacht dat ze een inbreker was en dat het een tragisch ongeluk is waar hij zelf ook onder lijdt. De meningen of hij het gedaan heeft lijken verdeeld als je de berichtgeving leest. Het ene moment wordt hij meer neergezet als ideale dader (gewelddadig, agressief, berekenend) en het andere moment zien we foto’s van een gebroken man (snotterend en mentaal ingestort) die verder moet leven met het idee dat hij verantwoordelijk is voor de dood van zijn geliefde. Het laatste nieuws is dat men vreest dat hij suïcidaal is . Dat past toch beduidend beter in het stereotype van slachtoffer dan dader. En dan dringt zich de vraag op: is het zo of voelt deze atleet dankzij zijn media-ervaring aan hoe hij de publieke opinie het best kan bespelen? In het nieuws is hij nog niet definitief veroordeeld!

Onvermijdelijke associaties in crisiscommunicatie

Thu, 05 Jun 2014 10:55:00 GMT

Géén paniek. Ik herhaal: er is géén gevaar; u hebt géén reden om bang of bezorgd te zijn. Dit laat zien hoe lastig crisiscommunicatie kan zijn. Want hoe breng je de boodschap over dat mensen zich niet onveilig hoeven te voelen?

Een ontkenning van gevaar kan namelijk alsnog de ongewenste associatie met gevaar en onveiligheid oproepen. Daarnaast zijn sommige associaties nou eenmaal onvermijdelijk. Wie kan er spreken over een kernramp zonder de beelden van Tsjernobyl op te roepen? Het is lastig, maar zeker niet onmogelijk om strategisch met deze associaties om te gaan.

Denk niet aan Chemie-Pack

Bovenstaande sketch van John Cleese laat je meteen ervaren hoe listig ontkenningen zijn. Ze kunnen maar beter vermeden worden. Zo wordt ook duidelijk uit de communicatie na de brand in Moerdijk van afgelopen week. Enkele uren na het uitbreken van de brand legt burgemeester Jac Klijs een verklaring af tijdens een persconferentie. De brand moet volgens hem niet worden vergeleken met de brand bij Chemie-Pack.

Dat is een interessante uitspraak. Want hoe werkt zo’n ontkenning in ons brein? Let maar op: Denk niet aan de brand bij Chemie-Pack. Denk vooral niet aan de 23.5000 liter aan giftige en brandbare stoffen die toen zijn vrijgekomen. En denk ook niet aan de 70 miljard aan schade die toen is opgelopen. Grote vuurballen en explosies, milieuvervuiling en een aanslag op volksgezondheid? Denk daar maar eens niet aan.

Het effect is duidelijk. Ondanks de negatie worden er door de vergelijking alsnog herinneringen en associaties geactiveerd. Gezien de ernst van de brand bij Chemie-Pack, zijn deze associaties niet heel geschikt om mensen gerust te stellen. Kranten nemen de vergelijking met Chemie-Pack over, en het effect hiervan wordt duidelijk de reacties op sociale media. Weer zo’n grote ramp, weer in Moerdijk? Zijn er weer giftige stoffen vrijgekomen? Worden we weer in het donker gehouden en niet op tijd geïnformeerd? De vergelijking roept meer vragen op dan het geruststelling brengt.

Concretiseren door vergelijking

Het is misschien niet de meest strategische keuze om Chemie-Pack ter sprake te brengen, maar wel een voor de hand liggende vergelijking. De brand uit 2011 vond immers plaats op hetzelfde industriegebied en staat voor veel inwoners nog vers in hun geheugen gegrift. Daarnaast is het maken van een vergelijking belangrijk om de situatie te concretiseren. Een chemische brand met explosies op een industriegebied is een abstracte situatie, waarvan maar moeilijk de omvang en gevaar kan worden ingeschat. Een vergelijking is dan een logische manier om de situatie te kunnen duiden. De keerzijde hiervan is wel dat de vergelijking een sterk sturend effect heeft in de interpretatie van de situatie.

Onvermijdelijke associaties

Is het daarom onverstandig om de vergelijking te maken? Niet per definitie. Het is gezien de overeenkomsten tussen de branden logisch dat de associaties al zijn geactiveerd. De associatie met Chemie-Pack lijkt onvermijdelijk. Zou Chemie-Pack tijdens de persconferentie niet worden genoemd, zou dit wel eens het idee kunnen opwekken dat er dingen worden achtergehouden. Het is daarom verstandiger om de vergelijking en associaties niet te vermijden, maar deze te erkennen en zo positief mogelijk te reframen. Welke negatieve associaties zijn er en waar zitten de grootste pijnpunten? Op die punten liggen de mogelijkheden om druk van de ketel te halen.

Het grootste litteken van de brand bij Chemie-Pack is natuurlijk dat mensen slecht geïnformeerd waren over de gevaren van de vrijgekomen chemische stoffen. Dit doofpot-frame weet Jac Klijn te onderscheppen door betrokkenheid te tonen en te laten zien open over de situatie te willen spreken. Dit doet hij door de associaties en mogelijke angsten te expliciteren. Hoewel de branden niet vergelijkbaar zijn, is het volgens hem wel heel begrijpelijk dat mensen deze associatie leggen. Ook hij was geschrokken toen hij hoorde van een brand bij Shell, maar gelukkig is er geen reden voor bezorgdheid.

Ook de vergelijking met Chemie-Pack weet hij op een verstandige manier in te zetten. Tijdens de persconferentie verlegt hij de focus op het adequaat handelen van de brandweer, en de snelle en duidelijke communicatie. Ook in dit opzicht is de brand niet te vergelijken met Chemie-Pack. Sterker nog: het is dóór de brand bij Chemie-Pack dat ze bij deze brand zo alert hebben kunnen reageren. Ineens zijn de associaties met Chemie-Pack niet eens zo heel negatief meer.

Dit artikel werd geschreven door Sibel Sukan, stagiair bij Taalstrategie.

Hoera! 'Denk niet aan een roze olifant' is er!

Tue, 13 May 2014 13:03:00 GMT

Nou, het kost wat moeite, maar dan heb je ook wat: een praktijkgericht boek over framing vol met tips en tricks! Het boek draagt de trotse titel ‘Denk niet aan een roze olifant’. En da’s een hele logische titel als je weet wat we met die roze olifant bedoelen!

Als we een workshop geven, roepen deelnemers vaak ineens: 'Denk niet aan een roze olifant!' Die olifant is een beroemd gedachte-experiment van neurolinguïst George Lakoff om te bewijzen dat framing werkt. Je kunt namelijk niet niet aan een olifant denken als iemand je dat vraagt. Je brein diept volautomatisch een slurf, grote oren en een dikke grijze huid op uit het brein. Die onbewuste en automatische associaties zijn het magische poeder waar frames hun kracht aan danken.

Maar waar die kleur roze vandaan komt? Als je pink elephants ziet, hallucineer je vrij stevig. Het is dan ook een Engelse metafoor voor veel te diep in het glaasje kijken. En toch leeft het beeld dat het bij dit gedachte-experiment niet om grijze olifanten gaat: ‘Nee joh, de uitspraak was toch met een roze olifant?’ Onze associaties in het brein zijn zo hardnekkig, dat het er eigenlijk ook helemaal niet doe doet wat het juiste is feitelijk gezien. Het gaat erom wat het beste voelt. En dat is niet zomaar een olifant: dat is een roze olifant blijkbaar!

Het boek gaat over twee concrete dingen. Ten eerste leer je zelf roze olifanten te kunnen weren voortaan. Door je bewust te zijn van de kracht van framing en frames zichtbaar te maken, ben je veel minder beïnvloedbaar. Ten tweede leer je om anderen te overtuigen van de roze olifanten die jij probeert te verkopen aan je collega’s, media, je familieleden en alle andere mensen waar jij iets van wilt. Het eerste deel van het boek gaat over het wat en waarom van framing. Hoe ziet zo’n frame eruit? Hoe werken frames in ons hoofd? En waarom werken ze zo goed? In het tweede deel word je uitgedaagd om zelf meesterframer te worden met onze methode in drie stappen en allerlei tips en tricks. We garanderen je dat je voortaan anders leest en anders luistert. En oefening baart kunst, hoe meer je het gaat toepassen, hoe geslepener je wordt!

Zin gekregen om het te gaan lezen? Je kunt ‘m bestellen op Managementboek of Bol.com

Tom schrijft: Patentenstrijd Apple & Samsung ook taalstrijd

Mon, 28 Apr 2014 13:10:00 GMT

De laatste weken blijven Apple en Samsung het nieuws halen met hun onderlinge rechtszaken. In een recent bericht op nu.nl kwam ik een interessante metafoor tegen. In dit artikel laat ik zien dat die tsunami-metafoor door Apple strategisch werd gebruikt als bewijsmateriaal in hun onderlinge rechtszaak.

Tsunami neutraliseren

In die rechtszaak haalt Apple een citaat van een directeur van Samsung aan: ‘Zoals jullie weten zal er een tsunami komen als de iPhone 5 gelanceerd wordt. Dit zal ergens in september of oktober gebeuren. Volgens aanwijzingen van onze CEO (JK Shin, hoofd van de mobiele divisie, red.) moeten we met een plan komen om deze tsunami te neutraliseren.’

Die tsunami is interessant. Als een product van je grootste concurrent een tsunami veroorzaakt, hoe zie je dan je grootste concurrent? Iets dat de aarde in ieder geval op zijn grondvesten doet schudden, iets bijna goddelijks zo machtig? Hoe neutraliseer je ook een tsunami? Vaak is het devies vluchten naar hoogte en ver bij de kust vandaan blijven. Apple wordt neergezet als een gevaar voor Samsung.

Voor Apple is het slim om dit citaat een grote rol in het proces te laten spelen. Het woord ‘tsunami’ impliceert namelijk dat Apple de markt beheerst en machtig is, aangezien een nieuw product zo veel teweeg kan brengen bij een concurrent. Samsung kan alleen maar reageren op een tsunami, Apple kan er eentje veroorzaken. Apple is dus innovatief. Samsung is reactief. Door een citaat van Samsung te gebruiken dat Apples visie bevestigt, zet Apple zichzelf strategisch neer als innovator en is de stap naar de beschuldiging van plagiaat kleiner. Immers, in het geval van een tsunami is het gevaar wellicht zo groot dat alle middelen zijn geoorloofd om het gevaar te temmen. Ook plagiaat.

Bad guy en good guy

Beide bedrijven gebruiken de ander om te proberen een beeld van zichzelf neer te zetten. Hoe framet een bedrijf haar concurrent? Wie is de bad guy en wie (dan dus) de good guy? Apple schildert Samsung af als boef en vice versa. In de framingmatrix hieronder staan de verhalen van de twee kemphanen. Het wordt duidelijk dat de tsunamimetafoor van Samsung het beeld dat Apple graag ziet over zichzelf juist bevestigt.

De matrix laat zien dat er twee kanten aan een verhaal zitten, in dit geval ook twee kanten met een gekleurde mening – twee grote bedrijven verwikkeld in een concurrentiestrijd. De door Samsung gebruikte tsunamimetafoor is eigenlijk een compliment aan Apple en een bevestiging van het frame dat Apple het liefst de wereld in stuurt. De gelekte e-mail van de Samsung CEO is om die reden een uitgelezen kans voor Apple om hun imago van innovator onder de aandacht te brengen, zoals is gedaan in deze rechtszaak.

Tot slot nog een korte andere noot: HTC leidt opnieuw verlies . In deze titanenstrijd tussen twee technologiegiganten is (nog) geen plaats voor een derde concurrent.

Onbewust overtuigen: autoriteit en verhaalkracht

Wed, 19 Mar 2014 09:35:00 GMT

Hoe kun je je overtuigingskracht vergroten zonder dat je op zoek moet gaan naar extra argumenten? Deze week organiseerde DenkProducties een wervelend seminar met Pacelle van Goethem en met als bonus Obama’s voormalige speechschrijver Jon Favreau. Sarah was erbij en deelt graag de spectaculairste inzichten die aan bod kwamen die dag.

Autoriteit wakkert onze innerlijke volgzaamheid aan

Wat gebeurt er als je nietsvermoedende seminarbezoekers laat meedoen aan een vernuftig experiment over de kracht van autoriteit? Dan kun je de aanwezigen meteen de hoofdrol laten spelen in het bewijs dat (geveinsde) autoriteit automatisch voor meer overtuigingskracht zorgt!

’s Ochtends word mij bij het weghangen van mijn jas gevraagd of ik ook mijn telefoon wilde inleveren. De man tegenover me is streng en draagt een pak met een stropdas. ‘Je mag hierbinnen geen opnames maken, dus ik wil je vragen om je telefoon in te leveren.’ Weerstand bieden is niet makkelijk door zijn krachtige houding. Zijn collega vraagt hetzelfde aan de mensen die hij in de rij had, maar dan met wat minder stelligheid. Iets onzekerder. ‘Het mag eigenlijk niet, dus wilt u misschien uw telefoon aan mij overhandigen?’ Hij draagt een hoodie en kijkt nogal beteuterd.

Net voor de lunch klimmen de twee garderobemannen ineens het podium op: het blijken twee onderzoekers en wij in de zaal blijken proefpersonen te zijn. Ze hebben twee variabelen getest: kleding die autoriteit uitstraalt (pak versus hoodie) en een autoritaire spreekstijl. Wat blijkt? Maar liefst 80% leverde zijn telefoon in zonder weerstand als de twee variabelen aanwezig waren, versus 40% bij de jongen zonder autoriteit. Gebruikte de jongen met de hoodie wèl autoriteit in zijn manier van vragen, dan klom dat ineens op naar 60%. In de andere conditie (pak + onzekere spreekstijl) daalde de overtuigingskracht juist wat.

Wat laat zo’n elegant experimentje zien? Ten eerste is het dus in essentie niet zo lastig om mensen te overtuigen van iets dat ze eigenlijk niet willen, mits je aan je autoriteit werkt. Ten tweede: kleding is belangrijk, maar je spreekstijl is nog belangrijker. En ten derde: je kunt nooit iedereen overtuigen. Ik leverde mijn telefoon bijvoorbeeld niet in, al zat ik in de groep waarin 80% dat wel deed. Sommige boodschappen krijg je bij een deel van de doelgroep gewoon echt niet verkocht, al voer je de onbewuste technieken nog zo goed uit. Ik mijn telefoon afgeven? Over my dead body!

Jon Favreau: It’s about story, not about words

Aan het eind van de middag komt de voormalig speechschrijver van Obama spreken. Jon Favreau is een jonge vent (32!) met een flinke dosis charisma. Hij is gewend om te spreken voor grote groepen en kijkt slechts soms naar zijn iPad op het katheder om zijn volgende spreekpunt te checken. Hij vertelt een verhaal over de lessen die hij van Obama geleerd heeft. Door die bescheidenheid heen straalt tegelijkertijd een enorme autoriteit. Hij vertelt wat ze gedaan hebben zonder het voor zichzelf op te eisen. Dat hoeft hij natuurlijk ook niet te doen: het succes van zijn oude baas bewijst immers zijn eigen succes.

Het belangrijkste dat hij vertelt, is dat speechen over het vertellen van verhalen gaat. Dat lijkt misschien wel vanzelfsprekend, maar ga maar eens luisteren naar een gemiddelde toespraak in Nederland. Dat gaat meestal óf over beleid, óf over drie keer niks. Het is moeilijker dan je denkt om te kiezen voor één verhaallijn, met een moraal die luid en duidelijk uit het verhaal blijkt. En in plaats van flink te investeren in het vinden van zo’n verhaal, komt het al te vaak voor dat men dan maar gaat zoeken naar spectaculaire woorden. Is dat een oplossing? Nee, absoluut niet. Je verdoezelt er alleen maar mee dat je niets te zeggen hebt. Uit je verhaal volgen je woorden vanzelf als je weet wat je wilt zeggen.

Dus wat moet je doen als je een speech gaat schrijven (of eigenlijk elke vorm van communicatie wat mij betreft)? Ga op zoek naar een verhaal, dat zorgt dat mensen emotioneel betrokken raken. Zorg dat het een eenvoudig verhaal is. Zorg dat het een verhaal is waar je publiek zich in herkent. En gooi al je beleidspraat, jargon en leegpraat overboord. Zoals Jon het verwoordde: ‘ You have to reach their minds, but even more, you have to capture their hearts .' En dan kunnen woorden ècht impact maken!

Ook naar een DenkProducties seminar? Met enige regelmaat staat Sarah zelf op de planken in de seminar: 'De kunst van het vragenstellen'.

Moeite om een verhaal te vinden? Laat je inspireren door Jon’s favoriete Obama-verhaal! (vanaf 07:10 in het filmpje)

Tom schrijft: Lachende premier Rutte

Mon, 17 Mar 2014 15:12:00 GMT

Vandaag siert Mark Rutte de voorpagina van nu.nl met zijn alom bekende glimlach. Met recht, want hij krijgt van de nieuwssite onverdeelde aandacht en ruimte om zijn frames voor de verkiezingen te etaleren.

In een lang interview met de politieke redacteur van nu.nl ziet Rutte kans om het thema 'veiligheid' onder de aandacht te brengen en daarnaast om de VDD af te zetten tegen de PVV, een tegenstander die maar op twee plaatsen meestrijdt in de gemeenteraadsverkiezingen van woensdag.

In het interview zet Rutte de VVD neer als rechts en de PVV als onderdeel van een links blok: ‘Het linkse blok is groter geworden, want de PVV is toegetreden. De partij van Wilders is definitief vertrokken uit het rechtse kamp. Die trend zag je al, maar het is goed om te realiseren dat als je rechts wilt stemmen je bij de VVD uitkomt. Als je kijkt naar het financieel-economische programma van de PVV is dat natuurlijk heel erg links.’

Waarom afzetten tegen de PVV?

Waarom doet Rutte dit? Woensdag zijn de verkiezingen en de PVV doet alleen in Den Haag en Almere mee. Waarom zou je dan de verschillen met deze partij willen illustreren? Volgens mij omdat de lage deelname van de PVV inhoudt dat er in bijna geen enkele gemeente coalitievorming met de PVV plaats gaat vinden. Met andere woorden, er is geen risico: op dit moment is er voor Rutte geen geschiktere partij om kritisch over te zijn. Een grotere concurrent voor woensdag is waarschijnlijk eerder D66, maar daar wordt met een geen woord over gerept. Door zich af te zetten tegen de PVV creëert Rutte nieuws en een plaats om zijn eigen programma (‘Houd koers, ga niet experimenteren.’) te promoten.

Wat Rutte doet is de VVD rechtser over te laten komen door de PVV weg te zetten als links. Zo noemt Rutte de PVV zelfs ‘linkser dan de SP’. Dit is opvallend. In aanloop naar woensdag vinden beide partijen veiligheid namelijk een belangrijk thema. Zo kom ik in mijn eigen stad vaak de volgende VVD-poster tegen: ‘Rotterdam is van u en niet van criminelen.’ en is de PVV eveneens uitgesproken voor veiligheid (en tegen Marokkanen). Die overeenkomst op het gebied van veiligheid wordt door Rutte uitgebreid benadrukt om zijn eigen verhaal te vertellen over veiligheid en door middel van het stijlfiguur de praeteritio – zeggen iets niet te zeggen en iets zo tóch zeggen – bekritiseert hij in één klap de PVV: ‘Ik ga er verder niks over zeggen. Er zijn natuurlijk problemen met Nederlanders met een Marokkaanse achtergrond. Maar je lost de problemen niet op door mensen over één kam te scheren.’

Het VVD-verhaal vertellen

Koers houden. Dit beeld wil de VVD graag schetsen: geen discussie over de moeilijkheden nu in het beleid, maar een blik gericht op de toekomst waarin het beter gaat. Geen experimenten. Onze minister-president pakt in dit interview de mogelijkheid om kiezers aan te sporen VVD te stemmen met beide handen aan.

Één uitspraak van de premier is echter meer ambigu. Over de hervormingen van zijn partij meldt hij: ‘Er is een steeds kleine groep partijen die steun geeft aan dat VVD-beleid. Dus je merkt dat op rechts de lucht ijler wordt, dat daar minder partijen zitten.’

Volgens mij kan deze uitspraak op verschillende manieren geïnterpreteerd worden. Een rechts publiek hoort hier waarschijnlijk de noodzaak om de VDD te blijven steunen om vooral het rechtse gedachtegoed in de politiek te behouden. Een linkse luisteraar, aan de ander kant, ziet wellicht bevestiging in een veranderende koers naar links. Er wordt aan rechts getwijfeld en afhankelijk van je eigen waardepatroon vind je dat bemoedigend of bedreigend (of vrij oninteressant).

Wat had Rutte hier beter kunnen doen? De metafoor met ijle lucht is niet voor iedereen gemakkelijk te begrijpen. Een uitspraak als ‘om die koers te behouden is er wel een rechtse kapitein nodig in de vorm van de VVD’ zou meer duidelijkheid hebben geschept.

Overigens meldde Diederik Samsom ook dat hij het niet eens was met de uitspraken van onze minister-president: ‘De PVV is zo rechts als een richel.’ Geert Wilders reageerde op Twitter als volgt: ‘Karl Marx zou zijn vingers aflikken bij die belastingverhogingen van je Mark.’ Tot slot: het blijft de vraag wie op deze manier nu de meeste aandacht genereert. Geert Wilders en zijn PVV zijn vandaag opnieuw belangrijk onderwerp van gesprek. Dus wie lacht er nu eigenlijk het laatst?

Tom schrijft: Welke bril heb jij op?

Tue, 25 Feb 2014 16:04:00 GMT

Een frame is een bril waardoor je de wereld om je heen bekijkt. Hoe kan je je bewust worden van welke bril je op hebt? Dit ben ik proberen na te gaan in de eerste weken van mijn stage bij Taalstrategie.

Welke waarden vind je belangrijk?

Welke krant lees je bijvoorbeeld? Wat is jouw favoriete politieke partij? Had Plasterk volgens jou moeten aftreden? Antwoorden op deze vragen laten iets zien over de waarden die jij belangrijk vindt. Waarden als gelijkheid, vrijheid, eerlijkheid staan aan de basis van een frame. Zo velt een frame vaak een moreel oordeel: een minister die liegt die moet toch aftreden? Een politicus mag niet liegen; Plasterk mag dat dus ook niet en daarom is het belachelijk dat hij aanblijft.

Wat is mijn bril?

Mijn naam is Tom Faber. Ik heb in Rotterdam een Bachelor in Internationale Bedrijfskunde behaald en volg nu mijn Master in Taalbeheersing – of beter gezegd retorica – in Leiden. Ik ben opgegroeid in Twente met ouders die de Volkskrant lezen, graag naar de publieke omroep kijken en een passie voor cultuur hebben. Na mijn middelbare school vertrok ik voor een jaar naar de Verenigde Staten. Presteren en vooruit komen was daar het advies: ‘alles eruit halen wat erin zit.’ Met die instelling ben ik in – geen woorden, maar daden – Rotterdam gaan studeren. Tel daar nog een christelijke studentenvereniging bij en dat is een eerste overzicht van de omgeving die mij als mens en student bewust en onbewust heeft gevormd.

Wat ik probeer te laten zien met deze korte levensloop is dat om inzichtelijk te krijgen wat jouw bril is, het van belang is om te weten welke waarden de bronnen van informatie die jij tot je neemt onderschrijven. Of je het NOS-journaal en het NRC raadpleegt of nu.nl en de Telegraaf, dat maakt een verschil. Wat jouw vrienden belangrijk vinden, ga jij ook belangrijk vinden. Ook de cultuur van het bedrijf waar je werkt gaat zich langzaam verinnerlijken.

Wat is jouw bril?

Hoe kom je nu achter de bril die je zelf op hebt? De bewustwording van deze bril vindt volgens mij plaats door uit je comfortzone te stappen en je blikveld te verruimen. De komende weken ga ik in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen de Telegraaf goed bestuderen. Ik ben benieuwd wie ik dan zie als ik over een paar weken opnieuw in de spiegel kijk. Ik hoop dat ik, als bij een nieuwe bril waar ik aan moet wennen, de randen van mijn bril weer ga zien en zo ga ontdekken wat de beperkingen van mijn denkraam zijn.

Framing & onderzoek: Focusgroepen

Tue, 21 Jan 2014 10:56:00 GMT

Frames onderzoeken is een vak apart. Frames oefenen vooral hun invloed uit in het onbewuste, dus het heeft weinig zin om mensen bewust te vragen naar hun frames. De interessante data zit goed verborgen en moet er via een omweg uitgehaald zien te worden.

Een van de manieren om meer inzicht te krijgen in de interne frames die mensen gebruiken, is focusgroepen. We doen dat vaak en met veel plezier. In dit artikel delen we onze inzichten en aanbevelingen.

Wat leveren focusgroepen op?

Dat ligt aan je insteek. Je kunt een aantal focusgroepen organiseren als start van een traject waarbij je wilt weten wat er zoal naar boven komt bij een thema. Dit soort focusgroepen is heel inzichtelijk als je een onderwerp of nieuwtje hebt waar je niet goed van weet wat het ‘doet’ bij je doelgroep en daarbuiten. Je kunt naar aanleiding van zo’n gesprek nog geen onderbouwde framingstrategie opstellen, aangezien je niet hebt getest of bepaalde frames echt effectief zijn. Dit type focusgroepen is dus echt inleidend.

Je kunt ook al een aantal potentiële frames hebben opgesteld. Die kun je in focusgroepen gaan testen. Dat doe je door mensen in het begin van het gesprek te voeden met gemanipuleerd materiaal. Dat kan een tekstje zijn, maar ook beeldend. Zorg dat je goed in kaart hebt wat je precies manipuleert, zodat je achteraf ook enigszins grip hebt op wat je frame teweeg brengt. Zoals je misschien merkt aan de woorden ‘enigszins grip’, zijn we voorzichtig in het trekken van conclusies naar aanleiding van focusgroepen. Het is immers een kwalitatieve toets, dus je resultaten generaliseren over je hele doelgroep moet je voorzichtig doen. Desalniettemin leveren focusgroepen mooie aanwijzingen op wat een frame teweegbrengt en hoe je dat nog beter kunt stroomlijnen.

Hoe pak je het aan?

Wat je nodig hebt zijn mensen die je van buitenaf werft. Op die manier kun je selecteren op gevarieerde groepen als tegenwicht aan de ‘lab-setting’ die een focusgroep altijd een beetje oplevert. Het is verstandig om in een team te werken aan het manipulerend materiaal en de gesprekslijn. Zo haal je er sneller sukkelige dingen uit (zoals onnodig jargon of vage redeneringen) die onbedoeld veel tijd en aandacht gaan vreten tijdens de gesprekken. Zonde, want je hebt maar 60-90 minuten met zo’n groep voordat de rek er echt uit is.

Zorg dat je materiaal zo goed mogelijk is en dat je ook echt iets te vergelijken hebt straks na de gesprekken. Eigenlijk nóg belangrijker is je gespreksleidraad. Want het is lastiger dan je denkt om mensen vragen te stellen zonder dat je ze te veel pusht. De meeste vragen zijn behoorlijk sturend en je wil als gespreksleider zo min mogelijk invloed uitoefenen in het gesprek zelf. Je wilt ophalen wat mensen denken en voelen en niet ze onbedoeld sturen in wat ze jou moeten vertellen. Mensen laten zich behoorlijk leiden door sturende vraagstelling zonder dat ze dat zelf doorhebben. Door je vragen goed voor te bereiden word je je veel meer bewust van je invloed als vragensteller en hoe je dat in de hand kunt houden.

Voorbereiden, organiseren en een goede start maken

De eerste stap is weten wat je wilt weten. Wat ga je ophalen? Hoe kun je dat het beste doen en met wie? Wat is ook interessant maar volgt later? Je moet niet te veel willen bespreken: zo’n gesprek is zó voorbij! Heb je je frames al duidelijk genoeg voor ogen? Als het antwoord op de vorige vraag eigenlijk ‘nee’ is, dan adviseren we je om dat eerst te doen. Er valt anders weinig te testen. Welke vragen ga je stellen? Hoe ga je die stellen?

De volgende stap is ergens extern een locatie regelen om de focusgroepen te houden. Zoek een prettige ruimte waar mensen zich snel op hun gemak voelen. Er zijn genoeg werving- en selectiebureaus die ruimtes en proefpersonen kunnen leveren voor een redelijke prijs. Het intern organiseren kan er onbedoeld voor zorgen dat mensen zich minder vrij voelen om het achterste van hun tong te laten zien en als je mensen van een werving- en selectiebureau gebruikt is de opkomst vaak ook hoger.

In het gesprek zelf begin je met het uitleggen van de regels (en daar zit tenminste bij: niet door elkaar praten en de gespreksleider bepaalt of iets afgekapt moet worden). Vertel ook hoe lang het gesprek duurt (maximaal 1,5 uur). Zorg voor koffie en thee en een zinloze ijsbreker. We doen zelf graag een voorstelrondje met naam en lievelingsgerecht bijvoorbeeld. Laat mensen daarna het gemanipuleerde materiaal zien of lezen en vraag ze naar hun eerste indrukken. Daarna kun je het gesprek uitbouwen. Het belangrijkste is: luisteren en mensen aanmoedigen om uit zichzelf meer te vertellen. Grijp zo min mogelijk in zolang ze bij het onderwerp blijven.

Voorwaarden voor een soepele focusgroep

Een gesprek voeren met meer dan 10 mensen is geen pretje. Nodig 8 mensen uit (als er dan 2 niet komen opdagen heb je nog een prima hoeveelheid) en laat niet te veel los over de inhoud van het gesprek. Je wil niet dat mensen zich helemaal gaan voorbereiden want dan zijn ze minder makkelijk te framen. Het is handig om van te voren een overzicht te hebben van je deelnemers (leeftijd, beroep, opleidingsniveau, gezinssituatie en eventueel politieke kleur) om meer controle over je gesprek te hebben. Zo kun je namelijk potentieel dominante mensen wat beter in de gaten houden. Die kunnen je gesprek behoorlijk verstieren. Hou ze strak zonder dat ze dat doorhebben. Soms moet je hard werken om iedereen aan het woord te kunnen laten.

Tot slot: 5 tips voor mooie resultaten

Stel je vragen zo open mogelijk, maar vermijd ‘waarom’ want dat vindt men vaak moeilijk en dan klappen ze dicht. Vraag door op een antwoord door ze te complimenteren (‘Interessant punt’, ‘Goh goed dat je daar aan denkt’) en door vragen te stellen als ‘Kun je een voorbeeld bij geven?’ of ‘Hoe zie je dat voor je?’;
Vermijd vorming van hiërarchie in de groep. Het is ons één keer overkomen dat een proefpersoon toch (terwijl we ze hadden geïnstrueerd alleen naam en lievelingseten te vertellen) zijn beroep vertelde. De rest van het besprek bleef de rest naar die persoon kijken en meepraten, want die had zichzelf neergezet als de hoogstopgeleide en dus de leider van de groep (grrr!);
Beweeg met de groep mee. Jij bent als gespreksleider toch een beetje eng, dus probeer snel een band op te bouwen met de deelnemers. Smalltalk helpt, net als het aanwijzen van overeenkomsten (‘Lasagne! Lekker!’). Als iets echt totale onzin is wat ze zeggen, laat je het meestal gaan. Je wil ze niet het gevoel geven dat ze ook ‘foute’ antwoorden kunnen geven want dan zeggen sommigen liever niets meer. En dan heb je er niks meer aan. Dus verbijt je bij kletskoek en probeer snel over te stappen op een ander onderwerp;
Wees duidelijk maar niet per se eerlijk. In sommige gevallen wil je niet vertellen van welke organisatie je bent of wat het echte doel is van de focusgroepen. Dat kan namelijk ook al (negatieve) invloed hebben. Zorg dat je van te voren hebt nagedacht over wat je de deelnemers gaat vertellen over het doel en vanuit wie jij dit doet. Dat betekent dat we wel eens glashard zitten te liegen tegen mensen en dat kan op dat moment ook niet anders. Dat is het lot van een proefpersoon in een onderzoek, denken we dan maar;
Luister goed naar hun taal en verhaal. Om de invloed van je manipulatie te kunnen testen zijn vooral de woorden en voorbeelden die mensen gebruiken interessant om goed te analyseren. Daaruit ‘lekken’ ze als het ware welke associaties er opgeroepen worden. Idealiter is er een notulist aanwezig zodat je het later nog rustig kunt teruglezen om je conclusies te trekken.

Veel plezier (want het is behalve zinvol ook gewoon heel leuk) en mocht je hulp kunnen gebruiken: we zijn op elk moment in het proces in te schakelen om mee te denken, mee te schrijven, de groepen voor te zitten of mee te helpen met interpreteren!

De ellende die troonrede 2013 heet

Tue, 17 Sep 2013 16:54:00 GMT

Oh oh oh die troonrede. Het blijft toch een toespraak die nauwelijks het label ‘toespraak’ verdient. Dit jaar begon hoopgevend: een nieuwe koning die – warempel – op een persoonlijke en warme manier begon. Maar het bleef bij dat begin.

Vervolgens werd het namelijk een beleidsstuk waar je U tegen zegt. De leek zou zeggen: ‘Waar gaat dit over’ en de retoricus zou antwoorden: ‘Over alles waar je in een toespraak niet over moet spreken’. Hier word je niet vrolijk van. En dan hebben we het niet alleen over de inhoud, maar ook over de opbouw en de toon.

Het genre helpt niet mee aan de kwaliteit

Nou moeten we er eerlijk bij zeggen, de troonrede is ook traditie waar bijna niemand zijn ei kwijt kan. Het schrijven van de toespraak gaat als volgt. Eerst wordt inhoud opgehaald bij de diverse ministers. Je begrijpt, iedereen wil daar zijn eigen paradepaardje insmokkelen en allen doen hun plasje erover. Dat levert natuurlijk al een ratjetoe op, waar dan een soort van rode draag doorheen gesponnen moet worden. Niet de beste basis om een speech mee te gaan schrijven. Dan begint de schrijver namelijk met de vraag: ‘Wat is de essentie van wat ik wil overbrengen?’. Die luxe heeft men niet bij deze troonrede.

Daarna gaat het naar de premier, in dit geval Mark Rutte, die er al dan niet geholpen een beetje een fatsoenlijk verhaal van maakt. Wikken en wegen en zorgen dat niemand zich miskend voelt. Daarna krijgt de koning het onder ogen en die mag de meest onuitspreekbare zinnen een beetje bijbuigen. Of er nog inhoudelijke discussie plaatsvindt, dat valt te bezien. Onze Taal denkt na over de kwaliteit van het Nederlands (Plaats hier je eigen favoriete grap over het Koningslied) en dan zijn we er wel zo’n beetje. Al met al wordt er met weinig liefde aan gewerkt en is het vooral een politieke speech. Niet één waar vurige overtuigingskracht het doel is, maar juist pappen en nathouden.

De inhoud: beleid, beleid en nog eens beleid

De toespraak begon dus aardig. De koning gebruikte de inleiding (exordium) om te vleien (welwillend maken om verder te luisteren) en om iets persoonlijks neer te zetten. Hij bedankt Beatrix en bedankt ons, het volk, voor alle betrokkenheid bij zijn inhuldiging en bij het overlijden van Friso. 'Zo ken ik de Nederlanders ook', zegt hij, 'als een betrokken volk met tastbare eenheid.' Oké, dat is een mooie opmaat naar het slechte nieuws dat daarna gaat volgen.

Na deze inleiding herhaalt hij het standaardelement en tevens structuuraanduider ‘Leden van de Staten-Generaal’. Dan weet je als luisteraar: ‘Nou komt het’. Hij schetst de crisis en vertelt dat de gevolgen steeds voelbaarder worden. De voorbeelden die hij echter daarna geeft (aantal faillissementen loopt op, pensioenen staan onder water enz.) zijn helemaal niet ‘voelbaar’, maar juist heel abstract. Had hij gezegd: ‘Steeds meer mensen en bedrijven moeten gedwongen faillissement aanvragen, steeds meer mensen kunnen lijden verlies op hun huis en steeds meer mensen maken zich zorgen of hun pensioen nog wel genoeg is om fijn van te leven’, dan was het veel dichterbij gekomen.

Die tendens van abstractie blijft helaas in de rest van het verhaal overeind. Er volgt een lange, saaie lijst van maatregelen en beleid om Nederland sterker te maken in de toekomst. Hij vraagt om ‘doorzettingsvermogen’, maar doet helemaal geen emotioneel appel op de luisteraar waarom die zich zou inzetten voor de zaak. De kern van het verhaal is: hervormen is nu nodig, ongeacht of de crisis nu op zijn einde is, om Nederland krachtig te houden. Boring! Had dat nou meer gekoppeld aan de onoverwinnelijke aard van de Nederlander, waar hij mee begon! Dat is een aardig frame waar de meesten het mee eens zullen zijn en dus een goed vertrekpunt om pijnlijke maatregelen mee te verkopen. Maar helaas, het wordt nauwelijks uitgebuit. Er wordt alleen gezegd dat dit de tijd is voor een ‘participatiesamenleving’, een jargonwoord dat eigenlijk zoveel betekent als ‘Vadertje overheid zegt: zoek het uit.’ Tja, als je zo’n woord inzet moet je hem wel framen met concrete verhalen en beelden. Wat dus niet gebeurde.

De vorm: beleid, beleid en nog eens beleid

Onze excuses dat we zo negatief zijn. Dat is niet onze stijl. Maar we vinden dat deze troonrede echt een onvoldoende verdient. Er zit namelijk welgeteld één florissant stijlmiddel in dat de moeite waard is. En wel het allermakkelijkste stijlmiddel dat een retoricus voorhanden heeft: de drieslag. ‘In deze tijd willen mensen hun eigen keuzes maken, hun eigen leven inrichten en voor elkaar kunnen zorgen’. Daar kun je het niet mee oneens zijn, totdat blijkt dat daarom dús nog 6 miljard bezuinigd moet worden. Dan wordt het een ander verhaal.

Ook in de opbouw van de toespraak mankeert het een en ander. Aan het einde volgen namelijk ineens 4 ‘moetjes’: de EU, defensie, ontwikkelingshulp en de Caribische delen van het Koninkrijk. Daar willen ze het eigenlijk niet over hebben, maar die moeten er nou eenmaal echt in. 4 nagenoeg lege paragrafen qua inhoud en ook niet zo spannend om naar te luisteren. Er wordt nauwelijks teruggegrepen naar de rode draad van de toespraak en daardoor gaat het verhaal uit als een nachtkaars. Jammer! Godzijdank werd Koningin Maxima nog even genoemd, daar worden de meesten weer een beetje wakker van.

Nog een ding waar we niet vrolijk van werden: de overdaad aan getallen. Getallen zijn namelijk zelden aansprekend en worden vaak alleen als autoriteitsmiddel/rookgordijn gebruikt. Bij gebrek aan een mooi verhaal, gooit men er maar weer een percentage in. ‘Met ingang van 2014 wil de regering de maximale aftrek voor de eigen woning geleidelijk terugbrengen naar 38%. Dit zal gebeuren in 28 jaarlijkse stappen van een half procent’. Een prachtig rookgordijn om aan te kondigen dat de hypotheekrenteaftrek/villasubsidie wordt veranderd. Snurk! Was er gezegd: ‘Mensen met een middeninkomen gaan erop vooruit omdat we de hypotheekrenteaftrek zó veranderen dat die klopt met het inkomen. We bouwen het rustig af, zodat iedereen daar genoeg rekening mee kan houden’. Klinkt al een stuk toegankelijker. En die cijfers zijn echt niet nodig.

En tot slot

Last but not least, vinden we het best heftig dat onze nieuwe koning een tekst krijgt voorgeschoteld waar zo weinig draagvlak voor is. De FNV protesteert tegen meer bezuinigingen, de oppositie klaagt steen en been en volgens een poll van de NOS heeft 82% geen vertrouwen in de koers van dit kabinet. Om dan de koning zo stellig te laten uitspreken dat veranderingen ‘noodzakelijk’ zijn, vinden we ergens wat aanmatigend. Want over hoe Nederland de toekomst moet ingaan is vooral verdeeldheid de norm. Het was krachtiger geweest als de koning in plaats van een vaag beleidsstuk, een invoelbaarder beeld van de nabije toekomst had geschetst in combinatie met een fear appeal: wat als het niet gebeurt?. We sluiten dan ook af met een wens aan Rutte: please realiseer je dat je je gelijk pas krijgt als je een persoonlijk, visiebiedend verhaal neerzet. En Hoogheid: u kunt er ook niks aan doen dat u zo’n beroerde souffleur heeft!

De verhalende kracht van beeldframing

Mon, 09 Sep 2013 09:38:00 GMT

We hebben het meestal over taal. Dat is niet voor niks, want taal is zeg maar echt ons ding. Maar voor beeld maken we ook graag tijd, want beelden communiceren misschien nog wel sterker dan taal.

We lazen onlangs een prachtig boek over beeldfra mi n g, geschreven door communicatieonderzoekers Grabe en Bucy. In dit stuk delen we wat boeiende inzichten die zij in dit boek ‘Image bite politics’ geven. Doe er je voordeel mee!

Neutrale beelden bestaan niet

Het belangrijkste om in je achterhoofd te houden is dit: neutrale beelden – net als taal – zijn onmogelijk. Wat in beeld is en wat buiten beeld blijft, stuurt ons in onze interpretatie. Het is raadzaam om goed stil te staan bij alle aspecten die je in beeld brengt: de gehele mise-en-scène levert elementen die bijdragen aan betekenisvorming. Tijdens een politieke toespraak maakt het bijvoorbeeld uit:

...hoe de spreker wordt gefilmd (Van voren, boven of onder)
...wat de spreker draagt (Net gekleed of juist casual. Welke kleuren?)
...hoe de spreker acteert (kijkt hij kwaad als hij het over onrecht heeft?)
...hoe het beeld wordt uitgesneden (long shot, medium shot of juist heel intiem?)
...wat er verder in beeld komt (een human wallpaper? Een hele patriottistische vlag? Een suffe bos bloemen? Een gapend jongetje ( zie dit filmpje van een toespraak van Bush ) die duidelijk signaleert hoe saai het wel niet is wat hij vertelt?)
...hoe er geëdit wordt (zie je de spreker maar hoor je hem niet? Bevriest het beeld terwijl hij/zij net een beetje sullig kijkt?)

De bovenstaande punten gelden voor een toespraak, maar ook voor nieuwsberichten, reclames en profielfoto’s op datingsites. Door een gunstig beeld neer te zetten win je aan overtuigingskracht en door het beeld te verwaarlozen loop je de kans dat mensen signalen oppikken en verwerken die je niet zo bedoeld had.

Waarom beeld zo sterk beïnvloedt

Beelden werken beter dan woorden, zowel gesproken als geschreven. Beelden worden krachtiger verwerkt door het brein dan woorden en worden daardoor door het brein voorgetrokken. Daarbij worden ze ook nog eens beter onthouden dan woorden. De reden dat beelden prioriteit krijgen als het om snel verwerken gaat, heeft alles te maken met onze evolutionaire ontwikkeling. Snel kunnen reageren op gevaar is soms een kwestie van leven of dood. Zonder dat we het oordeel van ons trage bewustzijn moeten afwachten, reageert ons lichaam op stimuli die ineens verschijnen. De eerste, ruwe classificatie van een beeld is razendsnel en kost bijna geen cognitieve moeite. Uit de afwezigheid van cognitieve moeite blijkt ook meteen dat de meeste verwerking onbewust gaat. Dat verklaart ook waarom beelden veelal een sluipend effect hebben.

Ondanks dat de meeste mensen opgroeien met televisie en computer, kan ons brein nog steeds geen onderscheid maken tussen gemedieerde beelden (Jurassic Park op tv) en echte beelden stellen beeldonderzoekers Grabe en Bucy (2009, p.15). Daarom krimpen we net zo goed in elkaar van een ineens opduikende dinosaurus als op straat als we ineens een fietser op ons af zien komen. Voordat we ons goed en wel bewust zijn van wat we zien, is ons lichaam in staat van paraatheid gebracht om te kunnen vluchten of vechten als dat nodig is.

Hoe Nixon visueel geframed werd

Beeld kan je maken, maar beeld kan je ook breken. Het overkwam oud-president Nixon in een televisiedebat tegen Kennedy in 1960 (lees ook in Grabe en Bucy p.94-95). De mensen die het debat op de radio hadden gevolgd, waren enthousiast over de prestatie die Nixon had neergezet. Dat gold absoluut niet voor de mensen die het op televisie zagen. Nixon zag er namelijk bleek en alles behalve presidentieel uit. Hij had een ontstoken knie en was koortsig. Tot overmaat van ramp had hij ook nog nèt voor het debat begon diezelfde pijnlijke knie gestoten.

Chagrijnig weigerde hij gepoederd te worden voorafgaand aan het debat. Een funeste beslissing bleek later, want mensen worden natuurlijk niet voor niks stevig opgemaakt. Matthijs van Nieuwkerk laat niet voor de lol flinke blosjes op zijn wangen poederen, want op televisie lijk je veel bleker dan je bent door al het licht. Nixon zag er op televisie misschien nog wel beroerder uit dan hij zich voelde. In contrast met de bruine, frisse en gezond ogende Kennedy werd de zweet-wissende vaatdoek-ogende Nixon nog zwakker. Helaas voor Nixon was inmiddels het televisietijdperk in volle gang. Hij verloor de verkiezingen en maakte tijdens zijn volgende campagne nooit meer zo’n fout. Als je sterk klinkt, maar zwak oogt, dan staat je zaak er slecht voor.

Conclusie: wees oplettend met beeldgebruik

Natuurlijk is er nog veel meer om op te letten, dit is pas een tipje van de sluier. Maar in plaats van een hele lijst met dingen te geven waar je op moet letten, geven we hier liever een algemeen advies: neem de tijd om je beeld te vormen. Bij een bijeenkomst kun je bijvoorbeeld even een rustmomentje pakken om even op een stoel in het publiek te gaan zitten voordat het evenement begint om te kijken. Wat zien zij straks? En hoe zou dat overkomen?

Vraag ook anderen om hun visie, wellicht zien zij andere dingen dan jij. Wat jij ‘netjes’ vind overkomen, blijken anderen ineens ‘suf’ te vinden. Kijk, dat is waardevolle informatie. Probeer door de ogen van de ander te kijken en denk goed na over wat je graag wilt vertellen met je beeldframe. Zorg dat alle visuele elementen dat frame ondersteunen. Dan sta je visueel in ieder geval sterk!

Deel 2: zijn negatieve frames effectiever?

Thu, 06 Jun 2013 12:18:00 GMT

Eerder schreven we al een stuk over of negatieve frames wel écht effectiever zijn , zoals vaak door mensen wordt aangenomen. De conclusie was: soms, maar zeker niet altijd.

In dit stuk willen we de rule of the thumb van ‘negativiteit is overtuigender’ nog iets verder onderuit halen, naar aanleiding van een publicatie van Daniel O’ Keefe: negatieve frames zijn zeker niet altijd effectiever. Lees even mee hoe O’ Keefe onze aannames over negatieve frames even op losse schroeven zet.

Wanneer is een frame negatief te noemen?

Eerst moeten we nog maar eens iets langer stilstaan bij wat dat ‘negatief’ nou precies betekent. Er zijn namelijk twee manieren om een negatief frame te definiëren. En in de praktijk worden die twee interpretaties veelvuldig op één hoop gegooid:

Een frame dat je op een negatieve uitkomst wijst (verlies)
Een frame da t verwijst naar vervelende zaken (zoals ziekte, pijn of de dood)

Het is misschien lastig om in eerste instantie het verschil te zien tussen deze twee dingen. Maar het verschil is er wel degelijk en het maakt uit. Kijk eens naar de volgende zin: ‘Als je je insmeert met zonnebrandcrème, dan voorkom je dat je kanker krijgt’. Het gaat hier om een negatief frame (je voorkomt verlies), maar het focust op de winst (geen kanker krijgen). Het is daarmee wel deproblematiserend (je krijgt geen kanker), maar zeker geen positief frame. Vergelijk dat nu eens met de volgende zin: 'Als je je niet insmeert met zonnebrandcrème, dan kan je een mooie huid wel vergeten.' Hier gaat het om een negatief frame (het gaat om het potentiële verlies), waarbij ook nog eens wordt gefocust op het verlies (die mooie huid).

Dus wanneer is een frame nou echt negatief? Volgens O’ Keefe is dat het geval wanneer het frame zowel wijst op een negatieve uitkomst, als met negatief geladen concepten. Hij noemt die negatief geladen concepten de ‘kernel state’: ‘The kernel state is the basic, root state mentioned in the message’s description of the consequence’ (O’ Keefe 2011, in het boek Bending Opinion, p.122). Wij sluiten ons hierbij aan, een ontkenning toevoegen aan een frame maakt het niet per se een negatief frame. Zeker als je bedenkt dat de ontkenning niet bestaat in het brein. Een frame bestaat altijd uit het verhaal én de taal, dus een écht negatief frame is negatief op beide fronten. Laten we dus voortaan onderscheid maken tussen negatieve frames enerzijds en verliesframes anderzijds.

Verliesframes en negatieve frames werken niet beter dan positiviteit

Zo, het hoge woord is eruit. O’ Keefe ontdekte uit de talloze experimenten die werden gedaan, dat de verschillen tussen winst- en verliesframe misschien wel statistisch significant zijn, maar niet groot genoeg om generaliserende aannames op te doen. Hij stelt: ‘For the comparison of gain-framed and loss-framed appeals, the average effect size across all studies, expressed as a correlation, is actually only .01 (mean r=0.10, k=219, N=62,836). And, unsurprisingly, that mean effect is not significally different from zero (the 95% confidence interval limits are -.006 and .027, that is, the confidence interval contains zero) – which is to say we cannot even be confident that the actual population effect is something other than zero’ (p.121). In normale-mensen-taal: de steekproeven onder totaal 62.836 mensen leverde een verschil op dat statistisch gezien even kansrijk is als de kans dat er geen effect is. Oftewel: je kunt op basis van dit microscopische verschil eigenlijk helemaal niet stellen dat verliesframes een groter overtuigend effect hebben.

En helaas pindakaas, ditzelfde geldt voor negatieve frames. O’ Keefe filterde de experimenten die echt gaan over ‘pure’ negatieve frames en ook hier kun je eigenlijk niet stellen dat er daadwerkelijk een verschil is tussen positieve en negatieve frames an sich. In sommige gevallen kunnen negatieve frames misschien automatisch als overtuigender ervaren worden, maar je kunt zeker niet generaliseren over alle positieve en negatieve frames.

En nu? Negatieve frames overboord?

Dus wat kunnen we hier nou mee? In onze workshops merken we dat mensen snel neigen naar negatieve frames. Vaak komt de vraag: ‘Zijn die niet effectiever?’ Het antwoord daarop is dus: nee, niet per se. Maar we snappen wel waarom mensen dat denken. Door onze interne negativiteitsbias (we reageren sneller en heftiger op negatieve dingen) kennen we negativiteit ook een grotere overtuigingskracht toe, terwijl dit helemaal niet het geval hoeft te zijn. Zeker niet bij frames, waar positieve frames juist ook enorm krachtig kunnen zijn. Alleen zijn die vaak minder paniekerig en daardoor minder saillant in het begin.

Dus moeten we negatieve frames overboord gooien? Neen. Het zou goed kunnen dat een negatief frame in een bepaalde context het beste werkt. Alleen moeten we daar niet automatisch meer vanuit gaan. Het is dus zaak om te kauwen op het onderwerp, de doelgroep en het beoogde handelsperspectief. En als je de kans krijgt: test de frames op je doelgroep. Dat biedt het beste inzicht of het werkt, of dat het voor geen meter werkt.

Framing Europa en Europese identiteit

Fri, 17 May 2013 18:39:00 GMT

Wat maakt ons Europeaan? Een vraag die op het symposium ‘How European are you’, georganiseerd door de Van Mierlo Stichting, op diverse manieren werd belicht. Europa is zo groot en zo abstract, dat zelfs geoefende sprekers worstelen om in minder dan 10 zinnen overtuigend uit te leggen waarom Europa onmisbaar is. Hoe moet Europa geframed worden zodat Europeanen hun Europa als iets positiefs gaan zien?

De anti-Europa frames

Juist de anti-Europa frames kunnen mensen gemakkelijk herhalen, die hoeven we je eigenlijk niet uitvoerig te vertellen. De drie dominante frames in het debat zijn 'Europa is anti-democratisch' (Nederlandse macht wordt weggeven aan ongekozen Eurocraten), 'Europa is een uitvreter' (Nederland betaalt zich blauw, terwijl Griekenland en dergelijke bakken met geld krijgen) en 'Europa is anti-Nederland' (we verliezen onze identiteit en krijgen er multiculti-troep voor terug). En ja, deze frames zijn nogal gechargeerd geformuleerd, maar je begrijpt, ook in de mildere variant is het recept nagenoeg gelijk.

Opvallend aan deze anti-Europa frames, is dat ze vrijwel door alle gebruikers door elkaar worden gebruikt. Dan wordt er weer gefocust op het financiële gedeelte en dan gaat het weer over het afstaan van soevereiniteit. Dat is niet zozeer een verdeel-en-heers strategie, maar meer dat de gebruiker niet durft te kiezen. Omdat er geen hele krachtige pro-Europa frames zijn, is dat overigens in de praktijk niet zo’n probleem.

Pro-Europa frame ‘vrede en veiligheid’

Net zoals de anti-Europa frames worden ook de pro-Europa frames vaak gecombineerd in boodschappen. Een klassiek frame is ‘Vrede en veiligheid’. Dit is het frame waarop het Europese ideaal gestoeld is en waarop fundamenten van de Europese Unie zijn gebouwd. Nooit meer oorlog. Een prima frame op zichzelf, waarbij men kan putten uit onze gewelddadige geschiedenis. Maar voor hoeveel mensen in Europa is ‘vrede’ nog iets waar ze ’s ochtends aan denken als ze wakker worden? Is dit niet voor de meeste mensen ontzettend vanzelfsprekend geworden?

Een familielid van dit positieve frame is ‘Maak Europa even groot als onze problemen’. Dan wordt er gewezen op onze financiële sores, het klimaatprobleem en grensoverschrijdende criminaliteit. Met een spierballenorganisatie als de Europese Unie kunnen we die problemen aanpakken. Maar goed, hoeveel van die problemen zien we nu concreet opgelost worden? Of is de vuist die Europa maakt simpelweg niet stoer genoeg om dit frame goed te laten plakken?

Pro-Europa frame ‘financieel fundament’

Het tweede pro-Europa frame is: 'Europa is ons financieel fundament'. Wij Nederlanders hebben maar een klein stukje grond, maar wel een grote handelsgeest. Door te handelen in producten en diensten verdienen we jaarlijks verschrikkelijk veel geld aan Europa. En soms kost dat dus ook wat, maar aan het einde van de dag slaat de balans ruim door naar het groen. Zonder Europa geen bloeiende Nederlandse economie. Ook in crisistijd, al laat dit verhaal zich dan veel minder gemakkelijk vertellen. We zien namelijk vooral de kosten waar Europa ons mee opzadelt, de baten blijven grotendeels onzichtbaar. Hoe overtuigend is dit frame dan? Daarbij is het eigenlijk een pessimistisch frame, het zet de EU neer als een noodzakelijk kwaad (zonder EU geen welvaart, dus het moet maar). Eerst het zuur en dan het zoet, zou je kunnen zeggen. Tegelijkertijd biedt dit frame wel een kans om op angst in te spelen: zonder Europa zijn we zó blut, dus Europa is onmisbaar.

Pro-Europa frame ‘extra identiteit’ (NL+)

Een ander frame dat vooral in de vernieuwershoek wordt gevonden is Europa als extra identiteit. In 2013 is de wereld onze achtertuin en zijn we naast Nederlander ook Europeaan. Door de onderlinge banden te versterken en meer in contact te zijn, zullen we ook steeds meer van elkaar leren. In dit frame is het toetreden van nieuwe landen tot de EU een soort gezinsuitbreiding of een verbouwing. Nederlander plus dus.

Gerelateerde frames, twee kanten van dezelfde munt

De dominante frames in het Europadebat zijn nauw met elkaar verbonden. De anti- en pro-Europaframes zijn veelal twee kanten van dezelfde munt. Zo is het ‘Vrede en veiligheid’-frame qua waarden sterk verbonden met het ‘Anti-democratie’-frame. Het gaat over macht en beslissingsrecht. De positieve variant zegt: laten we die macht delen voor onze veiligheid, terwijl de negatieve variant zegt: die macht houden we graag zelf om onze eigen beslissingen te nemen. Samen weten we het beter versus we weten het zelf beter.

Zo gaan het ‘Economisch fundament’-frame en het ‘Europa is een uitvreter’-frame beide over geld. De ene kant van de munt is winst (we verdienen aan Europese samenwerking) en de andere kant verlies (we betalen alleen de rekening). Beide zijn in zekere zin waar, maar op welk gedeelte leg je de nadruk. Nu is dat verlies veel concreter weer te geven dan die abstracte winst, zeker in crisistijd zoals we eerder al betoogden. De positieve variant van dit frame staat daardoor extra wankel.

Het laatste koppel, NL+ en NL-, gaan beide over identiteit. Nu is de negatieve variant een stuk emotioneler, omdat het inspeelt op de angst om identiteit te verliezen (en verlies is cognitief altijd heftiger dan winst, ook als het niet zo concreet is. Lees er meer over in dit artikel. ) Daarbij wordt vaak ook helemaal niet duidelijk wat die ‘winst’ bij de positieve variant dan nu eigenlijk is. Het identiteitsframe kan best aanlokkelijk worden (we zien onszelf immers graag als avonturiers en mensen van de wereld), maar dan moet er wel iemand opstaan en vertellen waarom het cool is om Europeaan te zijn. Dat blijft nu vaak onderbelicht.

Conclusie: hoe moet het nou verder met die Europaframes en Euro-identiteit?

Welk frame ‘het beste’ is, is eigenlijk niet te zeggen vooraf. Alle positieve frames hebben een krachtige negatieve tegenhanger. Tegelijkertijd zijn die positieve frames ook nog wel krachtiger te maken als men meer gaat inzetten op de waarden en emoties die erachter zitten. Zo vertelde Van Mierlo Stichting-directeur Frank van Mil op een concrete en persoonlijke manier wat hem een Europeaan maakt, wat hem een Europese identiteit geeft.

Wat hem zijn Europese identiteit geeft zijn niet de gedeelde wetten. Niet het Europees parlement. Maar dat hij zich thuis voelt, overal in Europa. En er altijd wel de weg kan vinden. Dat hij geen gezelligheid lijkt te kunnen vinden buiten Europa. Dat als er binnen Europa gevoetbald wordt, dat een potje tegen een Nederlandse club bijna even lokaal voelt als een Europese club. Een mooi frame, waarin hij appelleert aan het NL+ frame. Nederland is ons huis, Europa is de achtertuin. Allemaal van ons en we voelen ons er goed en thuis. En zoals Frank terecht ook opmerkte, misschien krijgen we pas heimwee naar ons Europa, zodra we aan de andere kant van de wereld zitten. We hopen dat meer mensen Europa zo klein en persoonlijk zullen gaan maken de aankomende tijd!

In een andere lezing op het Van Mierlo-symposium vertelde Arnold Labrie hoe nationalisme ontstaat door een gedeeld verhaal dat identiteit construeert. Een land framet zichzelf via een gedeelde geschiedenis (die je zelf optekent), een wij-zij verhaal (ik hoor erbij, zij horen er niet bij) en gedeelde zaken zoals geloof en taal. Uit deze lezing bleek maar weer hoe belangrijk het is dat, voor het slagen van de Europese Unie, er geïnvesteerd moet blijven worden in een Europees frame. Zo krijgen mensen steeds concreter het gevoel dat ze erbij horen en wordt Europealisme vanzelfsprekend.

Dus? Laten de voorvechters van Europa samen nadenken over de ingrediënten van de meerwaarde van Europese identiteit en die voordelen zichtbaar, hoorbaar, tastbaar en proefbaar worden. Neem ons mee onze Europese achtertuin in en zorg dat we ons er steeds meer thuis gaan voelen. En volhouden dan.

Zijn negatieve frames effectiever?

Tue, 02 Apr 2013 10:42:00 GMT

Ons wordt vaak de vraag gesteld of negatief geformuleerde frames effectiever zijn dan positieve frames. Als je in je geheugen zoekt naar frames die het goed deden, dan lijkt het antwoord op die vraag 'ja', maar in werkelijkheid ligt het een stuk ingewikkelder.

Of een positief of negatief frame beter werkt, ligt aan het onderwerp, de context en het doel. In dit stuk staan we stil bij deze aspecten en hun consequenties.

Winst versus verlies: we zijn gevoeliger voor verliesframes

Het menselijk brein is gevoeliger voor verlies dan voor winst. Deze theorie heet ‘prospect theory’ en geldt voor iedereen, stelt neurowetenschapper Daniel Kahneman (2010). Zo blijkt dat mensen minder snel bereid zijn om te betalen met hun pinpas als ze een pin-toeslag moeten betalen (want: verlies). Maar wat blijkt nou, dit gevoel van verlies verdwijnt zodra de ‘pin-toeslag’ wordt vervangen voor een contant-geld-korting’. Dat, terwijl de praktijk exact gelijk is: pinnen is duurder dan betalen met contant geld. Mensen laten liever een potentiele winst liggen dan dat ze een verlies accepteren. Dat betekent dat mensen meer getriggerd worden om verlies te vermijden dan om winst op te zoeken. Boodschappen in de vorm van een verlies-frame, komen dus harder binnen dan die in een winst-frame. Daarbij overschatten mensen kleine kans op verlies en onderschatten ze grote kans op winst. Qua overtuigingskracht lijkt het dus dat verlies de betere optie is.

Valentie-framing: negatieve frames versterken preferentie

Larsen en Petty (2010) deden onderzoek naar valentie-framing, waarbij ze een boodschap negatief of positief waarderen en kijken welke impact die heeft op attitude en gedrag. Ze hypothetiseerden dat wanneer proefpersonen hun voorkeur moeten uitspreken voor een fictieve politieke kandidaat, ze zelfverzekerder zijn over hun attitude als ze aangeven welke kandidaat ze afwijzen (ik ben tegen kandidaat x, dus impliciet vóór kandidaat y). Dit effect werd inderdaad door de onderzoekers gevonden, zowel in een fictieve als echte campagne rondom verkiezingscampagnes.

De mensen die hun voorkeur negatief uitspraken, waren meer overtuigd van hun mening en geneigd om bijvoorbeeld te doneren of te flyeren dan de mensen die hun voorkeur positief gaven. Stellen dat je ‘anti-Republikein’ bent, werkt dus als beter ‘schild’ tegen contrasterende boodschappen dan zeggen dat je ‘pro-Democraat’ bent. Dat is niet zo omdat anti-attitudes beter over te brengen zijn, maar omdat we een onbewuste voorkeur hebben voor het negatieve. Dit bovenstaande is deels bruikbaar om de effectiviteit van negative campaigning te verklaren, iets dat in Amerika een ‘normaal’ onderdeel van een politieke campagne is.

Maar 1: valentie-frames werken alleen bij sterke attitudes

Uit al het bovenstaande lijkt te komen dat negatieve frames altijd beter werken dan positieve frames. Maar is dat ook echt zo? In de eerste plaats geven Larsen en Petty al een belangrijke maar: valentie-framing werkt alleen indien de ontvanger van de boodschap al een mening heeft. Bij onderwerpen waar men nog geen attitude heeft gevormd werd het effect niet gevonden. Dat geldt dus voor heel veel onderwerpen in de praktijk, want het is maar de vraag of mensen hun attitudes over veel onderwerpen wel zo krachtig zijn. Waarschijnlijk wel als het over grootste, essentiële zaken gaat, maar veel onderwerpen zijn nu eenmaal vrij ambigu.

Maar 2: valentie-frames werken met name bij tweestrijd

Een tweede 'maar' volgt uit de onderzoeksopzet van Larsen en Petty. In hun experimenten is telkens sprake van een keuze uit twee kandidaten. Zeker in de Nederlandse politieke praktijk is er vaak sprake van meer mogelijkheden dan pro of anti. Het effect van valentie-framing lijkt alleen op te treden wanneer er sprake is van een tweestrijd. Dit laat zien waarom politieke partijen in verkiezingstijd ook één tegenkandidaat uitzoeken (denk: PvdA versus VVD bij de verkiezingen 2012). Daardoor valt de rest een beetje weg en lijkt het een keuze tussen twee te zijn. In dit geval snijdt het valentie-effect namelijk aan twee kanten: door anti-PvdA te zijn, wordt de kiezer automatisch dan ook meer pro-VVD. Lukt het niet om zo’n tweestrijd neer te zetten, dan is het maar de vraag of ’t nog werkt.

Maar 3: frames met tegengestelde belangen

De derde 'maar' komt uit het volgende: Larsen en Petty stellen in hun stuk: ‘The current research suggests that when individuals are asked about abortion policy, they could report a greater willingness to engage in issue-relevant action if the survey questions lead them to think of themselves as anti-abortion rather than pro-life' (p.17). Dit klinkt goed, maar de term ‘pro-life’ is niet voor niks bedacht: deze term zet de pro-abortus-mensen immers weg als ‘anti-life’ en dat is een slim frame. In dit soort gevallen werken diverse framing-belangen elkaar dus direct tegen. Calvé verkoopt pindakaas als ‘energierijk’, een frame dat in de meeste gevallen negatief zal worden opgevat (help, calorieën!), maar in dit geval niet omdat ze het associëren met groeien (kinderen hebben veel energie nodig). Dan is ‘energie-arm’ juist negatief. Wat als winst en verlies wordt gezien is dus erg afhankelijk van het frame, welke waarden en welk doel voorop wordt gesteld.

Maar 4: gedragsveranderingen bereik je moeilijk met negatieve frames

Een laatste belangrijke 'maar' heeft te maken met het doel van de boodschap. Wat wil je bereiken met je verhaal? Uit de prospect theory blijkt dat mensen gevoeliger zijn voor verlies en daar dus emotioneler op reageren. Maar dat kan ook een tegenovergesteld effect hebben. Voorbeeld: een nieuwe behandelingsmethode komt op de markt, dat op een termijn van 5 jaar meer overlevingskans biedt dan de oude behandeling, maar op de korte termijn iets meer risico levert. De bereidheid om die nieuwe behandeling te proberen is afhankelijk van de manier waarop de resultaten geframed worden:

De overlevingskans na 1 maand is 90% (winst)
De sterftekans na 1 maand is 10% (verlies)

Wanneer de tweede optie van verlies werd gepresenteerd, zakte de bereidheid om de nieuwe methode toe te passen enorm (Kahneman 2010, p.393). Doordat mensen alleen maar aan het mogelijke verlies denken, zien ze de positieve kansen niet meer en kiezen ze wellicht voor een slechtere optie (in dit geval een behandeling die op langere termijn meer risico geeft). Het geeft ze een onterechte negativity-bias. Zonde!

En stel, je wilt mensen bewegen om nieuw gedrag te vertonen, bijvoorbeeld om minder elektriciteit te gebruiken. Een negatief natuur-frame wijst op het verlies: opwarming aarde, opraken van fossiele brandstoffen. Een positief natuur-frame wijst op winst: behouden van mooie natuur. Het verliesframe zal een grotere emotionele reactie oproepen dan het winstframe. Maar komen mensen dan ook in actie? Dat is het probleem bij negatieve frames: soms jagen ze zoveel angst aan dat mensen verstijven en niks doen. Dat komt omdat mensen een positieve uitkomst bij een negatief frame als onzekerder beschouwen en dan maar niets doen (Andreoni 1995, p.12). Door ze een positief frame te bieden zijn ze misschien minder geraakt, maar ze zijn wel welwillender om actie te ondernemen. Als gedragsverandering je doel is, dan is een negatief frame erg risicovol.

Conclusie: positief of negatief framen?

Hoewel negatieve frames dus op het eerste gezicht aantrekkelijker lijken, hoeft dat in de praktijk niet per se te zijn. Mogelijk succes ligt aan de sterkte van de attitude van het publiek, het onderwerp zelf, de context en het communicatiedoel. In het algemeen zouden we willen stellen: pas op met mensen bang te maken, want voordat je ’t weet is hun conclusie: dan maar niks doen. En pas ook op met alle boodschappen formuleren als: ‘wij zijn tegen x’, want dat biedt de tegenpartij ook de gelegenheid om jou te framen als iemand die alleen maar ‘tegen’ is, maar geen oplossingen biedt. Maar tegelijkertijd: ja, er zijn wel degelijk ook gevallen waarin een negatief frame effectiever kan zijn dan een positief frame!

De framemuur tussen oud en jong

Fri, 08 Feb 2013 11:38:00 GMT

De bezuinigingen om de staatskas weer op orde te krijgen hakken er flink in. Maar bij wie? Verschillende slachtoffers dienen zich in de media aan. Jongeren zijn boos. Ouderen zijn boos. Maar niet alleen op de politiek. Ze zijn ook boos op elkaar.

Jongeren verwijten ouderen dat ze niet bereid zijn mee te betalen aan de enorme schuld die zij dan dus opgezadeld krijgen. Ouderen verwijten jongeren dat hun recht wordt afgepakt omdat jongeren niet hun verantwoordelijkheid willen nemen. Natuurlijk redeneert niet iedereen zo, maar het is een geluid dat erg vaak terugkomt zodra het over crisis en bezuinigingen gaat. Hoe moeten we die wederzijdse boosheid nu plaatsen?

Jong versus oud

Wie deze week het debatprogramma Debat op 2 heeft gekeken, zal waarschijnlijk ongemakkelijk op de bank hebben gezeten. In deze aflevering gingen jongeren en ouderen met elkaar in debat over de vraag: wie heeft er nu het meest te lijden onder de bezuinigingen? Het resultaat was een stroom van verwijten heen en weer en men kwam eigenlijk geen stap verder. Het leek wel alsof ze elkaar echt niet konden begrijpen!

Een kleine check op Twitter liet ook zien dat de meningen over wie er gelijk had hopeloos verdeeld waren. De emoties liepen ook hoog op: de een noemde de ouderen ‘inhalig en schaamteloos’, de ander liet juist weten dat ‘de nieuwe generatie geen enkele verantwoordelijkheid wil nemen’. Veel twitteraars kozen in ferme bewoordingen een kant in het debat: de andere kant kon de boom in. Deze discussie is enorm gepolariseerd.

De bezuinigingstoren van Babel

Het ellendige is: jong en oud begrepen elkaar ook echt niet tijdens dat programma. Hoe dat komt? Dat komt door het denkkader – of frame – dat de beide groepen hanteerden. Natuurlijk werden er naast emotionele verhalen ook veel feitelijkheden uitgewisseld. Maar die feiten krijgen pas waarde als ze geïnterpreteerd worden door de luisteraar. Dan is het interne frame dat gehanteerd wordt door de luisteraar leidend. Dit verklaart waarom frames ook sterker zijn dan feiten. We kunnen die feiten niet bekijken en beoordelen zonder de ‘bril’ van onze frames.

'Heel je leven lang werken en dan op je oude dag beroofd worden of door de jeugd in de steek gelaten worden', stelt een geagiteerde kijker van Debat op 2 in een tweet. 'Grote egoïsten', concludeert een ander. Die metafoor van beroving staat in groot contrast met iets dat in het programma gebeurt: wanneer presentator Arie Boomsma een oudere, woedende heer vraagt wat de consequenties zijn van die draconische bezuinigingen, antwoordt hij: 'Tja, dan zullen we dit jaar een keertje minder op vakantie moeten.' Goed, als dat het dan is dan zou je zeggen: meneer, u overleeft het wel. De dief die u berooft is niet erg ambitieus.

Ouderen: pak niet af waar ik recht op heb

Maar betekent dit dat deze oudere heer zich aanstelt? Absoluut niet. Het gaat hem namelijk niet om de vakantie. De pijn voor hem zit ‘m niet in de euro’s maar in het frame dat hij in zijn hoofd heeft. Bezuinigen op pensioen is namelijk oneerlijk en onjuist voor deze man en veel andere ouderen. Hij heeft daar jaren zelf voor betaald en nu wordt dat misschien afgewaardeerd. 40 jaar gebuffeld voor zijn oude dag en nu veranderen de spelregels ineens. Diederik Samsom zegt doodleuk op tv dat de ouderen de rijksten van Nederland zijn. Ja, hè hè, daar heeft hij ook jarenlang hard gewerkt voor dat geld! Mensen geven waar ze recht op hebben, dat is een kwestie van solidariteit.

Jongeren: schuif die rekening nou niet door naar ons

De jongeren in het tv-debat hanteren een totaal verschillend frame. Er is crisis, dat moet betaald worden. Je kunt geld alleen maar uitkeren als het er is. Ja, je kunt die rekening doorschuiven naar de volgende generatie, maar waarom zouden wij moeten opdraaien voor de luxe die de oudere generatie zichzelf heeft gegund in jaren ’90? Haal het geld waar het zit, want van een kale kip valt niet te plukken. En die ouderen kunnen ook heus met wat minder, dat is een kwestie van solidariteit.

Wat solidair is, ligt aan je bril

Wie ontbreekt het nu eigenlijk echt aan solidariteit? Zegt het maar. Dat is erg afhankelijk van welk frame je zelf in uw hoofd hebt. Is het pensioengeld een recht of een niet vol te houden luxe? Is het asociaal dat 65-plussers klagen dat zij langer door moeten werken? Of is het asociaal dat jongeren klagen dat zij stevig moeten lenen om een studie te gaan doen? Wie is het echte slachtoffer van deze crisis? En raken andere groepen (bijvoorbeeld: de dertigers met dure huizen en jonge kinderen) niet een beetje vergeten doordat deze twee mediagenieke frames zo vaak aan bod komen in de media de afgelopen tijd?

Het feit dat deze frames zo met elkaar botsen is zorgwekkend. Zorgwekkend omdat dit frame steeds vaker terugkomt. In de discussie over pensioenleeftijd, in de discussie over uitkeringen en in de discussie over de arbeidsmarkt. Het generatieconflict steekt telkens de kop op en telkens zien we online en offline hetzelfde gebeuren: het lukt zelden om de bril van die ander op te zetten. Dat betekent concreet dat een discussie zoals bij Debat op 2 een zinloze is: men praat wel tegen elkaar, maar ze horen elkaar niet. Elk argument is olie op het vuur om het eigen frame te bevestigen. Denk nog even terug aan die man die een keertje minder op vakantie kan als de bezuinigingen doorzetten. Zijn frame zegt: ik heb daar recht op. Dan is het schrijnend als dat wordt afgepakt. Een jongere denkt: waarom moet ik jouw vakantie betalen als ik me tegelijkertijd suf leen voor mijn studie? Daar ga je niet uitkomen zo.

En nu?

Elke politieke discussie die uitmondt in een jongeren versus ouderen-debat is gedoemd te falen. Maar wat dan? Om nader tot elkaar te komen moet er een ander frame komen, dat aansluiting vindt bij zowel jongeren als ouderen. Want zijn het eigenlijk wel twee groepen die recht tegenover elkaar staan? Eigenlijk niet, want de jongeren komen ook heus op voor de belangen van hun ouders. Maar alleen als ze het vanuit het frame bekijken dat hun problemen ook andermans problemen zijn en vice versa.

Laatst hoorde ik iemand zeggen: het is geen generatieprobleem maar een klassenprobleem. Dat zette me aan het denken, ongeacht of het nou waar is of niet. Wat nou als we het thema bezuinigen aanvliegen vanuit een frame dat onderscheid maakt tussen de haves en have - nots , in plaats van de had-kunnen-have en moet-nog-have. Misschien kan dat helpen om de strijd tussen oud en jong te sussen. We hopen het, want die generatiestrijd is een slag waar iedereen alleen maar gewond kan raken.

Framingonderzoek doen

Tue, 02 Oct 2012 13:50:00 GMT

De aankomende tijd zijn we bezig met het uitvoeren van framingonderzoek naar een specifieke casus. Daar zijn we erg verheugd over, want er wordt nauwelijks uitgebreid onderzoek gedaan naar frames die spelen in de samenleving.

Meestal wordt er met de nattevingermethode een frame gekozen (niks mis met een educated guess natuurlijk) omdat er geen tijd is. Jammer, want het is zinvol om écht de tijd te nemen om goed te gaan graven naar welke frames er rondom een onderwerp gecommuniceerd worden. Zo kan je in kaart brengen welke communicatiestrategie het snelst aansluit op de doelgroep, welke framingstrategie kans van slagen heeft en ook waar de potentiële zwakke plekken in je communicatie zitten. Maar hoe voer je framingonderzoek uit? In dit artikel geven we een overzicht van de opties.

Framingonderzoek doen

Er zijn allerlei verschillende manieren om frames te onderzoeken. Ruwweg kan het onderverdeeld worden in inductief en deductief onderzoek en kwantitatief onderzoek en kwalitatief onderzoek.

inductief en kwalitatief : het analyseren van een corpus bestaande uit allerhande uitingen en daaruit de aanwezige verschillende bestaande frames destilleren;
inductief en kwantitatief : het analyseren van een corpus bestaande uit allerhande uitingen en daaruit turven welke uitingen het vaakst voorkomen;
deductief en kwalitatief : het ontwerpen van een aantal frames op basis van veronderstellingen over de doelgroep en vervolgens deze frames voorleggen aan de doelgroep om te zien hoe zij hier op reageren. Dit kan via focusgroepen (interview) of via een enquête;
deductief en kwantitatief : het ontwerpen van een aantal frames en deze frames gaan terugzoeken in bestaande communicatie-uitingen en zien hoe vaak deze voorkomen.

Inductief onderzoeken

Het voordeel van inductief onderzoek is dat je met een behoorlijk open blik gaat zoeken. Je probeert door allerlei uitingen te onderzoeken en te vergelijken om het frame uit de teksten (en beelden) te destilleren. Het nadeel van inductief onderzoek is dat het tijdrovend is, omdat je eerst een corpus moet aanleggen en dat vervolgens heel zorgvuldig moet analyseren. Door naar de verhaalstructuren, woorden en beelden van het corpus te kijken komt er een aantal frames bovendrijven.

Bij kwalitatief inductief onderzoek tel je niet hoe vaak iets voorkomt, maar probeer je wel een compleet beeld te vormen van de frames die er zijn. Je kunt na dit onderzoek niets zeggen over welk frame het ‘sterkst’ of het meest voorkomend is. Wat je wel hebt is een diepgaand overzicht dat je kunt gebruiken voor vervolgonderzoek om te testen wat werkt.

Bij kwantitatief inductief onderzoek houd je bij hoe vaak een bepaald woord of beeld voorkomt. Hiermee kan een boeiende steekproef worden gedaan om te zien welke frames sterk leven in de samenleving. Een kleine waarschuwing bij dit type onderzoek: dat iets vaak voorkomt wil niet per se zeggen dat het heel overtuigend is. De kracht van een frame wordt maar deels bepaald door de herhalingskracht ervan.

Deductief onderzoeken

Het voordeel van een experiment is dat je meteen kunt gaan onderzoeken wat de overtuigingskracht van een bepaald frame is. Dat kan kwalitatief door in focusgroepen te kijken hoe men reageert op een bepaald frame of door een enquête op te stellen en die aan een grotere groep voor te leggen. Ook kan het op een kwantitatieve manier door frames op te stellen en die te gaan terugzoeken in bestaande communicatie. Een groot nadeel aan deze deductieve methode is dat je frames kunt missen. Misschien spelen er belangrijke frames die je niet meeneemt in je onderzoek en dan is het resultaat ineens een stuk minder waardevol. Ook is er de kans dat je overgeneraliseert of nét niet de goede vragen stelt om het antwoord te krijgen dat je zoekt.

Pas goed op bij het onderzoeken!

In alle gevallen is het belangrijk dat de onderzoeker zich ervan bewust is, dat het zoeken naar frames en het ontwerpen van frames bemoeilijkt worden door de frames die zich in het hoofd van de onderzoeker zelf bevinden. Aangezien taal en communicatie nooit neutraal zijn, zal de onderzoeker ook beïnvloed worden tijdens het onderzoek. Er zijn gelukkig twee manieren om dit effect te beperken. Ten eerste is het aan te raden om bij het onderzoek meerdere beoordelaars in te schakelen. Zo kan een deel van de subjectiviteit worden gefilterd en de betrouwbaarheid van de bevindingen worden vergroot. Ten tweede kan men starten met een inductieve methodiek, waarbij de onderzoeker in eerste instantie met een open blik naar tekstuitingen kijkt en deze blijft vergelijken, in plaats van van een aantal frames uit te gaan en die te zoeken. Dit kan namelijk voor een tunnelvisie zorgen!

Interesse in framingonderzoek? Neem dan contact op, we adviseren graag!

Framing rond het begrotingsakkoord

Sun, 20 May 2012 16:04:00 GMT

Er is de laatste paar weken veel aan de hand in Den Haag. We hebben ons er over verbaasd hoe er een taalstrijd ontstond na de val van het kabinet. Zelden werden er zo veel contrasterende frames gepitched. Een unicum in onze polder!

Het begint er steeds meer op te lijken dat onze politici en beleidsmakers het doorkrijgen: het gaat er niet om wat je zegt, maar om wat het publiek hoort. Dus gingen de politieke partijen en journalisten puzzelen: welke woorden moeten we gebruiken om ons perspectief te laten overwinnen? Een overzicht van de opvallende frames rondom het begrotingsakkoord.

Weglopen vs. Rug Rechthouden

De strijd barstte los toen het Catshuis-overleg klapte. In de persconferentie van Rutte en Verhagen zetten zij Wilders neer als een wegloper, iemand die zijn verantwoordelijkheid niet neemt. ‘Het ontbreekt de PVV aan politieke wil en aan politieke moed’ aldus Rutte. Verhagen kon het zich permitteren om wat verder te gaan: ‘Wilders heeft 16 miljoen Nederlanders in de steek gelaten’. Van Haersma-Buma (CDA) en Blok (VVD) sloten zich hier later mooi bij aan: Wilders kan geen verantwoordelijkheid nemen en is daarmee ongeloofwaardig geworden.

Het verhaal van Geert Wilders was uiteraard totaal anders. Zijn boodschap was in de trant van: ‘Ik kan niet tekenen voor een akkoord dat onze ouderen laat bloeden voor de eurocraten in Brussel. Ik hou mijn rug recht, want dit gaat veel te ver. Dan maar verkiezingen’. Het knappe (en irriterende) aan zijn persconferentie is dat hij zoals altijd zich op geen enkele manier liet verleiden om af te wijken van deze boodschap. Hij herhaalde hem net zo lang totdat de journalisten het opgaven. Dat herhalen gold overigens ook voor de VVD’ers en CDA’ers, telkens ging het weer over politieke moed en geloofwaardigheid. Welk frame krachtiger is, ligt uiteraard aan wie je ’t vraagt, maar Wilders zal er best van hebben wakker gelegen.

Het ???-akkoord

Dankzij het sonderen van De Jager (mooi rookgordijn-woord trouwens om machtsverhoudingen in deze gesprekken te verhullen) kwam het tot een nieuw begrotingsakkoord tussen VVD, CDA, D66, ChristenUnie en GroenLinks. En toen gebeurde er iets opvallends: er werd (en wordt) flink geknokt om hoe dit akkoord zou moeten heten. Want wat moeten we vinden van dat akkoord? Dat het een historisch akkoord is suggereert al iets positiefs, gecombineerd met de urgentie voor een akkoord door de hete adem van Brussel. Dus de tegenstanders moesten ingrijpen om het akkoord in een ander daglicht te plaatsen.

Als eerste kwam men (we dachten SP) op de proppen met de naam 'Kunduz-akkoord', omdat deze coalitie eerder een Kamermeerderheid voor de missie naar Afghanistan vormde. Wilders haakte aan: FC Kunduz. PvdA ook. Het duurde even voordat de alternatieven kwamen: Oranje-akkoord (De Jager), Lenteakkoord (GL) en Wandelgangenakkoord (D66). Allemaal pogingen om het akkoord een positieve connotatie te geven. De SP kwam in het debat nog met een pareltje: het akkoord heeft een uiterste houdbaarheidsdatum tot 12 september (dus wat heb je er eigenlijk aan). Nooit eerder werd er zo openlijk gediscussieerd over een naam.

Ondertussen zaten de media met al deze termen in de maag gesplitst. We spraken Xander van de Wulp van de NOS en die begreep direct dat het niet erg objectief was om mee te gaan met de frames van de één of de ander. Maar wat dan? Na overleg heeft de NOS gekozen om het woord ‘Vijfpartijenakkoord’ te gebruiken. Zoals Lars Duursma op Twitter al zei, neutraal is het niet (nooit), maar je laat je in ieder geval niet gebruiken voor politieke doeleinden. Missie – soort van – geslaagd.

De PvdA zette zichzelf buitenspel vs. PvdA werd buitenspel gezet

In het debat dat volgde op het sluiten van het akkoord gebeurde opnieuw iets opmerkelijks. De rol van de PvdA kwam ter discussie te staan. Samsom had wel her en der deelgenomen aan de onderhandelingen, maar tekende niet. In het debat werd geknokt om de beeldvorming rondom deze gebeurtenis. De PvdA nam een slachtofferrol in: wij mochten niet meedoen en tekenen bij het kruisje doen we niet. Buma (CDA) reageerde bikkelhard: ‘De PvdA heeft alle kans gehad en niet gegrepen. Jammer maar eigen schuld.‘ De PvdA kwam hierdoor in het nauw omdat zij in de verdediging moesten: wilden ze nou wél of niet meedoen? En zo ja: waar waren ze dan op het moment suprême?

Het is op zijn minst onverstandig te noemen dat de PvdA voor deze strategie heeft gekozen. Kort ervoor hadden ze namelijk bij de presentatie van hun alternatief voor het Catshuisakkoord grote woorden gekozen: ‘Wij weten wat we willen, wij staan voor onze plannen.’ In het begrotingsdebat brokkelde dit zelfvertrouwen af. Of Samsom nou teveel had getreuzeld, gedraaid of too hard to get had gespeeld, het beeld van een mokkend PvdA aan de zijlijn was het resultaat. En een welles-nietes-discussie schaadt altijd.

Maar wat had de PvdA dan moeten doen? Wij denken dat: ‘Wij bouwen niet op de wankele fundamenten van het meest rechtse kabinet ooit’ stukken beter had gewerkt. Dan hadden ze kunnen zeggen: ‘Natuurlijk praat de PvdA mee, maar wat we hoorden beviel ons absoluut niet. Dan houdt het op’. Nu moest Samsom steeds zeggen: ‘Nee nee, we zijn niet buitenspel gaan staan , we zijn buitenspel gezet .' Lastige boodschap!

Wordt het nu weer rustig in Den Haag?

Dat denken we niet. Er komen verkiezingen aan waarbij iedereen een duidelijke waarden-positie zal moeten innemen. Europa, de wankele economie en bezuinigingen (wat en wie) zullen belangrijke thema’s worden in de campagnes. Waarden moeten goed geframed worden om succesvol te kunnen zijn. Ook zullen de partijen elkaar hard aanpakken en hun daden van de afgelopen tijd negatief neerzetten. Dus ten overvloede het advies voor allen: denk niet alleen na over wat je wilt zeggen, maar zeker ook hoe je dat wilt gaan zeggen!

Framing ontwikkelingssamenwerking

Thu, 05 Apr 2012 14:05:00 GMT

Een belangrijk thema van de besprekingen in het Catshuis is het al dan niet bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking. Sarah sprak vorige week met Mieke van vakblad Vice Versa over framing.

Vice Versa wilde graag weten wat voor frames het ontwikkelingssamenwerkingsdebat domineren. Het artikel is inmiddels niet meer online te vinden, maar we willen in deze blogpost iets dieper ingaan op de Haagse taal rondom het debat en de bijwerkingen van de dominante frames.

Ontwikkelingssamenwerking versus ontwikkelingshulp

Een van de meest opvallende transities in het debat is dat het woord ‘ontwikkelingssamenwerking’ nu veel meer in zwang lijkt te zijn dan het oudere woord ‘ontwikkelingshulp’. Volgens Wikipedia is dat sinds de jaren ’70, maar geloof ons, nog niet elke NGO is om naar het ‘nieuwe’ woord. Die transitie zal ongetwijfeld deels met de vorm te maken hebben die ontwikkelingssamenwerking tegenwoordig heeft, maar deels ook met de gewenste perceptie rondom het thema. Samenwerking suggereert immers dat men de handen ineenslaat om verder te komen, terwijl hulp het beeld oproept van een passieve ontvanger die alleen maar neemt zonder te geven. Andere woorden, andere frames. Hoe gaat men in Den Haag daarmee om?

De PvdA over ontwikkelingssamenwerking

Als je kijkt naar de taal die diverse politieke partijen gebruiken om over ontwikkelingssamenwerking te praten, dan valt het op dat de meeste grote partijen kiezen voor het woord samenwerking in plaats van hulp. De PvdA stelt dat de ontwikkelingslanden het hardst worden getroffen door crises (klimaatcrisis, voedselcrisis en financiële crisis). Dit koppelen ze vervolgens aan veiligheidsrisico’s, wat een verkapte manier is om te stellen dat onze veiligheid dus minder goed te garanderen is als het beroerd gaat in de ontwikkelingslanden.

Het CDA over ontwikkelingssamenwerking

Een partij die dit ook verrassend expliciet vermeldt is het CDA : ‘Bij ontwikkelingssamenwerking gaat het allang niet meer alleen maar om solidariteit met mensen in arme landen die het minder hebben dan wij. We hebben zelf ook belang bij die hulp. (…) Armoede is een belangrijke voedingsbodem voor burgeroorlogen en internationaal terrorisme. Het zorgt ervoor dat er telkens weer stromen vluchtelingen onze kant op komen’. Het is dus geen hulp, maar een indirecte investering in onze eigen veiligheid.

De VVD en GroenLinks over ontwikkelingssamenwerking

De VVD lijkt zich hier bij aan te sluiten, zij stellen dat de effecten van de ontwikkelingssamenwerking centraal moeten staan, niet de bedoelingen. Zo kan een versterking plaatsvinden van het nationaal belang én tegelijk de economische ruggengraat van een hulpbehoevend land. Dat betekent dus ook dat we volgens de VVD niet meer moeten bijdragen aan zogenaamde ‘ledematen’ (onderwijs en zorg), maar puur aan de ruggengraat (economie). Interessante metafoor, aangezien GroenLinks bijvoorbeeld juist wel hamert op ledematen als het terugdringen van kindersterfte, schoon drinkwater, medicijnen en onderwijs. Zij vinden juist dat het huidige beleid té gunstig is voor Nederlandse bedrijven ten opzichte van het hulpontvangende land. Een samenwerking dus waar de verdeling niet 50/50 uitpakt, maar wij te veel profiteur zouden zijn. Het eigenbelang moet dus niet gaan doorslaan.

De SP en PVV over ontwikkelingssamenwerking

De SP heeft op de website een klassiek hulpverhaal staan, dat inspeelt op de allerarmsten met de hoogste nood. Ze fulmineren over dat het toch niet zo kan zijn dat er honger en gebrek is terwijl de wereld rijk genoeg is om het te voorkomen. We moeten eerlijker zijn en meer internationale solidariteit hebben. Ook moeten we af van de miljoenensubsidies voor praatclubjes, de hulp moet in Afrikaanse magen verdwijnen in plaats van in Nederlandse zakken. Heftige taal met een duidelijk emotioneel appel én een waarschuwing voor doorgeslagen eigenbelang.

De PVV wijkt af van alle voorgaande partijen in hun standpunt en taal. Zij gebruiken bewust het woord ontwikkelingshulp, met de negatievere connotaties. In het verkiezingsprogramma valt te lezen dat het een elitaire linkse hobby is en dat het tijd is om het subsidie-infuus los te koppelen. Het wordt het Nederlandse volk immers opgedrongen en deze heeft er nooit voor gekozen om zijn belastinggeld hier aan op te maken. Juist, no explanation needed.

De bijwerkingen van de hulp- en samenwerkingsframes

Een succesvol frame haakt in op de tijdsgeest. Aangezien de crisis voor op ieders puntje van de tong ligt, is het momenteel problematisch om ontwikkelingssamenwerking te framen vanuit onze gulheid (zo probeerde Bill Gates het laatst) of onze rijkdom (we vinden onszelf momenteel niet zo rijk). Het alternatief is dus om het te framen als eigenbelang: door voor economische stabiliteit te zorgen in derdewereldlanden kunnen we de mondiale veiligheid versterken. Het nadeel van dit frame is dat het niet helemaal lijkt te matchen met andere boodschappen van meer linkse partijen zoals de PvdA, GroenLinks en de SP (dat verklaart ook waarom de PvdA dit frame wegstopt tussen een berg cijfers en jargon en de andere twee het niet prediken).

Ook is het eigenbelang-perspectief vaak een meer economisch en abstract verhaal (een thematisch frame). Dat heeft minder emotionele impact dan een persoonlijker verhaal (episodisch frame), waar bijvoorbeeld één kind in Uganda centraal staat voor de grotere groep. Tegelijkertijd is uit onderzoek gebleken dat zulke episodische frames ervoor zorgen dat mensen minder snel oplossingsgericht gaan denken, dus waarschijnlijk ook pessimistischer zullen zijn over de toekomst van de ontwikkelingslanden. In het linkse spectrum is het dus lastig om effectief en affectief te framen op ontwikkelingssamenwerking. Het CDA gaat dit probleem (moedig, vinden wij) uit de weg door een hele duidelijke positie te kiezen en dit op een ongekend nuchtere manier op te schrijven. We doen het, maar we doen het voor onszelf. Ongetwijfeld zal Geert Wilders dit frame verwerpen, maar dat zal moeten blijken!

Cohen: fatsoenlijk, dus niet geschikt?

Mon, 20 Feb 2012 17:16:00 GMT

Tijdens de persconferentie waarin Job Cohen aangaf dat hij aftrad als PvdA-leider, regende het tweets met meningen en verklaringen. De tendens op Twitter leek het volgende te zijn: jammer, hij was fatsoenlijk en hij deugde maar daar kom je dus niet ver mee in Den Haag.

@OzcanAkyol tweette bijvoorbeeld: ‘Best wel triest dat iemand niet kan functioneren in zijn politieke functie omdat hij te beschaafd is. #Cohen’. @Maartenfekkers zei: ‘Politiek is blijkbaar geen plek voor fatsoenlijke mensen. #Cohen’. @Edjuhhh betreurt het: ‘Hier zijn we dus beland. Vertrek @Cohen omdat hij te fatsoenlijk was voor onze politiek…#schaamrood’. Burgemeester van der Laan zei het ook in zijn verklaring: ‘Ik vind het verdrietig voor Job. Het raakt me dat een man die zó deugt het in Den Haag niet heeft gered’. Wat is dat toch met die deugdzaamheid? Wat betekent dat voor Cohen? En ook: wat betekent dat voor de PvdA zonder Cohen?

Fatsoen blijkt een slechte eigenschap in de politiek

Fatsoenlijkheid is volgens deze tweeps (en vele anderen) dus een eigenschap die niet compatibel is met politiek leiderschap. Tja, wijsheid achteraf. Want vooraf had niemand dat namelijk verwacht, dat hij té fatsoenlijk zou blijken om succesvol te zijn. Maar tussen de regels door zeggen deze tweeps dus ook (waarschijnlijk onbedoeld) dat de andere succesvolle politici dus minder fatsoenlijkheid en beschaafdheid hebben. Anders zouden ze immers niet succesvol kunnen zijn. Of bedoelen deze tweeps eigenlijk dat de fractiegenoten van Cohen te weinig fatsoen bezitten? Dat blijft in het midden.

Cohen had het in zijn persconferentie overigens zelf niet over dat hij al dan niet te fatsoenlijk, integer of deugdelijk is gebleken. Hij noemde zichzelf ‘onvoldoende effectief’. Wat betekent dat eigenlijk? Dat hij te weinig in de Kamer voor elkaar heeft kunnen krijgen? Of binnen zijn eigen fractie? Dat zijn persoon of zijn verhaal niet effectief genoeg was? Ook dat blijft in het midden. Waar Cohen dus in ieder geval de hand in eigen boezem steekt omdat hij niet effectief genoeg was, framen de tweeps die ik hierboven noemde het als ‘té deugdelijk voor het boevenhol van Den Haag’. Als je het zo framet, heeft Cohen dus niet gefaald, maar heeft de Nederlandse politiek gefaald. Interessant, maar nogal een wankele stelling. Onder andere Roemer wordt immers ook door velen als een fatsoensrakker neergezet.

Zonder Cohen geen deugdelijkheid?

Het feit dat de woorden deugdelijk, integriteit en fatsoenlijk zo vaak vallen is ook nog eens slecht nieuws voor de PvdA. Cohen heeft die waarde namelijk sterk aan zijn persoon weten te koppelen. De PvdA moet nu oppassen dat ze deze belangrijke (maar vaak té vaag ingevulde) waarde niet samen met Cohen verliest. Cohen is fatsoenlijk, maar de PvdA dus niet per se. Als Cohen de deugd van de PvdA is, wat blijft er dan nog van over als hij weg is? Want zo helder is het absoluut niet geframed (theedrinken, zou een welbekende scepticus zeggen). De PvdA-fractie moet de aankomende tijd alle zeilen gaan bijzetten om met een sterk en beeldend verhaal te komen. Anders gaan ze verloren in de machtsstrijd om de nieuwe leider. Misschien moeten ze even inspiratie opdoen bij het CDA. Maar dan niet bij ‘het radicale midden’ aub.

Romney’s Pain: USA waardenframing

Thu, 02 Feb 2012 14:24:00 GMT

Hoe meer kandidaten afvallen, hoe ijziger de presidentiële kandidatencampagne-winter in Amerika lijkt te worden. Bachmann, Huntsman, Cain en Perry zijn inmiddels afgevallen.

Romney, Gingrich, Paul en Santorum zijn nog in de race en maken er flink werk van om elkaar zwart te maken. In een stuk dat we schreven voor The Post Online zijn we ingegaan op de onderbuik-kritiek waar Romney zich tegen moet wapenen. Lees het stuk hieronder.

Romney's pain: American values

Hoewel de daadwerkelijke verkiezingen nog een tijdje duren, begint het er steeds meer op te lijken dat de campagnekanonnen steeds nauwkeuriger naar de hoofdvijand opgesteld worden. Het anti-campagnemateriaal bevestigt het: de pijlen moeten op Mitt Romney worden gericht. Zowel Democraten als Republikeinen zetten de aanval in, wetende dat de eindstreep halen zonder moddergooien zonde van de opportunity is. De strekking van al het anti-materiaal? Power, truth and morality.

Uithalen waar het pijn doet

Deze verkiezingen draaien om American jobs . De kandidaat die de economie aan het draaien krijgt, krijgt het Witte Huis. Maar het zouden geen Amerikaanse verkiezingen zijn als dit niet wordt geframed vanuit duidelijke waarden. Immers, zo zeggen politieke onderzoekers als Drew Westen en George Lakoff: “ People don’t vote interest, people vote identity. ” En die identiteit wordt opgebouwd uit waarden. Living the American dream and being a self-made man . Meer vrijheid betekent in de Republikeinse wereldvisie dan ook onvermijdelijk minder overheid. Een Amerikaan bouwt aan zijn eigen geluk en niemand heeft het recht om dat van hem af te pakken. Juist in deze waarden proberen de tegenstanders Romney te beschadigen. Als hij zich niet meer fatsoenlijk kan beroepen op deze American values dan kan geen beleidsvoorstel, belofte of redelijk argument hem meer redden.

Framing power

Er is niets mis met het willen vergaren van macht an sich. Zeker niet voor Republikeinen, die, aldus George Lakoff, een hoge pet ophebben van hiërarchie en autoriteit. Maar wat nou als die macht vervolgens wordt misbruikt? Dit wordt door zowel de Democraten als concurrent Gingrich gesuggereerd. Zij zeggen dat Romney alles zal doen om verkozen te worden, ongeacht of hij iets echt goed acht voor het land. In plaats van machtzoeker voor een good cause , wordt Romney weggezet als een machtswellusteling, een flip-flop (dat is een bekend frame dat heel effectief en pijnlijk is gebleken bij John Kerry in 2004). Oh, en hij spreekt Frans (aldus Gingrich). Hij is dus geen real American , maar eerder een softe, elitaire semi-Democraat. Hoezo inspelen op emotie?

Framing truth

Door Romney als flip-flop neer te zetten wordt ook zijn eerlijkheid betwijfeld. Dit wordt direct gekoppeld aan zijn – voor hem waanzinnig belangrijke – imago als zakenman. Hij schepte flink op hoeveel banen hij wel niet geschapen heeft in een van zijn campagnefilmpjes. Op de website van Obama verscheen een grafiek over de nogal losse statistieken die Mitt daarbij hanteert. Op de website van de Democraten wordt dat nog eventjes uitvergroot: hij liegt en hij kan niet rekenen. Romney liegt over zijn ability to create American jobs, het állerbelangrijkste issue van het moment. That hurts!

Framing morality

Maar het pijnlijkste is de strategie die is gebruikt in de film King of Bain: When Mitt Romney Came to Town , ook uit de koker van Gingrich. Daarin wordt hij namelijk op zijn moraliteit aangevallen. Hij wordt op één lijn gesteld met Wall Street. Romney belichaamt in deze film de geest die de Amerikaanse economie ziek heeft gemaakt. Hij ontnam als harteloze geldgraaier de Joe the Plumbers hun kans om hun eigen geluk op te bouwen. Dat is voor elke Amerikaan – Republikein of Democraat – niet te verkroppen, zeker niet in de huidige tijdsgeest.

Wat moet Romney doen?

Nu hij van alle kanten wordt aangevallen op zijn belangrijkste waarden, zal hij zich van zijn beste kant moeten laten zien. Frames zijn niet te counteren met argumenten, maar met eigen frames. Hij zal zijn entrepreneursverhaal opnieuw moeten uitvinden om zich te wapenen tegen de verwijten van zijn tegenstanders. Het is niet genoeg om wat cijfers aan te passen over het aantal dankzij hem gecreëerde banen en wat standpunten te verdedigen. Hij zal in de aankomende tijd moeten gaan laten zien dat hij eerlijk is en een man van het volk. Show, don’t tell. Dat wordt hard werken.

Hoe laat je statistiek optimaal overtuigen?

Thu, 05 Jan 2012 14:59:00 GMT

Statistieken kunnen enorm overtuigend zijn. Bij presentaties, pitches, reclamemateriaal of debatten kunnen goed gepresenteerde statistieken ervoor zorgen dat mensen meegaan in je verhaal. Mits ze dus op de juiste manier worden gebruikt! Het is heel verleidelijk om te denken dat een staaltje statistiek namelijk ‘gewoon’ ingezet kan worden zoals je ‘m tegenkomt in een boek of online. Hop, grafiekje en klaar. Maar ook bij cijfers is het essentieel voor hun overtuigingskracht op welke manier ze ingezet worden. Daarom in deze blogpost: 3 tips om statistieken op een overtuigende manier te kunnen gebruiken.

1. Het gaat niet om de cijfers, het gaat om de relatie

In het boek ‘Made to stick’ leggen Dan Heath en Chip Heath haarscherp uit hoe dit zit: "Statistics are rarely meaningful in and of themselves. Statistics will, and should, almost always be used to illustrate a relationship. It’s more important for people to remember the relationship than the number." Het gaat dus niet om de precieze cijfers, het draait om wat de impact zou moeten zijn van die cijfers. Sta daar bij stil in het verwoorden. In ‘Made to stick’ geven de auteurs een fantastisch voorbeeld:

Tijdens de Koude Oorlog ging de organisatie Beyond War langs de deuren om Amerikanen te vertellen hoe gevaarlijk de wapenwedloop was. Ze zaten met het probleem dat grote cijfers an sich weinig indruk maken, zeker als het om zoiets onzichtbaars als kernwapens gaat. Ze vonden er het volgende op. Bij elke presentatie nam de voorlichter een ijzeren emmer mee. In die emmer gooide hij dan een kogeltje. ‘Dit is de atoombom op Hiroshima’, vertelde hij erbij. Dan gooide hij 10 kogeltjes in de emmer, ‘dit is de vuurkracht van één huidige U.S.- of Sovjetbom’. Uiteindelijk gooide hij 5000 kogeltjes in de emmer, wat een geweldig lawaai maakte dat eindeloos door leek te gaan. Het stond voor elke atoombom die gebouwd was tijdens de Koude Oorlog. De week erna zal niemand zich nog herinneren dat het om 5000 kernwapens ging, maar dat deed er ook niet toe. De essentie van het verhaal bleef absoluut hangen.

2. Gebruik de menselijke maat

Een voorbeeld. We hebben wereldwijd dit jaar op YouTube 1.000.000.000.000 (een biljoen) filmpjes gekeken. Da’s veel. Maar je snapt pas echt hoe waanzinnig veel dit is, als ik het inbed in een context die concreet is en in menselijke maten meet. Één biljoen afgespeelde filmpjes betekent dat iedere inwoner op aarde het afgelopen jaar 140 filmpjes heeft afgespeeld. Nog een voorbeeld. Amerikanen hebben in het tweede kwartaal van 2011 maar liefst 146 uur televisie gekeken in de maand. Yep, da’s veel. Maar hoe vreselijk veel dat precies is, besef je pas echt als erbij vertel dat dit vergelijkbaar is met elke dag van Maastricht naar Groningen reizen met de trein, plus een half uurtje wachten op een machinist. Bijna 5 uur per dag, net zolang als bijna heel Nederland doorkruisen met een onwillige NS. Een menselijk perspectief zorgt voor beter begrip, meer overtuigingskracht én dat mensen ’t beter onthouden.

3. Laat statistiek nooit output, maar alleen input zijn!

Ga er nooit vanuit dat de cijfers op zichzelf overtuigend zijn, maar máák ze overtuigend. Als je indruk wilt maken, zorg er dan voor dat de statistieken dan ook dat punt ondersteunen. Vertel een verhaal erbij dat laat zien waarom de statistische feiten er toe doen. Waarom het verschil in score of de vergelijking overtuigend zou moeten zijn voor de luisteraar.

Als we onszelf ervan proberen te overtuigen in de AH dat we beter geen chocolade kunnen kopen, dan zoeken we een statistiekje dat ons laat zien waarom we dat beter niet kunnen doen in verband met goede voornemens voor 2012. Wist u al dat een Marsreep net zoveel calorieën bevat als 11 mandarijnen? Da’s een hele zak om precies te zijn. Ouch!

Kleed je statistieken goed in

Door statistieken concreet, ingebed in de context en menselijk te maken, zal het publiek eerder onder de indruk zijn, het beter snappen en beter onthouden. Drie keer winst dus. Het is niet moeilijk om statistische gegevens te verbeelden. Bedenk gewoon telkens bij cijfers: hoe zorg ik voor een goede legenda zodat mensen ’t zien zoals ik wil dat ze het zien? Dit geldt natuurlijk ook voor beelden. Veel statistisch succes gewenst!

Framing: boeken en artikelen

Mon, 02 Jan 2012 15:00:00 GMT

De interesse in framing begint de afgelopen tijd flink te groeien! Daarom wil ik graag wat goede literatuur delen. Er is veel interessants geschreven door mensen uit verschillende disciplines.

Het is moeilijk kiezen, maar we hebben toch een (klassieke) lijst gemaakt van must-read framingpareltjes. Hebben we iets niet opgenomen in de lijst en vind je dat onverteerbaar? Laat het ons weten in een reactie!

The political mind – George Lakoff

Dit is geen boek dat je even lui in een weekendje leest. Lakoff legt in dit werk uit wat framing is, hoe het werkt en wat voor consequenties het heeft voor de (Amerikaanse) politiek. Hij heeft een aantal bijzonder interessante cases die hij uitlegt, waaronder ‘the war on terror’ en ‘framing freedom’. Het boek biedt een goed idee van framing als communicatieprincipe en een aantal praktische handvatten. Het nadeel is dat Lakoff een bijzonder overtuigde Democraat is, die flink afgeeft op Republikeinen. Daar moet je dus tegen kunnen. Indien je minder tijd hebt, maar je dit wel interessant lijkt, kan je ook ‘Don’t think of an elephant’ lezen van Lakoff. Dunner en veel korter door de bocht, maar wel lekker snel uit.

The political brain – Drew Westen

Nog een stukje taaier, maar daardoor ook waanzinnig uitgebreid en vol voorbeelden is het boek van Drew Westen. Een dikke pil, waar het woord ‘framing’ nauwelijks in valt. Tóch gaat het daar sluimerend de hele tijd over, aangezien Westen schrijft over emotionele en beeldende taal. Ook Westen is een Amerikaanse politiek-psycholoog, dus sommige voorbeelden zullen niet voor iedereen direct te plaatsen zijn. Desalniettemin is dit een prachtig boek, waarin kennis over psychologie, politiek en communicatie gecombineerd is met vele cases.

Winning with words – Schaffner en Sellers

In dit boek is een aantal essays met casestudies verzameld, naar aanleiding van een conferentie. Het is boeiend om de verschillende onderzoeksmethodieken naast elkaar te kunnen zien. Als je de essays leest krijg je een goed beeld van hoe flux het onderzoeksgebied van framing nog is. Er is nog veel discussie over wat framing nu precies is en wat het niet is. Vooral de casestudies over abortus, de death tax en de doodstraf zijn interessant, omdat het zulke waarden-geladen maatschappelijke thema’s zijn.

Framing the debate – Jeffrey Feldman

Feldman heeft een toegankelijke manier van schrijven. Wat zijn boek extra leuk maakt, is dat hij allerlei frames bespreekt naar aanleiding van stukken van de inauguratietoespraken van Amerikaanse presidenten. Hij begint bij President Washington en eindigt bij George Bush in 2002. Als je van toespraken houdt, zal je dit boek zeker waarderen. Hij pluist de masterframes uit in deze toespraken en biedt daarmee inspiratie voor je eigen boodschappen!

Artikelen

Geen tijd om dikke boeken te lezen? No problem! Er zijn ook veel artikelen waar je uit kunt putten om meer over framing te leren. Zoals het artikel ‘Titanenstrijd of titaantjes? Frames in verkiezingstaal’ over de Nederlandse politiek van Jaap de Jong in Onze Taal. Hierin gaat Jaap in op de verschillende framing-pogingen tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen van 2006. Een interessante case beschrijft ‘Waarom deze man zo lang aan de macht kon blijven’ in de Volkskrant.

Op Taalstrategie.nl wemelt het uiteraard ook van de artikelen over framing. Kijk bijvoorbeeld eens op: Wat is framing? , 5 essentiële framingtips of Framing is oké . Misschien ook interessant: – Hoe te framen deel I , deel II en deel III , Werkende woorden: ontkennen of Ons onbewuste en framing . Veel leesplezier!

Framing, weg met de feiten?

Tue, 20 Dec 2011 20:41:00 GMT

Het dogmatische denken over feitelijkheid en rationaliteit maakt ons een beetje moe. Het verabsoluteren van ratio en die heilige feiten is namelijk zóóóó 1650… maar nog springlevend!

Sarah bezocht laatst het debat met de bijzonder pretentieuze naam: ‘Framing, weg met de feiten’ bij de Universiteit Leiden, dat binnen de kortste keren volledig uit de hand liep. Dat komt omdat de common ground waarmee het debat begon leek te zijn dat feiten radicaal tegenover framing staan: framing grenst aan (of staat gelijk aan) fact free politics. Daar konden beter-wetende-deelnemers aan het debat Thijs Niemantsverdriet en Kay van de Linde helaas niets aan veranderen. Wat ze ook inbrachten, de debatleider stuurde telkens weer aan op een feiten-versus-emotie-premisse. Zonde van de tijd, want zo heb je niets aan een debat over framing.

Jouke de Vries (hoogleraar politieke wetenschappen) vond in dit debat dat de kwaliteit van de politiek wordt aangetast door de manier waarop framing (en dus emotie) nu wordt ingezet. Door het afkalven van de partijideologieën zouden er nieuwe emotionerende beelden getoond moeten worden om de kiezer te betrekken bij de politiek. Over één ding heeft De Vries gelijk: framing heeft inderdaad te maken met emotie. Helaas klopt de rest van zijn redenering niet. Ideologie, lijkt hij te zeggen, komt voort uit ideeën (ratio, feiten) en nu er geen ideologie meer is (dat kan je al betwisten), beroepen politici zich op de emotie. Hiermee maakt hij een onderscheid dat op geen enkele manier te verdedigen is, namelijk dat feiten helemaal los staan van emotie.

Feiten gaan hand in hand met emotie

Wat De Vries lijkt te beweren is bizar als je nadenkt over hoe wij mensen in elkaar zitten. De definitie van een feit is volgens Wikipedia: een gebeurtenis of omstandigheid waarvan de werkelijkheid vaststaat, ofwel zintuiglijk kan worden waargenomen hetzij instrumenteel gemeten. Juist. Een feit wordt empirisch vastgesteld. Je ruikt, ziet, voelt of hoort iets. Maar dan moeten we vervolgens iets met dat feit: interpreteren. Dit is een belangrijk punt. Zonder interpretatie is een feit namelijk niets, zonder waardeoordeel levert het ons niets op. Als een politicus zegt: ‘feitelijk gezien is de armoede in Nederland groter geworden’, dan zegt dat niets, totdat we gaan wegen wat we vinden/voelen bij dit feit. Is het vervelend of doet het ons niks?

Politiek is natuurlijk gebaseerd op feiten en dat zou het altijd moeten zijn. Zeker weten. Maar de essentie van de politiek is nu juist het interpreteren en duiden van die feiten. Onze politici zijn namelijk aangesteld om ethische vraagstukken te vertalen in wetten en regels. Als politici de feiten niet zouden hoeven interpreteren, dan konden we de besluitvorming overlaten aan een rekenmachine. Debat is bedoeld om te interpreteren en wegen. Wat vinden we belangrijk? Waar willen we naartoe met onze samenleving? We hebben onze emotie nodig om een waardevolle afweging te kunnen maken.

Het effect van emotieloos redeneren

De meerwaarde van emotie wordt ook direct duidelijk als je Descartes’ Error (1994) leest, over de ervaringen van neuroloog Antonio Damasio met patiënten die geen beroep kunnen doen op emotie in het beslissingsproces door schade in hun brein. Damasio beschrijft een sessie met een patiënt die ruim een half uur bezig was met het bedenken welke datum en tijd optimaal zou zijn voor hun volgende afspraak. Omdat hij niet in staat was om een waardeoordeel te vellen (dit is het niet waard om zolang over te piekeren), bleef hij maar doorgaan met het wegen van de argumenten.

Misschien is het voorbeeld wat extreem, maar het geeft wel goed aan dat het wegen van argumentatie (en feiten) onmogelijk is zonder het gebruiken van je emotie, omdat je niet kan oordelen of iets overtuigend is. Neem een actuele kwestie: het verhogen van de maximale snelheid naar 130 km per uur. De argumenten (we gaan even niet zo ver om ze feitelijk te noemen) zijn er: het zou de doorstroom op de snelwegen goed doen enerzijds, maar het levert meer vuile lucht op die een negatieve invloed heeft op de omwonenden anderzijds. Met die argumenten ga je het politieke debat in om te praten over wat belangrijker is. Zeggen: ‘voorzitter, het betreft hier een feit’ is dan niet voldoende. De politicus zal altijd moeten uitleggen waarom dit feit er toe doet. Waarom het zwaar weegt.

Emotie is als zuurstof

We hebben emotie nodig om ons brein goed te laten functioneren. We hebben emotie nodig om het politieke debat goed te kunnen laten functioneren. Politici gebruiken die emotie ook als middel om hun kiezers te laten zien welke feiten zwaar wegen in de besluitvorming. Het is gemakkelijk om te zeggen dat politici emotie inzetten om mensen maar niet aan het denken te zetten. Maar de toegang tot de feiten en bijbehorende argumenten is er, een politicus plaatst ze simpelweg in het kader waar hij zelf achter staat. Hij laat de waarden en emoties zien waarmee de afweging gerechtvaardigd wordt.

Dan hebben we het overigens nog niet eens over de invloed van taal gehad. Feiten worden namelijk zelden neutraal geformuleerd. Vergelijk zelf: ‘er zijn slechts 5 doden gevallen tijdens de missie’ of ‘er zijn wel 5 doden gevallen tijdens de missie’. De slimmerik zegt dan: je kant toch ook de woorden ‘slechts’ en ‘wel’ helemaal weglaten. Yep. Maar je kan de boodschap ook zo formuleren: ‘van de 2000 soldaten zijn er 1995 veilig teruggekeerd’. Net zo waar, maar de formulering beïnvloedt je waardeoordeel. Beweren dat feiten op zichzelf staan en neutraal zijn is een behoorlijk naïeve stelling.

‘Fact free politics’ is een frame

Wat moeten we hier nou uit concluderen? Als je zinvol wil debatteren over framing, laat de feiten-dogma’s dan alstublieft thuis. Zoals Kay van de Linde al terecht fulmineerde tijdens het debat: fact free politics is ook een frame! Eigenlijk is het een ander woord voor ‘liegen’, tenminste, zo lijken politici het te gebruiken tijdens de debatten. That’s not framing at all. Framing gebeurt namelijk op basis van de feiten. Je duidt de feiten met emoties en wereldbeelden via taal. Dus beste Jouke de Vries en vele anderen die gezellig op het feiten-dogma-eiland wonen, als u nog eens op zoek gaat naar een zondebok, zoekt u het dan alstublieft ergens anders. Maar blijf af van onze emotie. Daar mogen we namelijk trots op zijn.

Effectief communiceren: de kennisvloek

Mon, 28 Nov 2011 16:05:00 GMT

Soms proberen mensen je iets héél eenvoudigs uit te leggen. Héél basic is het, echt zoiets dat iedereen weet. Als je dan verward met je ogen begint te knipperen dan krijg je terug: ‘Wíst je dat niet? Ken je dat niet? Snap je dat niet?’

Chip Heath en Dan Heath leggen in het boek ‘Made to stick’ wat er op zo’n moment mis gaat. Zij noemen het ‘de kennisvloek’: doordat een ander kennis heeft die jij niet hebt, kan hij of zij minder goed inschatten of iets eenvoudig is of niet.

Communiceren is de luisteraar inschatten

Effectieve communicatie is alleen mogelijk als je rekening houdt met je toehoorder. Natuurlijk kan je ook zonder reflectie een idee overbrengen, maar de kans dat je boodschap begrepen, onthouden en uitgevoerd wordt is een stuk groter als je strategische keuzes maakt in het formuleren van die boodschap. Wie is de luisteraar? Wat vindt hij interessant? Welke waarden vindt hij belangrijk? En dus ook: wat wéét de luisteraar nu echt over wat je wil gaan vertellen?

De laatste vraag – wat weet de luisteraar – schatten we vaak te optimistisch in. Het is een bekend fenomeen bij politieke communicatie (gaat uw hart ook sneller kloppen als het om het indexeren of afstempelen van de pensioenfondsen gaat?), maar ook bij andere organisaties en bedrijven. Zo stond een Mediamarkt-mannetje mij laatst in semi-steno uit te leggen wat het verschil tussen apparaatje 1 en apparaatje 2 was. Na zijn verhaal was ik geen steek wijzer, maar wel 10 minuten verder.

Het effect van de kennisvloek

Heath & Heath laten in ‘Made to stick’ zien hoe het komt dat je als uitlegger moeite hebt met het inschatten van de moeilijkheidsgraad van je boodschap. Het experiment ‘tappers and listeners’, door Elisabeth Newton (1990) bewees dat ‘moeilijkheid’ in the eyes of the beholder ligt. Newton liet proefpersonen (tappers) een aantal bekende liedjes tikken (zoals happy birthday to you) op een tafelblad. De andere proefpersonen (listeners) moesten aangeven welk liedje ze hoorden. Van tevoren had Newton de tikkers laten inschatten hoe vaak de luisteraar het liedje zou herkennen. De tikkers dachten dat zo’n 50% van hun liedjes herkend zou worden. Wat bleek? Slechts 2,5% van de liedjes werd geraden door de luisteraars. Dat is een aanzienlijk lagere score dan de tikkers hadden verwacht! Huh?

"In the experiment, tappers are flabbergasted at how hard the listeners seem to be working to pick up the tune. Isn’t the song obvious? The tappers’ expression, when a listener guesses 'Happy birthday to you' or 'The star-sprangled banner' are priceless: How could you be so stupid? It’s hard to be a tapper. The problem is that tappers have been given knowledge (the song title) that makes it impossible for them to imagine what’s it like to lack that knowledge. When they’re tapping, they can’t imagine what it’s like for the listeners to hear isolated taps rather than a song. This is the Curse of Knowledge. Once we know something, we find it hard to imagine what it was like not to know it. Our knowledge had “cursed” us. And it becomes difficult for us to share our knowledge with others, because we can’t readily re-create our listeners’ state of mind", zeggen Heath & Heath hierover (p. 20).

Communiceren zonder kennisvloek

Helaas is er geen magisch middel om de vloek helemaal op te heffen, maar je kunt er wel mee leren leven. De enige manier om er achter te komen of je boodschap aanslaat, is door het te toetsen. Stel jezelf de vraag: wie is mijn luisteraar? Wat wil ik overbrengen? Heb ik het juiste kennisniveau te pakken? Bij elk spoortje twijfel moet je actie ondernemen. Vraag een beginner in het onderwerp om naar je presentatie te luisteren, je mailing te lezen of je argumenten na te lopen. Dan kom je er al snel achter waar de valkuilen zitten. Probeer ook altijd een beeldend verhaal te vertellen. Kies een focus, gebruik aansprekende metaforen, doe een appel op gedeelde waarden en hou het eenvoudig. Alsjeblieft, hou het eenvo udig!*

(* Let op: eenvoudig is niet hetzelfde als simplisme :. Het laatste is het reduceren van je boodschap totdat het nauwelijks meer in relatie tot de realiteit staat. Eenvoud daarentegen is het schrappen van alle ruis, teruggaan tot de kern. Je laat dan de bijzaken even voor wat ze zijn. Probeer het eens: schrappen totdat je één alinea overhoudt! )

Reframing dementie

Sun, 13 Nov 2011 21:20:00 GMT

Elk thema is min of meer geframed. Ook als het onderwerpen betreft waar geen duidelijk zichtbare belangen in te onderscheiden zijn. Maar dat wil niet zeggen dat die frames geen impact hebben.

Elk frame dat zich in ons hoofd zet, oefent invloed uit op de manier waarop we over onderwerpen denken. Een indringend voorbeeld daarvan is uitvoerig onderzocht door Baldwin van Gorp en Tom Vercruysse (2011): frames rondom Alzheimer en andere vormen van dementie. In dit artikel willen. we laten zien waarom het uitmaakt welke frames er rondom dementie zijn en waarom dit soort onderzoek belangrijk is.

Dementie is een ziekte waarbij mensen langzaam hun cognitieve capaciteiten kwijtraken, zoals het geheugen en hun rationele en communicatieve vaardigheden. Het is een ziekte die een sterke toename kent in de afgelopen jaren. De toekomstvoorspellingen zijn niet rooskleurig. Dit is een realiteit waar we niet omheen kunnen. De perceptie daarentegen van wat deze ziekte betekent kan nogal verschillen. Hoe interpreteren we deze diagnose? Welke frames zitten er in ons hoofd als het om dementie gaat?

Dominante frames

Van Gorp en Vercruysse ontdekten via het induceren van frames – waarbij ze talloze artikelen en media-uitingen onderzochten – dat er zes dominante frames te onderscheiden zijn. We noemen er hier drie.

Het scheiding lichaam/geest-frame . In dit frame wordt de mens voorgesteld als een combinatie van een lichaam en geest, waarbij de dementerende de geest verliest. Wat er achterblijft is het lichaam, dat niets meer is dan een plant. Het lichaam blijft in leven, terwijl de geest (de persoon zelf) reeds overleden is. Uitingen als ‘dit is mijn moeder niet meer’ en ‘death that leaves the body behind’ passen in dit frame.

Het vijandige indringer-frame . In dit frame wordt de ziekte verbeeld als een vijand, dief of een sluipmoordenaar waar tegen gevochten moet worden. Veel oorlogsmetaforiek wordt gebruikt, zoals ‘ik verzet me strijdbaar tegen de ziekte’. Iedereen snapt dat het een oorlog is die hoe dan ook verloren wordt door de dementerende. Dingen als ‘je moet de duivel zo lang mogelijk af proberen te houden’ passen in het frame.

Het dood-frame . In dit frame is de diagnose van Alzheimer an sich een doodsvonnis. De nadruk ligt volledig op de laatste fase van de ziekte, niet op het gehele proces. Dementie kan immers ook heel traag verlopen. Toch worden mensen al afgeschreven zodra de diagnose op tafel gelegd wordt. Dingen als ‘één lang rouwproces’ en ‘intellectual cancer’ passen binnen dit frame.

Op zoek naar counterframes

Tijdens het zoeken naar de dominante frames werd er ook gezocht naar frames die misschien minder dominant zijn, maar wel een andere kijk op dementie bieden. Zo werd er een aantal frames gevonden die de aandacht verleggen naar andere – minder negatieve – aspecten van de ziekte. Zo stond er tegenover het dood-frame het carpe diem-frame . Hierbij wordt de aandacht verlegd van de eindfase van de ziekte naar het gehele traject. Van dag tot dag leven, van de kleine dingen genieten. Meer focus op de tijd die de dementerende nog rest, in plaats van alleen rouwen om wat hij verliest.

Tegenover het vijandige indringer-frame vonden Van Gorp en Vercruysse het vreemde reisgezel-frame . In plaats van de ziekte als een vijand te zien, vat je het op als ‘iemand’ die je leert aanvaarden. Iemand of iets dat erbij is, maar niet bepaalt waar de reis naartoe gaat. Een voorbeeld hiervan vinden de onderzoekers in het boek ‘Een vreemde kostganger in mijn hoofd’ van E. van Rossum. Hij beschrijft Alzheimer als een ‘vriendje dat regelmatig op bezoek komt, flink wat troep achterlaat maar waarmee hij wel heeft leren omgaan’.

Dementie: het is wat we denken dat het is

Het feit dat deze frames minder vaak voorkwamen en dat de negatieve frames dominant zijn, betekent dat onze opvattingen over dementie overwegend negatief geframed zijn. Natuurlijk zal minder negatieve taal de ziekte niet minder tragisch maken, maar alternatieve frames kunnen wel helpen bij het omgaan met de ziekte. Als we communiceren vanuit het dood-frame, zullen mensen die te maken krijgen met dementie het moeilijker vinden om er mee om te gaan. Het carpe diem-frame biedt niet alleen troost, maar verlegt ook de aandacht naar een ander (belangrijk) deel in het proces van de ziekte. Ook het vreemde metgezel-frame kan angst minder prominent laten worden, aangezien het minder de aandacht legt op een strijd die je uiteindelijk altijd verliest.

Het is na het ontdekken van de counterframes en hun potentie natuurlijk vervolgens de uitdaging om ze dominant te maken. Dit kost tijd, moeite en toewijding. Van Gorp en Vercruysse hebben in hun onderzoek geen conclusies kunnen trekken over attitudeveranderingen, simpelweg omdat een frame de tijd moet krijgen om zich te zetten en onze perceptie bij te sturen. Het is aan de voorlichters, dokters en ervaringsdeskundigen om mensen in contact te brengen met deze nieuwe frames die in ieder geval een positieve bijdrage kunnen leveren aan de perceptie van deze vreemde metgezel die in de aankomende jaren steeds meer mensen gezelschap zal gaan houden.

Wil je het onderzoek lezen dat in opdracht voor de Koning Boudewijnstichting werd gedaan? Klik hier voor de pdf!

5 essentiële framing tips

Thu, 06 Oct 2011 20:08:00 GMT

Hoera! taalstrat egie.nl we bestaat 1 jaar! Toen op Twitter informeerden hoe dat gevierd dient te worden, kwamen er vooral voedsel- en drankgerelateerde suggesties. Nou staan we daar niet onwelwillend tegenover, alleen heb je er als lezer weinig aan. Daarom geen taart, maar tekst. Speciaal voor de gelegenheid delen we graag 5 regels voor ijzersterke framing. LET OP: deze post combineert prima met een glaasje champagne!

1. De ontkenning is verboden terrein

Iets ontkennen is op framing-niveau eigenlijk hetzelfde als het erkennen. Dat ligt aan de manier waarop framing werkt: wanneer twee concepten met elkaar worden geassocieerd, ontstaat er een steeds sterkere fysieke koppeling tussen de betrokken neuronen in het brein. Het doet er dus eigenlijk niet toe of er het woordje ‘niet’ tussen staat. Neurolinguïst George Lakoff bedacht een grappig gedachte-experiment om dat te laten zien: ‘don’t think of an elephant’. Zodra je het woord ‘olifant’ hoort, wordt dit concept geactiveerd in het brein. Lakoff zegt daarover: ‘neurons that fire together, wire together’: samen geactiveerde neuronen raken steeds hechter aan elkaar verbonden.

Hoewel je bij een aantijging of in een discussie snel geneigd bent om als verdediging dingen als ‘ik ben geen leugenaar’ of ‘ik heb geen fraude gepleegd’ te zeggen, kan je die reflex maar beter inslikken. De ontkenning bestaat niet. Gebruik alleen woorden waar je wél mee geassocieerd wilt worden!

2. De ander herhalen is taboe

Hiervoor geldt eigenlijk hetzelfde verhaal als bij de ontkenning. Als je een ander herhaalt, is de kans dat je zijn of haar frame herhaalt erg groot. Gevaarlijk dus! Het is verstandiger om van tevoren nagedacht te hebben over je eigen vocabulaire en dat te gebruiken. In een discussie of debat moet je dus nooit de soundbite van de tegenstander overnemen, maar alles parafraseren zodat het binnen je eigen frames past.

3. Wees beeldend

Goede frames bestaan uit heldere en emotionerende beelden. Het hoeft geen dramatische boel te zijn, maar wel prikkelend en eenduidig. Een tijdje terug lazen we dit citaat van Premier Rutte in de Volkskrant: ‘De kosten van de crisis zijn door de overheid voorgeschoten en dat gaan we terugdraaien’. Het is subtiel, hoe Rutte zijn bezuinigingspakket framet. Het is een huis-tuin-en-keuken-beeld: je leent een tientje van een collega, of hij schiet even je lunchkosten voor. Dat betaal je vanzelfsprekend binnen afzienbare tijd weer terug. We hebben allemaal die ervaring en iedereen ziet het redelijke ervan in. Het beeld dat Rutte gebruikt om zijn bezuinigingen mee te framen, zorgt ervoor dat dit gevoel van redelijkheid en vanzelfsprekendheid wordt opgeroepen.

4. Consistentie is cruciaal

Als je een bepaalde framekoers hebt bedacht, dan moet je die ook consistent inzetten. Ook dat heeft weer te maken met het leggen van de verbinding tussen neuronen. Als er verschillende frames worden gebruikt, moeten die met elkaar concurreren. Hoe meer concurrentie, hoe minder overtuigend het frame zich ‘zet’ in het brein. Een goed frame is pas echt goed als het consequent wordt ingezet.

5. Herhaal, herhaal, herhaal

Dit punt hangt samen met het vorige punt, maar met een belangrijk verschil. Je moet namelijk niet alleen allemaal met de neuzen dezelfde kant op staan, je moet ook je frame de tijd gunnen om in te dalen bij mensen. Bij een sterk frame wordt de overtuigingskracht steeds sterker, indien het regelmatig bij mensen binnenkomt. Vrees dus niet om je boodschap keer op keer te herhalen. Veel mensen zijn erg bang om zichzelf te herhalen, maar die vrees is echt ongegrond.

Geert Wilders houdt bijvoorbeeld niet erg van variatie. Linkse hobby’s heten bij de PVV altijd hetzelfde, ze hebben het nooit over progressieve vrijetijdsbestedingen. Bush gebruikte in zijn legendarische speech na 9/11 maar liefst 34 keer het woord ‘terror’. Luisteraars vinden het vaak zelfs prettig om iets bekends te horen en hebben veel meer geduld dan je denkt. Pas als jij het je strot bijna niet meer uitkrijgt, hoort een groot deel van het publiek het voor het eerst. Recyclen die kernboodschap dus!

Beste lezer

Dank voor jullie interesse in framing en onze website. Als oprechte vakidioten is er voor ons niets mooiers dan onze kennis te kunnen delen en dat het nog gewaardeerd wordt ook. Framing wordt steeds belangrijker voor politici, organisaties en bedrijven. Daardoor wordt veel communicatie ook steeds beter. En dat is de mooiste beloning die communicatiestrategen zich kunnen wensen. Proost!

Ruttes winnende debatstrategie

Fri, 23 Sep 2011 15:42:00 GMT

De Algemene Politieke Beschouwingen 2011 zijn weer achter de rug. De strijdjes zijn gestreden en alle standpunten herhaald. Het toneel was donderdag voor de minister president.

Dit artikel van ons werd eerder geplaatst op ThePostOnline .

Woensdag moest MP Rutte het doen met zo nu en dan een theatrale knik of schud of een gulle lach, donderdag mocht hij vlammen. Die kans greep hij met beide handen aan.

Na een inleiding vol slogans en behoorlijk holle frasen zoals ‘een kleine en krachtige overheid’ (‘kost een beetje, wast een berg’ denken wij dan), kon hij in de vele interrupties laten zien of hij dit jaar weer in vorm was. Vriend en vijand zal het schoorvoetend moeten erkennen: zijn vorm was uitstekend. Op één boos momentje (‘Doe zélluf eens normaal!’) en zo nu en dan op wat managementblabla (‘ontkokeren’ en ‘benchmark’) na, waren zijn taal en strategie van behoorlijk hoge kwaliteit. Daar had hij een aantal slimme technieken voor in huis, die erg effectief bleken.

De redelijkheid zelve

Sowieso schiep Rutte donderdagochtend meteen een mooi contrast bij aanvang. De aanval van Roemer (‘hoe lang gedoogt het kabinet de heer Wilders nog’) pareerde hij door te stellen dat de media zich blindstaren op de vorm, terwijl hij de tijd wil gebruiken om over de inhoud te praten. Maar daar bleef het niet bij. Rutte zette zichzelf neer als welwillende discussiepartner door veel van zijn commentaar als volgt in te leiden: ‘Ok, ik geef onmiddellijk toe dat…’, ‘U heeft gelijk als…’ en ‘Er is absoluut een argument om te zeggen…’. Steevast volgde daarna een meer of minder inhoudelijk weerlegging van de interruptie. Door de ander (schijnbaar) tegemoet te komen, haalde hij de angel uit de interruptie. Iemand naast me op de publieke tribune merkte zelfs op dat het soms wel leek alsof Rutte het met iedereen eens was. Dit versterkte hij zelfs nog met een andere techniek bij het antwoorden.

Het voorspellend orakel

Rutte kreeg het keer op keer voor elkaar om voor zijn tegenstanders in te vullen wat zij ergens van vonden. In zijn antwoorden bij interrupties vlocht hij er veelvuldig dingen in als ‘Dat zal u zeker bevallen’, ‘daar gaat partij X zeker heel blij mee zijn’ of ‘u gaat tevreden zijn met mijn inzet’. Ook hier werd nauwelijks op gereageerd, waardoor Rutte de indruk kon wekken dat er éigenlijk geen probleem was en dat de verschillen in opvatting meer symbolisch, dan onoverbrugbaar waren. Er is natuurlijk voor de oppositie ook nauwelijks ruimte om hier tegen op te treden, ik bedoel, als Roemer zou zeggen ‘u zegt dat ik daar tevreden mee zal zijn, maar dat is helemaal niet zo!’, dan kom je vooral als een geslagen hond over. Alle interrumpeerders namen dus hun verlies als ze zo’n opmerking kregen.

Als/dan doen we niet

De derde slimme strategie die Rutte zowel tegen Wilders (over Griekenland) als Pechtold (over Israël/Palestina) kon inzetten donderdag was die van het argumenteren wáárom hij geen antwoord hoefde te geven. ‘Dat is een enorme als/dan-situatie’ wuifde hij tweemaal de parlementariërs weg, ‘daar ga ik nou niet op reageren hoor’. Tja, je kan je afvragen of zijn hele beroep niet grotendeels is opgebouwd uit als/dan-beelden, maar het lukte hem om de pittige vragen te laten afketsen.

De beste debater

Rutte kon donderdagavond rustig gaan slapen. Zijn kabinet heeft het weer overleefd en op zijn nachtkastje staat zelfs nog een prijs voor de moeite: het Nederlands Debat Instituut heeft hem net als vorig jaar uitgeroepen tot de beste debater van de APB. Dat komt natuurlijk niet alleen door de drie bovengenoemde dingen. Rutte staat er om bekend dat hij op de juiste momenten luchtige grapjes kan maken, respect toont naar zijn tegenstanders en helder en bevlogen kan spreken. Dat gaat hij nog hard nodig hebben om zijn gedoogkabinet binnen en buiten de landsgrenzen te verdedigen. Hij heeft een dag moeten wachten totdat hij zich mocht verweren, maar heeft zijn achterstand met 130 kilometer per uur weer ingehaald.

Metaforen in de Miljoenennota

Sun, 18 Sep 2011 20:32:00 GMT

Fijne literatuur is dat toch, overheidscommunicatie. Je hoeft je nooit zorgen te maken dat je een poëtische of lekker bekkende zinsnede mist. Die zijn er namelijk zelden. Ook niet in de Miljoenennota 2012.

Er zit een soort ‘niet lullen, maar poetsen’-filosofie achter. Overheidscommunicatie moet niet aantrekkelijk, maar duidelijk en direct zijn. Tja. Er is één lichtpuntje voor taalliefhebbers: de metaforen uit de miljoenennota. Erg origineel zijn ze niet, kunnen we alvast verklappen, maar wel erg zinvol.

Metaphors we live by

In ons dagelijks taalgebruik komen zoveel metaforen voor dat we het nauwelijks meer merken. Soms worden we verrast door een scherpe beeldspraak. Dan wordt de kracht van de metafoor even zichtbaar. De kracht van impliciet metaforisch taalgebruik is in 1980 al uitgebreid onderzocht en verwoord in het boek 'Metaphors we live by' door George Lakoff en Mark Johnson. Zij lieten zien dat metaforisch taalgebruik niet alleen ingezet kan worden om talige uitingen te verfraaien, maar een groot deel van ons denken wordt bepaald door metaforen. We begrijpen ingewikkelde en abstracte dingen door gebruik te maken van een intern metaforisch denkkader, dat constant met ons mee ontwikkelt. Ze stellen: 'Het conceptuele systeem waarop ons denken en handelen is gebaseerd, is in wezen metaforisch van aard'.

De economie als lichaam

Hoe abstracter het besproken concept, hoe groter de kans dat je een metafoor gebruikt om te laten zien en voelen wat je bedoelt. Het is niet voor niets dat de liefde zo vaak bezongen wordt via metaforen. Dit geldt ook voor financiën en economie. In de miljoenennota wordt gewerkt aan een gezonde en krachtige economie. Op pagina 9 staat zelfs dat de overheid een klap opving en dat de gevolgen van de consolidatie pijn zullen doen. Wat is gezond, krachtig, lijdt pijn en vangt klappen op? Juist. Een lichaam. De economie is een lichaam, dat gezond en sterk moet zijn. Die gezondheid komt je niet aanwaaien, daar moet je hard voor werken en dat kan zelfs pijn doen (als een soort vaccinatie). Het kabinet is eigenlijk de dokter die de juiste medicijnen voorschrijft, zodat de economie weer kan herstellen.

De crisis als aardbeving

Een metafoor die sinds Christchurch en Japan extra pregnantie heeft gekregen, is die van de aardbeving. Daarom voerde het kabinet een schokproef uit van de Nederlandse overheidsfinanciën (p. 27). Daarvan moet de impact zo klein mogelijk zijn. De beschadigingen die de schok teweeg heeft gebracht, moeten zo snel mogelijk gerepareerd worden, zodat nieuwe schokken opgevangen kunnen worden. Het interessante van een dergelijke metafoor is dat enerzijds de serieusheid van de zaak wordt benadrukt en anderzijds de verantwoordelijkheid juist niet wordt ingevuld door deze metafoor. Een natuurramp is nu eenmaal niet te voorspellen, te voorkomen of terecht te wijzen. Dat komt dit kabinet goed uit, omdat kritiek op de financiële markt nu eenmaal niet zo goed in hun straatje past.

Koersvast in onzekere tijden?

Mocht je geen zin hebben om het hele pak papier te lezen, dan kunnen we ons dat goed voorstellen. Ondanks de interessante metaforen is het verder vooral een vrij technisch verhaal. Hoewel de inleiding de dappere titel ‘Koersvast in onzekere tijden’ draagt, komt er maar éénmaal een reismetafoor langs: een lange weg. Dat is een gemiste kans qua metaforiek, aangezien ze de droge tekst in een heroïsche reis hadden kunnen vervatten. Misschien zegt het ook wel iets over de inhoud van de nota, dat de heroïek uitblijft. Ongetwijfeld zal de oppositie tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen de premier bevragen over zijn ‘koersvaste aanpak’.

Framing vrijheid

Sun, 04 Sep 2011 13:43:00 GMT

Vrijheid is een groots woord. Een abstract woord ook. Maar desalniettemin is het voor veel politieke partijen een enorme pijler. De Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) en de Partij voor de Vrijheid (PVV) hebben het zelfs in hun naam staan.

Ondanks dat we onze mond ervan vol hebben, is het eigenlijk niet zo eenduidig wat vrijheid nu precies betekent. En zelfs als we een bepaald idee van vrijheid hebben, is het helemaal niet gezegd dat dit dé definitie van vrijheid is. Elke partij vult het voor zichzelf in en er zijn verschillende vrijheidsperspectieven. Daarom in dit stuk: vrijheidsframes.

Vrijheid in metaforische zin

Juist omdat vrijheid zo’n abstracte term is – zoals tijd, ruimte, liefde – gebruiken we metaforen om het concreter te kunnen interpreteren. Volgens linguïst George Lakoff gebruiken we vrijwel altijd een bewegingsmetafoor: bewegingsvrijheid. Dit is je kunnen verplaatsen, dingen kunnen pakken en beweging om lichamelijke handelingen te kunnen uitvoeren. Vanaf jongs af aan voelen we die behoefte en voelen we negatieve emoties als we in onze bewegingsruimte worden beperkt. Saillant: in de gevangenis zitten is eigenlijk niets anders dan het beperken van (onder andere) bewegingsvrijheid.

Die metafoor van beweging werkt twee kanten op: enerzijds een gewenste bestemming bereiken (ik heb mijn doel bereikt), anderzijds dat iets gewenst jouw richting op komt (mijn ideale baan kwam ineens op mijn pad). Dit werkt dus ook precies de andere kant op: het beperken van vrijheid is het opwerpen van een obstakel voor die beweging. Zo’n obstakel, het wegnemen van vrijheid, wordt dankzij deze metafoor gezien als iets immoreels, omdat we uit ervaring weten dat het vervelend voelt (bijvoorbeeld als je als baby niet de trap mag opkruipen).

Twee soorten vrijheid

Dankzij deze metafoor begrijpen we vrijheid op twee basale manieren: vrijheid om te (positief) en vrijheid tegen (negatief). De positieve vrijheid gaat over (bewegings)ruimte bieden: eigen beslissingen kunnen nemen en empowerment. Negatieve vrijheid gaat over vangnetten en bescherming, tegen bijvoorbeeld geweld, invasies of ziekte. In de politieke context gaat het al gauw om de rol van de overheid in het bieden of afnemen van vrijheid. Op dat punt verschillen de meningen nogal over wat vrijheid precies inhoudt.

Vrijheid volgens VVD en GroenLinks

De ene vrijheid is de andere niet. Wanneer we bijvoorbeeld kijken naar de VVD’se vrijheid, lijkt die vrijheid zich namelijk vooral te openbaren als ‘vrijheid is de afwezigheid van overheid’. Dat gaat dus over de toename van bewegingsvrijheid als de bewegingsbeperkende overheid afneemt. De VVD pleit voor de ‘vrije markt’, waar zo min mogelijk overheid, dus zo veel mogelijk vrijheid is. Overheid is dus vooral een vrijheidsafnemer, een bemoeienis. Dit geldt grotendeels ook voor het CDA en deels voor D66.

Als je naar de invulling van vrijheid bij GroenLinks kijkt, verschilt dat enorm van de VVD. Voor GroenLinks is de overheid namelijk meer een instituut voor empowerment: zorgen dat mensen hun vrijheid toeneemt, juist door overheidsingrijpen. De overheid is hier meer een beschermer van bewegingsvrijheid, dankzij het aanpakken van armoede, het inzetten van onderwijs en het op peil houden van de verzorgingsstaat. De vrije markt wordt dus niet per se vrijer bij afwezigheid van overheid. Regulering is géén afdoen aan vrijheid, maar juist het optimaliseren van vrijheid voor iedereen. Dit geldt ook grotendeels voor SP en PvdA.

Natuurlijk heeft de VVD ook oog voor het bieden van vrijheid via overheid (bijv .tegen discriminatie) en wil GroenLinks ook op veel punten minder overheidsingrijpen (bijv. minder regels voor ondernemers). Het wordt door niemand zó zwart-wit gepresenteerd. Maar juist het benadrukken van één van de twee vrijheden zorgt voor een duidelijker frame; het geeft kiezers een leidraad. De ene vrijheid leidt af van de andere. Het biedt een duidelijker perspectief op hoe je de standpunten en identiteit van de partij moet interpreteren en wat dus moreel juist is om te doen.

PVV-vrijheid: nog specifieker

De PVV’se vrijheid is nog veel specifieker geframed dan de ‘klassieke’ links-rechts-vrijheid. De PVV-vrijheid heeft minder te maken met overheid, het gaat vooral over culturele identiteit. Het behoud van de eigen culturele vrijheid, wordt gerealiseerd door de afwezigheid van een alternatieve culturele identiteit. Oftewel: de Islam bedreigt onze eigen identiteit (whatever that may be) en dient geweerd te worden uit Nederland. Zo framet Wilders vrijheid als iets dat in Nederland constant onder aanval is, dat we dus met hand en tand moeten verdedigen. Op het moment dat hij kritiek krijgt op deze visie, kan hij de tegenstander dus verwijten dat die niets om vrijheid geeft en dat die direct capituleert in plaats van knokt.

Wiens vrijheid?

Uiteindelijk is er geen universeel, eenduidig beeld van vrijheid. We worden gestuurd in onze interpretaties door onze metaforen die we hebben geleerd dankzij onze levenservaringen en door de frames die vanuit de politiek en samenleving boven komen drijven. Wat we hieruit kunnen leren is dat het dus voor politici nooit voldoende is om te stellen dat zij ‘voor vrijheid zijn’. Keer op keer zal de politicus moeten kunnen laten zien en voelen welke vrijheid hij nu eigenlijk bedoelt en zal het gewenste frame helder aanwezig moeten zijn. Anders kan een ander met jouw vrijheid aan de haal gaan.

De PVV slaat terug

Mon, 01 Aug 2011 10:34:00 GMT

Vandaag staat er een interview met Geert Wilders in de Telegraaf. Dit interview bevestigt onze voorspellingen die we ook al in de Volkskrant suggereerden: de PVV heeft diep nagedacht over een nieuwe strategie om de Breivik-smet te counteren. Die strategie is nu helemaal rond, zo lijkt het. Het duurde lang voordat er een eerste verklaring uitkwam: eerst de strategie in kaart brengen, dan pas met de pers praten. En het startschot van de échte tegenaanval is vandaag gelost. Een analyse van de aanpak.

1. De schuldvraag verleggen

Dit is een bekende techniek van Wilders. In plaats van het over zichzelf te hebben, verlegt de PVV graag de aandacht naar de ander. In dit geval moet de PvdA (een makkelijk slachtoffer) het ontgelden. ‘En de waarheid moet gezegd worden omdat islamknuffelaars als Cohen van de Partij van de Arabieren die problemen hebben veroorzaakt en stelselmatig hebben genegeerd.’ Hoezo in de verdediging? Daar laat de PVV zich niet zomaar induwen. De PVV is immer in de aanval. Het spelen van de demoniseerkaart past hier ook in: niet wij, maar zij zaaien haat tegen ons. Links voert een ‘hetze’. Hetzelfde geldt voor het verwijten van de linkerzijde dat zij een ‘politieke munt proberen te slaan uit de vreselijke massamoord in Noorwegen’.

2. De kiezer (en rechter) heeft altijd gelijk

Wilders gebruikt altijd graag ‘het gelijk van de kiezer’. ‘Maar tevergeefs, onze kiezer heeft gelukkig gezond verstand en laat zich de linkse leugens niet aanpraten’. Dit is een argumentum ad populum, een drogredenering waarbij iemand zich beroept op de mening van de massa als waarheid. Maar daar is nu nog een variant bijgekomen: de rechter geeft hem gelijk. ‘Dat is geen haatzaaien, zoals de rechter trouwens ook vindt (…)’. Dit is een autoriteitsargument, maar in dit geval geen drogreden. Frappant is wel dat Wilders al die tijd heeft geclaimd geen vertrouwen in de rechtstaat te hebben, maar nu ineens de uitspraak van die rechter wel gebruikt als waarheidsclaim.

3. Retorische valkuilen opzetten

Waar Wilders ook erg goed in is, is het opzetten van retorische valkuilen. Neem de volgende uitspraak: ‘Als een moslim een terreurdaad pleegt dan ligt het volgens links niet aan de islam, als een gestoorde gek een aanslag in Noorwegen pleegt dan krijgt de PVV het ineens voor haar kiezen.' Als je deze analogie doortrekt, gebeurt er iets geks. Óf de PVV is inderdaad niet schuldig, maar dan is de Islam volgens deze redenering ook niet schuldig. Óf de PVV is net zoals de Islam verantwoordelijk voor eventuele aanslagen. Maar dat hij hier dus een onjuiste analogie gebruikt, zal niemand hem aanrekenen. Als je hier op in gaat als linkse partij, word je namelijk zelf geacht een mening te geven over deze vergelijking. Dan word je in de val gelokt dat de Islam dus ook schuld draagt. En daar wil je je niet toe laten verleiden. Zo komt hij weg met zulke drogredeneringen.

Fijne propaganda

Uiteindelijk is het stuk in de Telegraaf niets anders dan een wervend propagandastuk. Hij kan er fijn strooien met dingen als ‘haatpaleizen’, ‘links kan de boom in’ en ‘gewelddadige totalitaire ideologie’. Het is dan ook lachwekkend dat de Telegraaf er ‘exclusief’ boven zet, want Wilders weet als geen ander dat hij dit soort kunstjes alleen bij de PVV-goedgezinde Telegraaf kan flikken. Maar so far, so good voor de PVV.

De toespraak die Nixon nooit uitsprak

Sun, 31 Jul 2011 12:48:00 GMT

Toespraken zijn misschien wel het meest edele taalgenre. Het is een mengvorm van spreektaal en de beste zinnen uit een goed boek. Een extra lading geeft het vluchtige karakter: na het uitspreken ervan is het momentum voorbij.

In event of moon disaster

Ergens is dat vluchtige ook heel jammer, aangezien zulke fantastische teksten maar één keer worden gebruikt, terwijl er zoveel moeite is in gaan zitten. Maar het kan nog erger. Sommige fantastische toespraken worden namelijk überhaupt nooit uitgesproken. Dát is pas zonde. Het gaat om een korte toespraak geschreven door William Safire, de speechschrijver van President Nixon. Hij schreef de toespraak ‘In event of moon disaster’: indien de maanlanding zou uitdraaien op een drama. Het is dus eigenlijk maar goed dat deze woorden nooit zijn uitgesproken door Nixon.

De toespraak is schitterend door de eenvoud. Er zitten veel emoties in, verdriet en rouw, maar niet op een zwelgende manier. In plaats daarvan wordt het verdriet gekoppeld aan moed, opoffering en vooruitgang. Daarbij worden de astronauten Armstrong en Aldrin neergezet als afgezanten van ons allemaal, waardoor een gezamenlijk gevoel van trots en gemeenschap ontstaat. Dankzij mooie sobere stijlmiddelen zoals de anafoor (herhaling van het eerste woord of zinsdeel), climax (opsomming die steeds sterker wordt), parallellisme (zinsdelen die grammaticaal hetzelfde zijn opgebouwd) en antithese (het opwerpen van een tegenstelling) klinkt hij als een klok. Ondanks dat er veel stijlmiddelen worden gebruikt, klinkt de toespraak niet gekunsteld. Het is emotioneel, oprecht en schitterend verwoord. Lees hieronder de volledige toespraak.

Wilders’ spagaat

Thu, 28 Jul 2011 14:00:00 GMT

Vandaag plaatste de Volkskrant een artikel over de houdbaarheid van Wilders’ strategie van schaarste, nu hij onder vuur ligt sinds het bleek dat terrorist Anders Breivik in Noorwegen mede geïnspireerd was door het gedachtegoed van de PVV. Voor dit artikel vroeg de Volkskrant onder andere aan mij hoe hij deze penibele situatie aanpakt en of hij zijn imago weer onder controle gaat krijgen.

Geniale strategie van schaarste keert zich nu keihard tegen Wilders

DEN HAAG – Geert Wilders reageert ‘als een kat in het nauw’. Tofik Dibi (GroenLinks) reageert nogal laconiek op het furieuze bericht dat de leider van de PVV woensdag op Twitter zette. ‘Linksigen als Cohen en Dibi proberen nu politiek slaatje te slaan uit massamoord. Ranzig.’

Het is het derde korte bericht dat Wilders de wereld instuurde sinds de terreur van Anders Behring Breivik afgelopen vrijdag in Noorwegen. De PVV blijft zichzelf, is de boodschap nu. ‘Inhoudelijk en ook wat betreft toon.’ Interviews geeft hij niet, verzoeken blijven onbeantwoord. Wilders kiest zoals altijd zijn eigen moment.

Toch is de roep om uitleg groot, met de uitdrukkelijke toevoeging dat niemand Wilders expliciet als schuldige aanwijst. Dat geluid komt niet alleen maar vanuit de’ linksige’ hoek, zoals de PVV nu beweert. Ronald Buijt, gemeenteraadslid voor Leefbaar Rotterdam, pleitte in NRC Handelsblad voor een persconferentie van Wilders. Niet om ‘de hongerige linkse wolven’ te bedienen, wel om uit te leggen wat ‘de geweld afzwerende Wilders verstaat onder de totale oorlog die de multiculturele elites tegen de bevolking voeren’.

Ook de rechts-conservatieve denker Bart Jan Spruyt, voorzitter van de Edmund Burke Stichting en in het begin nauw betrokken bij de Groep Wilders, liet van zich horen. ‘Wilders moet uitleggen waarom hij die apocalyptische sfeer heeft opgeroepen. Hij moet zich distantiëren van dat beeld.’

Voor het eerst sinds de oprichting van de PVV lijkt Wilders in de defensieve hoek te zitten. Dat is nieuw. Wilders zit doorgaans vol in de aanval en komt daar meestal mee weg, ook als Kamerleden van hem in opspraak raken. Nu probeert hij het weer. In zijn verweer fulmineert hij per Twitter tegen GroenLinkser Dibi en PvdA-leider Job Cohen.

Dibi vroeg kondigde dinsdag een debat aan over ‘het kanaliseren van de woede’. ‘Ik zal de PVV nooit de schuld geven. Nederland en de PVV kwamen wel vaak voor in het manifest van Breivik. Dat kun je niet weggummen.’ Cohen noemde het ‘heel verstandig’ als politici hun woorden matigden. Hij benadrukte dat Wilders niet verantwoordelijk is voor de terreur in Noorwegen.

Toch ziet Wilders hem als linkse zondebok die misbruik zou maken van de situatie. ‘Meer dan tachtig sociaal-democraten zijn gedood’, zegt politicoloog André Krouwel van de Vrije Universiteit in Amsterdam. ‘En toch zet Wilders zichzelf als slachtoffer neer!’ Die strategie noemt hij ‘geniaal’. ‘De hele goegemeente trapt er al sinds 2005 in. Wilders stuurt ’s morgens een tweet. Iedereen analyseert dat de hele dag in de media en hij zegt zelf verder helemaal niets.’

Het is de tactiek van de schaarste. ‘Wilders kiest zijn eigen moment om te zenden’, zegt taalstrateeg Sarah Gagestein die is gespecialiseerd in de retoriek van Wilders. ‘Hij reageert nooit spontaan, alles is van tevoren bedacht.’ Zo ook de verklaring, een paar alinea’s, die de PVV’er dinsdag per mail naar de pers verzond. ‘Hij noemt de naam Breivik daarin niet. Dat is een Amerikaanse truc. Juist degene met wie je niet vergeleken wilt worden, noem je niet. Dat creëert vanzelf afstand. Daar is heel goed over nagedacht.’

Wilders vertrouwt in zijn mediastrategie op huisideoloog en Kamerlid Martin Bosma. Samen hebben zij de strategie van de schaarste uitgezet. Journalisten zo weinig mogelijk geven, is het credo. En als Wilders dan een tweet (140 tekens) of persbericht stuurt, wordt die boodschap direct door alle media integraal overgenomen. ‘Die strategie werkt’, stelt Peter Vasterman van de Universiteit van Amsterdam. ‘Bij schaarste wil iedereen het geluid van het orakel hebben.’

Toch kan het bloedbad in Noorwegen een ommekeer veroorzaken, zegt hij. ‘Het is de eerste keer dat vanuit nieuw rechts zo’n aanslag is gepleegd, met duidelijke politieke en ideologische motieven. We gaan een nieuwe fase in, misschien net zoals na de aanslagen van 11 september. Dit kan wel eens een sleutelmoment worden in het debat.’

Roderik van Grieken, directeur van het Nederlands Debat Instituut, moet nog maar zien of Oslo aan Wilders blijft kleven. ‘Hij steekt vaak retorisch met kop en schouders boven de rest uit.’ De strategie van schaarste noemt hij ‘briljant’ vanuit retorisch perspectief, maar ‘dodelijk’ voor het publieke debat. ‘Er komt een moment dat zijn eigen achterban het niet meer pikt en een verhaal wil horen.’

Nu is dat moment er nog niet, denkt hij. ‘Voor een groot deel bepalen de media dat. Als naast de Volkskrant ook De Telegraaf roept dat hij meer moet vertellen, kan dat veranderen. Als dat niet gebeurt, waait het over. Dibi ziet echter wel al de verandering. ‘De tweet is typisch links bashen zoals we dat van hem kennen. Maar hij is nu in paniek. Hij kan tien tweets per dag sturen, wekenlang. Maar het zal nooit de aandacht afleiden van zijn eigen verantwoordelijkheid.’

Linkse frames volgens Bosma

Thu, 21 Jul 2011 08:09:00 GMT

Iedereen kent Martin Bosma van zijn taal: islamisering, kopvoddentax, het kalifaat van de multikul, massa-immigratie, Linkse Elite. Dat staat allemaal in de krant dankzij Martin Bosma, de grote ideoloog van de PVV en tevens de succesvolste framingspecialist van Nederland. In zijn boek (De schijn-élite van de valse munters) staat een indringende passage over hoe hij aankijkt tegen de linkse framing van de afgelopen decennia. Interessant om het eens van zijn kant te kunnen bekijken, ondanks dat we er totaal niet achter staan.

Linkse framing

Bosma (pagina 237-238): “Ook in multiculti-Nederland is taal een manier om het denken te beïnvloeden. Door het gebruik van woorden en termen en het kaderen van begrippen wordt ons de denkwereld van de multi-culturalistische elite opgedrongen. Het proces van massa-immigratie wordt steeds gepresenteerd als een verrijking, dan wel een onvermijdelijk iets. Ons wordt geleerd de massa-immigratie en de islamisering te vatten met positieve associaties.

Er is inmiddels een hele woordenlijst samen te stellen van politiek correct taalgebruik. Woorden als diversiteit, duurzaamheid, islamfobie, Nieuwe Nederlanders, fundamentalisme, islamisme, bruggenbouwer, solidariteit. Het zijn allemaal codewoorden van de multiculturele heilstaat. Ze betekenen over het algemeen niets of verhullen de wens de feiten te vermijden. In het multiculturele woordenboek wordt een probleemwijk een ‘krachtwijk’. Wie zegt: ‘Nederland is een open en internationaal georiënteerd land’, bedoelt meestal: ‘de deur moet open blijven’. Polygamie heet voortaan ‘een gevarieerde familieband’. Als er sprake is van veel allochtonen, heet dat ‘diversiteit’, een term die suggereert dat zonder allochtonen de mensen allemaal hetzelfde zijn.

Het meest succesvol is het woord ‘integratie’. Dit woord is volledig geaccepteerd en synoniem geworden met alles wat het gevolg is van de massa-integratie. Een gouden greep. Gevolg: alles wat allochtonen doen vindt plaats in het kader van de ‘integratie’. Daarmee is de elite erin geslaagd het grote einddoel als iets vaststaands te formuleren. We moeten alle incidenten begrijpen in het kader van de rooskleurige eindsituatie: integratie. Wat ‘integratie’ eigenlijk betekent, weet niemand. (…)

Inmiddels gaat een aantal woorden met pensioen. (…) Ook het woord ‘allochtoon’ heeft zijn beste tijd gehad. Het werd gelanceerd door de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, ter vervanging van woorden die een te negatieve bijklank hadden gekregen, zoals ‘buitenlander’.

Alternatieven zijn er nog niet echt. De Partij van de Arbeid heeft zelf inmiddels gekozen voor ‘Nieuwe Nederlander’, ook al een happy-go-lucky-term die duidelijk moet maken dat er weliswaar hier en daar wat probleempjes zijn, maar dat de voormalige allochtoon als zijnde ‘Nieuwe Nederlander’ inmiddels op weg is naar zijn ‘integratie’.”

Taal als frontlijn

In het eerste deel van de passage heeft Bosma het over het ‘kaderen van begrippen’ om ‘het denken te kunnen beïnvloeden’: aha, framing! Daarna geeft hij in de rest van de passage een overzicht van de woorden en narratieven die door links zijn opgeworpen om de Nederlander op die manier te laten denken. Als ervaren campagneleider en lettervreter (hij verslond alles over Bob Shrum , Karl Rove , Lee Atwater en Peggy Noonan ) weet Bosma heel goed hoe krachtig taal kan werken. Het is niet voor niets dat hij de taal als ‘frontlijn’ (pagina 67) heeft bestempeld in de PVV-strategie.

Uit deze passage uit zijn boek blijkt hoe minutieus Bosma geluisterd heeft naar de taal van zijn tegenstanders om te weten hoe de frontlijn er voor hem precies bij ligt. Er blijkt uit hoe zeer hij taal niet alleen als neutraal gebruiksvoorwerp ziet, maar als een machtig wapen in de politieke strijd. En dat heeft hij goed gezien.

Apples slimme taal

Sun, 17 Jul 2011 15:00:00 GMT

Het is van Steve Jobs bekend dat hij een perfectionist is. Zo hield hij ooit een nieuwe computer tegen omdat het moederbord niet mooi genoeg ontworpen was. Het moederbord zit in het apparaat en is dus onzichtbaar voor de gebruiker. Maar niet voor Jobs. Dus het moest over. Het duurde lang voordat zijn werknemers hem ervan hadden overtuigd dat zo’n moederbord echt niet mooier kon. De haarkloverij houdt niet op bij het uiterlijk van de Appleproducten, zelfs voor de Appletaal is een protocol. Een protocol bestaande uit een zwarte woordenlijst, zo ontdekte de website Gawker .

That’s not recommended

Het hebben van een zwarte woordenlijst is geen slecht idee. Veel bedrijven, instellingen en politieke partijen gebruiken taal die ze beter zouden kunnen inslikken. Veel van die zwarte woorden glippen er per ongeluk uit, dus het kan geen kwaad om ze vast te leggen en zo nu en dan een bullshit-bingo te houden.

Apple zou Apple niet zijn als die zwarte woordenlijst niet slim gebruik maakte van taal met een beetje onbewuste positieve beïnvloeding. Zo worden werknemers (op straffe van een schorsing) geïnstrueerd om nooit het woord 'unfortunately' te gebruiken bij slecht nieuws. Liever 'as it turns out', dat klinkt een stuk neutraler. Daardoor hoopt men dat mensen het nieuws op een minder negatieve manier interpreteren. Hetzelfde geldt voor het verboden 'that wasn’t smart'. Zelfs al zou iemand zijn iPod gebruiken om een spijker in de muur te hameren, dan is het begripvolle antwoord: 'that’s not recommended'. Het morele oordeel over de dommigheid van de klant blijft achterwege.

Problems? Never!

Nog iets slimmer is de framing van eventuele 'problems'. Die bestaan namelijk niet bij Apple. Er is altijd sprake van een 'issue'. Dat is slim, want een 'issue' focust op een oplossing, terwijl bij een 'problem' de focus op de ellende ligt. Ook worden klanten in de winkel altijd aangesproken met 'what questions do you have', in plaats van met het minder uitnodigende 'do you have any questions'. De formulering van Apple maakt het veel logischer en minder ‘ik-sta-die-jongen-al-een-kwartier-lastig-te-vallen-over-welke-iPad-ik-moet-nemen-terwijl-ik-hem-nu-toch-niet-ga-kopen’-achtig. Onbewust wordt de klant zo beïnvloed om de Apple-medewerker sympathieker en hulpvaardiger te vinden.

Je kan je afvragen in hoeverre deze taaltechnieken echt een invloed hebben op klanttevredenheid. Maar als je kijkt naar de statistieken, heeft Apple de meeste tevreden klanten. Alle beetjes lijken dus te helpen. Laat je dus vooral inspireren door deze gigant, vraag anderen waar haken en ogen in je communicatie zitten en leg een eigen zwarte woordenlijst aan. That’s recommended!

Ons onbewuste en framing

Sat, 16 Jul 2011 16:57:00 GMT

Na de lange Cartesiaanse dwaling begint er zich langzaam aan een nieuw tijdperk aan te dienen: het tijdperk van het onbewuste. Lang hebben we ons onbewuste verguisd, deels omdat Freud er iets te fanatiek mee aan de gang ging, deels omdat het voor velen een angstaanjagend idee is dat we het grootste deel van onze eigen hersenen niet beheersen. Met al het hersenonderzoek dat is uitgevoerd kunnen we het niet meer ontkennen: ons onbewuste wint het op alle vlakken van ons bewustzijn. En framing is daar een goed voorbeeld van!

Het superieure onbewuste

Eerst, wat is nu eigenlijk ons onbewuste? Psycholoog Dijksterhuis verwoordt het in ‘Het slimme onbewuste’ als: alle psychologische processen waarvan we ons niet bewust zijn, maar die ons gedrag (of ons denken of onze emoties) wel beïnvloeden. Nogal een ruime definitie, maar dat komt ook omdat er nog veel onduidelijkheden zijn over de precieze werking van het brein en het onbewuste. Uit de definitie wordt wél duidelijk dat ons onbewuste een essentiële rol speelt in ons leven. Meer dan we in eerste instantie denken.

De meeste waarnemingen, herinneringen en beslissingen komen vanuit het onbewuste. Daar is namelijk veel meer rekenkracht te vinden dan in ons bewustzijn. We krijgen dagelijks zoveel prikkels binnen dat het meeste onbewust wordt verwerkt. Alleen datgene dat we op het moment nodig hebben wordt doorgestuurd naar het bewustzijn. De rest wordt ook verwerkt, maar daar merken we niks van. Het is als een megacomputer die alle informatie opslurpt en beslist wat er op het scherm (bewustzijn) moet verschijnen.

Maar het onbewuste kan nog meer dan prikkels opslaan en selecteren. Het maakt ook de belangrijkste keuzes. Dijksterhuis noemt terecht de uitdrukking ‘ergens een nachtje over slapen’. Het blijkt dat onbewuste beslissingen (waarbij we zonder actief na te denken toch in ons achterhoofd bezig zijn met het verwerken van de keuzemogelijkheden) vaak de allerbeste zijn. Het kopen van een huis, het kiezen van een studie; dat soort grootste beslissingen kunnen we beter overlaten aan ons onbewuste. Er zijn simpelweg té veel factoren aanwezig om met het bewustzijn genoeg rekenkracht te genereren om écht een goede keuze te maken. Dus slaap er nog een nachtje over. Overigens, Dijksterhuis koppelt dit ook aan creativiteit en inspiratie: een product van ons onbewuste, niet ons bewustzijn.

Taal, het onbewuste en framing

Eigenlijk is ons gebruik van taal ook grotendeels onbewust. We beslissen vaak wel bewust wat we willen zeggen, maar de woorden worden ons aangereikt zonder dat het ons duidelijk is waar ze precies vandaan komen. Ineens rollen ze van onze tong. Je kent het gevoel ‘wauw, heb ik dat net gezegd’ en ‘het ligt op het puntje van mijn tong’. Dat zijn de momenten dat we merken dat afhankelijk zijn van ons onbewuste. We beslissen dan ook niet hoe we woorden opslaan in ons brein. En dat brengt ons bij framing .

Frames zijn talige pakketjes, waar we nauwelijks bewuste invloed op hebben. Elke keer dat we woorden of zinnen in een specifieke context horen, worden die elementen sterker aan elkaar gekoppeld en gaan we volgens de onderliggende redenering denken. Die koppeling is onbewust. Zelfs al vindt communicatie deels plaats in het bewuste, de effecten van die communicatie sijpelen door naar ons onbewuste. Aangezien ons onbewuste een grote stempel drukt op ons denken en doen, kunnen we langzaam aan andere wereldbeelden gaan vormen dan we ooit hadden kunnen denken. Oftewel: schijnbaar neutrale dingen kunnen onbewust hele negatieve connotaties krijgen door de tijd heen, of juist positieve.

Als communicator is het dus belangrijk om heel bewust te framen, zodat je in ieder geval nog een piep-piep-piepklein beetje invloed hebt op wat er allemaal het onbewuste insluipt via het armzalige deel bewustzijn. Tja, dat wil niet zeggen dat we dan ook maar enigszins controle kunnen hebben over ons onbewuste, maar dat is maar goed ook. Hoewel de hoax van sublimale overtuiging nog bij veel mensen leeft: ons onbewuste is misschien voor onszelf een raadsel, voor de rest van de wereld net zo goed!

Framen met Mad Men

Tue, 31 May 2011 09:43:31 GMT

We zouden graag eens een campagne opzetten met Donald Draper uit de hitserie Mad Men. Eeuwig zonde dat de beste man niet écht bestaat, aangezien hij een goede neus heeft voor marketing, overtuigende beelden en…framing!

The Carousel

In een geniaal fragment uit het eerste seizoen van Mad Men is hoofdpersoon Don Draper een campagnepresentatie aan het houden voor Kodak. Ze hebben een nieuwe diaprojector ontwikkeld. Zij noemen hun nieuwe product ‘the wheel’. Dat klinkt spannend en snel. Fout, zegt Don. ‘It’s not called the wheel, it’s called the carousel’. Nostalgie werkt in dit geval veel beter.

Frame de projector als een tijdmachine in plaats van een ruimteschip. Don weet als geen ander hoe met het opwekken van het juiste frame en de bijbehorende associaties en gevoelens mensen verleid worden tot het kopen van zo’n apparaat. Laat je ook verleiden door dromerige Don!

5 misvattingen over (politieke) communicatie

Tue, 10 May 2011 14:00:00 GMT

Eigenlijk is alle communicatie van politieke aard. Dat is nogal een claim, maar als je politiek in de meest brede zin van het woord ziet, dan klopt het wel: politiek is de ander overtuigen van jouw ideeën.

Die ideeën hebben te maken met een visie op de wereld, hoe dingen zouden moeten zijn en hoe daar te komen. We willen niet beweren dat we als communicatiespecialisten dús verstand hebben van alles omdat alles politiek is. Wat we wél willen beweren is dat het onderzoeken van de werking van politieke communicatie voor veel meer mensen relevant is dan je in eerste instantie zou denken.

Er zijn behoorlijk wat inspirerende boeken als het om politieke communicatie gaat. Eerder hebben we al George Lakoff genoemd (cognitief linguïst, framing-onderzoeker). Andere aanraders zijn het vlammend betoog over de vrije wil van Victor Lamme in ‘ De vrije wil bestaat nie t’ en de manier waarop mensen keuzes maken in het inspirerende boek ‘ Nudge ’ van Thaler en Sunstein. Maar één van de meest vooraanstaande boeken wat ons betreft is geschreven door de politiek psycholoog en neurowetenschapper Drew Westen: ‘ The Political Brain ’.

Netwerken en narratieven

De kern van dit wereldberoemde boek komt neer op het volgende: 'Political persuasion is about networks and narratives.' Netwerken van ervaringen en concepten en verhalen in onze hoofden. Die netwerken en verhalen hebben we al eerder besproken : dat heeft te maken met framing. Dit is eigenlijk hetzelfde wat George Lakoff ook zegt, overtuigingskracht komt voort uit aansprekende verhalen, die zenden wat er bedoeld wordt te zenden. De meest overtuigende manier om mensen te bereiken is om een bepaalde gedachtegang aan te spreken die al aanwezig is. Het is dus belangrijk om stil te staan bij de dingen die spelen in de samenleving en waar dat allemaal aan gekoppeld is.

5 misvattingen om af te leren

Om goed gebruik te kunnen maken van die netwerken en narratieven is het volgens de specialisten broodnodig om een aantal misvattingen voor eens en altijd achter ons te laten:

We hebben ze feiten aan onze kant, dus ons verhaal zit wel goed. Fout. Zoals Lakoff het verwoordt: the truth will not set you free. Een verhaal slaat alleen aan als het goed verteld is. Dat staat los van feiten en argumenten, mensen moeten zich aangesproken voelen om overtuigd te raken.
Als we het maar goed genoeg uitleggen dan begrijpen mensen het wel en raken ze overtuigd. Fout. Zoals Westen zegt: the road to victory is paved with emotional intentions. Het draait nauwelijks om argumenten in de politiek, het gaat om het aanspreken van de juiste emoties.
Mensen moeten aangesproken worden in hun redelijkheid, niet op hun gevoelens. Fout. Redelijkheid is een zeer betrekkelijk iets als het om politieke overtuiging gaat. Mensen reageren veel sterker op emotie dan op argumenten. Dat heeft niets met intelligentie of de tijdsgeest te maken, zo is ons brein nu eenmaal ingericht.
Het is onethisch om in te spelen op emoties. Fout. Westen: 'Whether an appeal is rational or emotional, or positive or negative, is completely independent of whether it is ethical.' Emoties spelen nu eenmaal een belangrijke rol in hoe mensen tegen de wereld aankijken. Daarop inspelen hoeft helemaal niet onethisch te zijn, indien het ingaat op iets wat overeind blijft als je het op rationele wijze ook kunt volhouden. Een voor zichzelf sprekend voorbeeld: Yes We Can. Obama voerde een optimistische campagne waarin werd verwezen naar waarden en hoop.
Inspelen op angst is een schande. Fout. Kijk naar het klimaatvraagstuk. De grootste beweging kwam voort uit Al Gore’s ‘An inconvenient truth’. Dat was een flinke angst-appeal. Angst kan op een wijze manier ingezet worden en ook op foute manieren. Maar als het redelijk is om bang te zijn, mag dat best aangesproken worden

Effectieve (politieke) communicatie komt voort uit idealen en waarden. Daar volgen issues uit. Uit issues wordt beleid gevormd. De ontvangers van de boodschap hebben eigenlijk niets te maken met het beleid, dat is werkmateriaal voor de beroepsgroep (politici). Kiezers willen weten waar een partij voor staat, waarom dit belangrijk is en of de partij te vertrouwen is. Deze vragen zijn niet alleen rationeel, maar in hele grote mate ook emotioneel van aard. Dát is de boodschap!

Taalsport, sporttaal

Thu, 28 Apr 2011 08:31:00 GMT

Er is één belangrijk televisieprogramma dat sportliefhebbers en taalliefhebbers gemeen hebben: Studio Sport. Want hoewel de voetbaluitslagen ons niet echt beroeren, is het creatieve taalgebruik van de commentatoren een lust voor het oor. Luistert u even mee?

Dure punten

Zo werd laatst een verloren wedstrijd benoemd als ‘verlies van dure punten’. Het is niet alleen een verlies, het is ook nog duur. Waar de gemiddelde taalgebruiker een zwaar verlies of een groot verlies zou gebruiken, benoemt de commentator hier een andere pijn. Is het letterlijk duur? Naar ons weten niet. Maar we begrijpen het wel. Een groot verlies is één ding, een duur verlies voel je op de plek waar de Nederlander liever geen pijn voelt.

Een andere manier waarop puntverlies ter sprake kwam is dat er ‘puntjes gemorst werden’. Ook hier gaat het in (bedekte termen) over verlies. Verlies van de wedstrijd welteverstaan, de betreffende club zakt hiermee in het klassement. In tegenstelling tot ‘dure punten’ wordt hier alleen ‘wat gemorst’. Een ongelukje dat wel weer opgelost kan worden lijkt de commentator te suggereren. Morsen is beduidend minder erg dan iets duurs verliezen. Maar morsen is wel een beetje voor sukkeltjes. Reden tot schaamte dus voor de morsende club.

Oorlog op het veld

Om een boodschap begrijpelijk, emotionerend en overtuigend te maken worden vaak metaforen gebruikt. Met metaforen kunnen abstracte zaken concreter gemaakt worden, of concrete gebeurtenissen gekoppeld worden aan een ‘groter’ gevoel. Bij sport worden vaak oorlogs- of strijdmetaforen gebruikt. Wanneer de spits er met de bal vandoor gaat is dat een aanval. Dat is geen heel uitzonderlijke beeldspraak.

Maar een speler ‘slachtofferen’ is andere koek. In de strijd om de overwinning werd tijdens de tweede helft een speler geslachtofferd, oftewel: gewisseld. Hij keek ook wat bozig toen hij het veld af moest, dus de commentator verwoordde met dit woord hoe deze speler zich op dat moment voelde. Hij moest ruimen om de wedstrijd te kunnen winnen.

Dwarrelende ballen

Gelukkig worden niet alleen negatieve momenten verwoord met beeldspraak. Zo werd er in de wedstrijden in de samenvatting ook gescoord. Tweemaal werd dat aangeduid als: ‘dat doelpunt dwarrelt er mooi in’. Volgens de Van Dale betekent het werkwoord dwarrelen zoiets als ‘verward zweven’. Dwarrelen lijkt dus niet echt te getuigen van doelgerichtheid (letterlijk). Elders op het web staat de volgende voetbal-zin: ‘Niet veel later was het een vrije bal van Columbia die ‘zomaar’ de goal in dwarrelde’. Het toevoegen van ‘zomaar’ geeft aan dat een ‘dwarrelend doelpunt’ dus geen gouden kans is, maar een gelukstreffer of een matige kans die tóch benut wordt. Omdat ze ‘mooi dwarrelen’ kan de speler die hem erin schoot toch op de goedkeuring van de commentator rekenen.

Taalsport

Het is een genot om te luisteren naar sportcommentators dankzij hun pogingen om de taal te verrijken met aparte beeldspraak én vaak ook totaal nieuwe woorden. Zo kan de wielersport er ook wat van. Wat te denken van stoempen, geparkeerd staan, asfalteczeem, aan het elastiek hangen, d’r op en d’r over, een ontsnapping of een treintje opzetten? Geen idee waar dit over gaat? Een woordenboek erbij pakken zal weinig helpen. Lees en leer hier de taal van de wielersport of lees hier een leuk artikel over voetbaljargon. Er zit vast een beeldspraak of woord tussen dat op de werkvloer bruikbaar is. Want staan we niet allemaal geparkeerd na 3 uur vergaderen?

Hoe frame je een oorlog?

Wed, 23 Mar 2011 17:49:00 GMT

Militair ingrijpen buiten de landsgrenzen is niet iets wat zomaar geslikt wordt door de gemiddelde burger, zeker niet in een tijd van wereldwijde recessie. Daarom wordt de boodschap ‘we gaan schieten op die-en-die, omdat zus-en-zo’ altijd voorzichtig en zorgvuldig geframed door de opdrachtgever. Dat vraagt bij verschillende contexten ook om verschillende frames, zo bleek uit de toespraak van US President Obama op 18 maart naar aanleiding van de aangenomen Libië-resolutie. Totaal anders dan het bekende ‘war on terror’ van Bush. In dit artikel zetten we twee geweldframes naast elkaar.

Libië 2011: Operatie Odyssee Dawn

De resolutie (om het no-fly verbod boven Libië te handhaven) heet eigenlijk ‘Resolutie 1973’, maar deze werd voor framing-doeleinden omgedoopt naar ‘Operatie Odyssey Dawn’. Zoals de Volkskrant al suggereert, is dit een strategische zet. De odyssee verwijst naar een heroïsche reis (met positieve uitkomst) en het ‘ochtendgloren’ naar een nieuw, beter leven (lees: democratie) voor de Libiërs. Maar naast de slimme naam, schroomt Obama ook niet om in zijn toespraak een heel duidelijk frame neer te zetten: het beschermen van onschuldige burgers, het voorkomen van een humanitaire crisis. Simpeler gezegd: de grote jongens komen op voor de zwakkeren. Met dit frame wordt tegelijkertijd ontkend dat het om eigen belangen draait (grondstoffen of controle over de regio?). Het frame selecteert het één en sluit het ander uit. Obama kiest zorgvuldig framende taal die dit doel dient:

'Left unchecked, we have every reason to believe that Qaddafi would commit atrocities against his people. Many thousands could die. A humanitarian crisis would ensue. The entire region could be destabilized, endangering many of our allies and partners. The calls of the Libyan people for help would go unanswered. The democratic values that we stand for would be overrun. Moreover, the words of the international community would be rendered hollow .

And that’s why the United States has worked with our allies and partners to shape a strong international response at the United Nations. Our focus has been clear: protecting innocent civilians within Libya, and holding the Qaddafi regime accountable.(…) Our decisions have been driven by Qaddafi’s refusal to respect the rights of his people, and the potential for mass murder of innocent civilians .'

Afghanistan 2001: War on Terror

De oorlog in Afghanistan na de aanslagen op 9/11 werd door voormalig President Bush op een hele andere manier geframed. De context was totaal anders en de taal daarmee ook. Het omver werpen van het regime in Afghanistan had werd geframed als het uitroeien van ‘evil’ en ‘terror’. Afghanistan was een brandhaard van terroristen en deze moesten uit hun grotten gerookt worden. Deze framing gaat zo ver dat het niet eens meer draait om slechte machthebbers of terroristen, maar het vernietigen van een evil ideologie: die van terror. Dit angstbeeld van de overheersing van terror is overweldigend en het is niet vreemd dat er zoveel voorstanders waren voor de invasie. Net zoals Obama koos ook Bush zorgvuldig zijn woorden, om het contrast tussen Good (US) en Evil (terroristen) duidelijk te maken en zo de invasie te rechtvaardigen:

'Freedom and fear are at war . The advance of human freedom , the great achievement of our time and the great hope of every time, now depends on us. Our nation, this generation, will lift the dark threat of violence from our people and our future. We will rally the world to this cause by our efforts, by our courage . We will not tire, we will not falter and we will not fail.

(…) I will not forget the wound to our country and those who inflicted it. I will not yield, I will not rest, I will not relent in waging this struggle for freedom and security for the American people. The course of this conflict is not known, yet its outcome is certain. Freedom and fear, justice and cruelty, have always been at war , and we know that God is not neutral between them.'

Geweldframes

In beide gevallen putten de presidenten uit een totaal andere context, zodat er ook andere taal uit volgt. In beide gevallen is er gekozen voor een zorgvuldig frame om het militair ingrijpen te kunnen rechtvaardigen. Er wordt in beide gevallen sterk ingezet op culturele kernwaarden. Bush grijpt terug naar herkenbare gevoelens van good-versus-bad, waarin het verdelgen van de ander een logisch gevolg wordt. Obama zet in op bescherming en het doen van het juiste. Waar Bush op angst inspeelt, speelt Obama juist in op het positieve: opspringen als iemand om hulp vraagt. In beide gevallen zorgen deze krachtige waarden ervoor dat de context in het gewenste frame worden geïnterpreteerd.

De geschiedenis heeft laten zien dat het frame van Bush niet onkwetsbaar is gebleken. Hoe deze resolutie zal uitpakken voor het frame van Obama zal de aankomende tijd moeten gaan blijken.

Hoe te framen deel 3: sturende taal

Mon, 14 Mar 2011 10:53:00 GMT

Dit is het laatste deel van het drieluik 'Hoe te framen'. In de vorige twee delen van ‘Hoe te framen’ zijn we ingegaan op de noodzaak van een goed en duidelijk gedefinieerd idee als basis voor een helder frame en het bijpassende narratief dat het kernidee van he t frame vormt. Wanneer deze twee zaken op orde zijn, volgt de taal die deze dingen communiceert. Deze framende taal staat in deze post centraal: waarop kan een framer zich beroepen om zijn verhaal de wereld in te krijgen?

Taal-ingrediënten

Frames worden overgebracht door middel van verschillende componenten die in een tekst aanwezig kunnen zijn. Deze taalcomponenten worden dan ook framing devices genoemd; de instrumenten waarmee een frame tot uitdrukking komt. Dit kunnen bijvoorbeeld archetypes, stereotypen, expliciete vergelijkingen, subtielere metaforen, beelden of terugkerende kernwoorden zijn. Dankzij deze framing devices wordt het narratief van het achterliggende frame (deels) geactiveerd. De woorden jagen als het ware de beoogde manier van denken aan.

Natuurlijk werkt het niet altijd, wanneer de lezer té ver van het beoogde frame afstaat, zoals een PVV-frame voor een GroenLinkser. Dan zal het frame verworpen worden, ondanks dat de framing devices heel kundig verwerkt kunnen zijn. Maar hoe vaker de devices aangeboden worden, hoe meer ruimte er ontstaat in mensen hun hoofden voor het frame.

Klimaatframes

Een onderwerp dat de laatste jaren steeds meer aan bod komt is klimaatverandering. Zowel mensen die ervoor waarschuwen als mensen die vinden dat het onzinnig gedoe is, kiezen hun eigen frames. Zo spreken de tegenstanders over ‘klimaathysterie’ met ‘klimaatalarmisten’. De PVV spreekt in dit geval over ‘moeder natuur’ die het zelf allemaal wel regelt.

PVV-er De Mos: 'Met belastinggeld van ons allemaal maakt de publieke omroep ons bang met onbewezen klimaattheorieën waar verzengde hittegolven en metershoge zeespiegelstijgingen het voortbestaan van de mensheid bedreigd.'

Het frame waarmee de PVV ten strijde trekt is het ‘leugens die de belastingbetaler handen met geld kosten’-frame. Klimaatconferenties, klimaatwetten en voorlichting worden zo teruggebracht tot een verspilling van bergen belastinggeld. Het is zinloos om te proberen in te grijpen, want er is niets aan de hand waar we invloed op kunnen uitoefenen; het is onbewezen hysterie waar een aantal linkse figuren geld mee proberen te verdienen.

Het is dan ook onhandig dat De Mos in het bovenstaande stukje over ’verzengende hittegolven en metershoge zeespiegelstijgingen’ spreekt. Daarmee geeft hij namelijk ruimte aan een frame dat zijn tegenstanders graag inzetten: ‘desinteresse in klimaatverandering leidt tot natuurrampen’.

Greenpeace: 'Klimaatverandering is een feit. Overal zien we de gevolgen van de warmer wordende aarde: felle bosbranden, grote overstromingen, smeltende gletsjers en ongekende hittegolven. Zandzakken voor de deur helpen niet meer en kernenergie levert slechts andere problemen op.'

Greenpeace beroept zich vooral op rampen die angst oproepen. In dit frame worden de rampen vaak vergezeld van een nietig mensbeeld en een verwijzing naar de volgende generatie (je wil ook toch ook dat onze kinderen een gezond leven kunnen leiden?). In dit frame gaat het vaak om de gevolgen van het ontwijken van de verantwoordelijkheid: destructie.

Welke taal voor welk frame?

In beide frames zijn dus een aantal kernelementen te vinden die altijd terugkomen. Bij het klimaatalarmisme is dit verwijzingen naar onbetrouwbaarheid, hysterie, geldverspilling en partijdigheid. In het klimaat-actie-frame wordt altijd verwezen naar urgentie, onzekere toekomst, rampen, verantwoordelijkheid, wetenschap en samenwerking. De metaforen (op hol slaan van ons klimaat, moeder natuur zorgt zelf voor de aarde), vaste uitdrukkingen (zoals klimaathysterie enerzijds en broeikaseffect anderzijds) en stereotypen (boomknuffelaars, klimaatvervuilers) zorgen voor de communicatie van de verschillende frames.

Het is belangrijk om te beseffen welke taal past binnen het frame dat wenselijk is. De Mos maakt dus de fout om elementen uit een tegenframe te gebruiken. Hiermee biedt hij dit frame namelijk een podium, terwijl hij dat helemaal niet wil. Zo moeten organisaties als Greenpeace ook nooit spreken over de (on)betrouwbaarheid van de wetenschap waar zij zich op baseren. Zo wordt namelijk onwillekeurig een ander frame geactiveerd. Bedenk dus altijd welke taal past in het eigen frame en vermijd de taal die bij de ander thuis hoort. Ontwikkel eigen termen, metaforen en stereotypen die keer op keer gebruikt kunnen worden. Zo krijgt het frame de kans zich te zetten in de geest van de ontvangers.

Spreek met waarden, niet met beleid

Wed, 09 Mar 2011 17:47:00 GMT

Het is een vreemde tendens dat politici en andere ideologieverkopers stelselmatig zoveel beleidstaal gebruiken. Een belangrijke reden daarvoor is het feit dat deze ideologen veelal beleidsmedewerkers voor zich laten schrijven en hun rapporten en nota’s als inleesmateriaal nemen. Een andere reden ligt problematischer: ze krijgen het advies van hun strategisch adviseurs om liever té concreet, dan heel abstract te blijven in toespraken. Dus liever Annie-in-de-zorg dan met cijfers en statistiek argumenteren. Dit advies is correct. Maar wat er uit dit advies vloeit is bijzonder problematisch. De taal die eruit voortkomt lijkt idealenloos te zijn. De concreetheid uit zich in eindeloze voorbeelden van beleid, zonder dat de ideeën erachter worden duidelijk gemaakt. Dus, terug naar de idealentaal!

3-laagse ideeën

Wanneer we spreken over politieke of maatschappelijke kwesties en keuzes zijn er grofweg drie manier om de ideeën over te brengen:

Waarden – wat is de wens, het overkoepelende ideaal?
Issues – welke thema’s hangen samen met deze waarden?
Beleid – welke plannen zijn er betreffende deze thema’s?

Deze drie manieren staan niet voor niets in deze volgorde: uit waarden volgen issues en daaruit volgt beleid. Het gekke is dat in politieke taal (in het algemeen) vooral wordt gesproken over issues en beleid. De belangrijkste laag blijft vaak onbesproken. Dit, terwijl het bij zulke grootse maatschappelijke kwesties bij kiezers en sympathisanten in het stemhokje toch meestal neerkomt op het volgende: hangt deze persoon/instantie dezelfde waarden aan als ikzelf? Het is problematisch wanneer mensen deze vraag niet, of met moeite kunnen beantwoorden. Het is simpelweg teveel gevraagd van de kiezer om uit beleid en issues de waarden weer te destilleren.

Terug naar waarden

Om de luisteraar te helpen met het vergelijken van waarden om te zien of hij hetzelfde voelt, zal ideologisch geladen communicatie meer aandacht moeten besteden aan het communiceren van de eigen waarden. Dit communiceren in waarden heeft ook een aantal grote voordelen ten opzichte van communiceren met beleid: het wordt beter onthouden, het heeft een veel grotere emotionele impact en het overtuigt veel sterker dan beleidstaal. Redenen genoeg dus.

Als het bijvoorbeeld om armoede gaat (issue) is het sterker om dit te communiceren vanuit waarden (iedereen verdient een kans, zorgen voor de minder bedeelden), dan vanuit cijfers (het aantal mensen in Nederland onder de armoedegrens is gestegen tot x procent en de wens is dat het y procent is). Hoewel cijfers heel concreet lijken, worden ze weer snel vergeten door het publiek en hebben ze slechts een kleine emotionele impact. Informatie waar cijfers mee gemoeid zijn kan overigens wel gebruikt worden om de waarde te versterken.

Voorbeeld: armoede

‘We willen dat iedereen in Nederland een gelijke kans krijgt op zijn of haar geluk. Hoewel geld alleen niet gelukkig maakt, is het gebrek eraan wel een groot ongeluk. Er zijn teveel mensen in Nederland die geldzorgen hebben, zoveel zorgen dat ze geen dak boven hun hoofd kunnen betalen of hun kinderen geen goede toekomst kunnen bieden. Het aantal daklozen in Nederland is het afgelopen jaar flink gestegen. De stijging is vergelijkbaar met dat heel de stad Utrecht in één klap dakloos zou zijn. We willen met beleid X deze mensen ook hun kans gunnen op een veilig en gezond leven.’

Er wordt in het bovenstaande (fictieve!) stuk vooral gepraat over waarden: gelijke kans op geluk, kinderen goede toekomst bieden, veilig en gezond leven. Tegelijkertijd wordt er een concreet voorbeeld gegeven van de stijging van het probleem, zonder specifieke cijfers te noemen: een toename ter waarde van een grote stad. Dat is naast herkenbaar voor de meesten, ook een emotionerende vergelijking. Een héle stad dakloos.

De feiten ondersteunen de waarden in dit tekstje. Zoals het hoort. Concrete voorbeelden (zonder beleidsterminologie) kunnen zeker zinvol zijn, mits ze in een waarden-geladen context worden geplaatst. Know your values en wees niet bang om ze op te schrijven!

Framing is oké

Mon, 14 Feb 2011 08:41:00 GMT

Als framingspecialisten voeren we regelmatig discussies over ethiek. Deze discussies worden eigenlijk nooit door ons aangewakkerd; we bevinden ons altijd in de verdedigende positie. Lastige discussies, omdat mensen veelal een onduidelijk beeld hebben van framing en vaak een negatief beeld. Kritische vragen dus. Is framing wel ethisch verantwoord? Hoe verhoudt framing zich tot manipulatie? Kunnen NGO’s en politieke partijen het zich bijvoorbeeld wel moreel veroorloven om zich met framing bezig te houden?

Mag ik wel framen?

Het antwoord op die vraag is onmiskenbaar JA. Alle vormen van communicatie waar waarden, gevoelens of ideologie bij komen kijken, moeten doorspekt zijn met krachtige frames. Want framing is in de eerste plaats simpelweg zeggen wat je bedoelt. Het betekent dat tussen de zinnen door – onbewust – dezelfde boodschap wordt uitgezonden als de zender in gedachten had. Het betekent dat je de juiste associaties en emoties aanspreekt, zodat de boodschap in het goede ‘vakje’ wordt geïnterpreteerd. Duidelijk spreken helpt ruis voorkomen, duidelijk framen doet dat ook. Want ruis is verlies aan overtuigingskracht.

Frames geframed

Het feit dat framing een slechte naam heeft in Nederland (in de US heeft het mildere connotaties), lijkt te maken te hebben met het dedain wat met name politici hebben over framing. Zowel André Rouvoet laat zich er regelmatig negatief over uit en ook Job Cohen sprak zich laatst op de manifestatie ‘Een Ander NL’ op een negatieve manier uit over framing. Maar waar hebben ze het dan eigenlijk over? Frames die ze tegenwerken? Want ze kunnen niet beweren dat ze het zelf niet doen, hooguit dat ze niet sterk zijn in het promoten van eigen frames. Omdat frames inherent zijn aan taal en ons denken, kan er geen communicatie zonder framing bestaan. Het is dus opmerkelijk dat politici zich hier van afkeren.

Reframen van frames

Een ander probleem dat framing heeft, is het feit dat mensen framing en spin als één ding beschouwen. Dat is ook niet zo vreemd, aangezien framing vaak ter sprake komt in gesprekken over spindoctors en PR. De beroemde linguïst George Lakoff zegt hier iets verstandigs over: ‘Spin is the untruthful use of language to get out of an embarrassing situation. Framing, on the other hand, is dedicated to morality and truth: to communicating your values and principles and to framing facts as having a moral value and an ethical imperative.’ Eigenlijk gaat het bij framing dus om zeggen waar het eigenlijk om gaat: welke waarden een rol spelen in de discussie. In welke context mensen iets moeten interpreteren.

Het vaak gehoorde verwijt dat mensen framing inzetten om bijvoorbeeld angst aan concrete gebeurtenissen of tendensen te koppelen wil niet zeggen dat het principe erachter onjuist is. De realiteit is namelijk dat wanneer je geen duidelijk tegenframe opwerpt, je júíst meewerkt aan het promoten van frames waar je niet achter staat. Kennis van framing is dus essentieel voor iedereen die de kracht van woorden bij zichzelf wil houden, in plaats van het over te laten aan het toeval, de tegenpartij of een eeuwige ruis.

Een tsunami aan metaforengeweld

Fri, 04 Feb 2011 12:33:00 GMT

Metaforen zijn een schitterend communicatiemiddel. Ze verduidelijken, versieren en overtuigen. Er zijn ook gevallen waar een metafoor verwarring kan zaaien of nog erger: irritatie.

Zo lazen we op Nu.nl de volgende kop: ‘Tsunami van obesitas overspoelt wereld’. De tsunami-metafoor is erg populair de afgelopen tijd, dankzij de vele waterrampen die in ons geheugen gegrift staan. Ook Geert Wilders gebruikt deze metafoor graag in combinatie met zijn ‘islamisering’. In ons kikkerlandje hebben we dus schijnbaar meerdere tsunami’s te verduren. Maar slaat het wel ergens op om toenemende obesitas met een tsunami te vergelijken?

Metaforen zie je voor je en voel je

Het grote voordeel van het gebruiken van metaforen is in de eerste plaats dat je abstracte informatie kan verduidelijken. Door een zekere abstracte ontwikkeling (het aantal mensen met flink overgewicht is sinds 1980 verdubbeld) te vergelijken met iets concreets, wordt het een stuk duidelijker: jongens, er is gevaar! Tegelijkertijd wordt niet alleen je begrip aangesproken, maar ook je gevoel. Zonder dat je een tsunami zelf meegemaakt hoeft te hebben, is de angst goed invoelbaar: het komt uit het niets, er is geen schuldige die je kan tegenhouden en het vernietigt alles op zijn pad. Zo’n ramp is dus uitermate geschikt om mensen zowel verstandelijk als emotioneel te waarschuwen: help!

Overtuigende vergelijkingen

Tegelijkertijd moet een metafoor ook enigszins kloppen. Het is immers een vergelijking. Natuurlijk zijn er altijd grenzen aan een vergelijking, maar om echt overtuigend te zijn is het essentieel om een aantal scherpe overeenkomsten aan te duiden, zodat deze eigenschappen extra worden benadrukt. Het gaat dan met name om de culturele en cognitieve connotaties die ergens bij passen; wat roept de metafoor voor gevoelens op? Neem bijvoorbeeld de volgende vergelijking: het lijkt hier wel een zwijnenstal. Varkens schijnen behoorlijk hygiënisch te zijn, maar dat doet er niet toe. We associëren varkensstallen nu eenmaal met rotzooi en viesheid. Metafoor geslaagd, want afschuw en schaamte worden opgeroepen.

Maar nu terug naar de tsunami van obesitas. Heeft deze wel een wenselijk overtuigend effect dankzij de associaties die de metafoor oproept? Oftewel: wat doet deze metafoor met de ontvanger? Toenemende o besitas wordt vergeleken met een natuurramp. Een ramp die voorkomen moet worden. Juist. Daar gaat de vergelijking al mank: een tsunami is niet tegen te houden, een tsunami overkomt mensen. Obesitas is het resultaat van duidelijk te herkennen én te voorkomen gedrag. Op het moment dat obesitas wordt verbeeld als een tsunami, wordt gesuggereerd dat er geen stoppen meer aan is. Dit is raar, aangezien de geciteerde wetenschappers juist een oproep doen om te investeren in het bevechten en voorkomen van obesitas.

Checklist voor een mooie metafoor

De tsunami is dus eigenlijk tegenstrijdig met de achterliggende persuasieve boodschap. Daarbij is er nog meer op aan te merken: een tsunami is er ineens, lellende vetrollen vergen toch wat forse snackattacks. Een tsunami zie je (eventjes) aankomen, maar de spiegel kan je lange tijd voorliegen. Eigenlijk is het enige treffende aan deze vergelijking het feit dat beide een ramp zijn voor de mensen die het overkomen, hoewel daar ook nog over te twisten valt (niet elke obees vindt dat zijn leven vernietigd is).

Waar voldoet een metafoor aan die klinkt als een klok?

Toepasselijk : wat wordt er belicht door de metafoor? Begrijpt de doelgroep de vergelijking? Klopt dat met je intentie of worden er ook ongewenste connotaties mee opgeroepen?
Beeldend : welk beeld wordt er opgeroepen? Welke gevoelens horen daarbij?
Aanspreekbaar : is de metafoor mooi of origineel? Of is hij vreselijk cliché?

Op punt 2 loopt de tsunami-obesitas metafoor dus flink spaak. In het originele artikel waar Nu.nl uit citeert komt deze metafoor overigens ook niet voor. Als Nu.nl had gekopt met ‘Verdubbeling obese mensen sinds 1980’ dan was de boodschap ook helder geweest. Obesitas is als issue in Nederland al echt voldoende duidelijk, zelfs zo duidelijk dat het zelf als metafoor wordt gebruikt: onze premier nam het woord ‘bestuursobesitas’ al in de mond en sommige mensen kunnen 'infobeten' zijn. Conclusie: niet alles hoeft metaforisch benaderd te worden, doe het alleen als het wenselijke toegevoegde waarde heeft.

Retorica in Antwerpen

Sun, 30 Jan 2011 21:54:00 GMT

Afgelopen week was Sarah op het Rhetoric in Society III congres in Antwerpen, waar retorici van over de hele wereld bijeenkomen om hun nieuwste onderzoeksvragen en resultaten te delen. Op deze conferentie heeft ze de resultaten van haar MA scriptie gepresenteerd: de functie van zelfspot op sprekersethos in een educatieve context. In de volgende post zal ze haar spreektekst en slides delen, maar alvast een tipje van de sluier: zelfspot lijkt in relatief grote hoeveelheden slecht uit te pakken voor het imago van een gemiddelde spreker. Reden om voorzichtig te zijn met zelfspot dus. Maar wat kwam er nog meer voorbij op RIS-III?

Framing dementie

Tom Vercruysse en Baldwin Van Gorp van de Universiteit Leuven presenteerden de verschillende frames die geassocieerd worden met dementie. Uit allerlei media-uitingen destilleerden zij de zes meest dominante en zes alternatieve frames om naar dementie te kijken. Het meest dominante frame bleek bijvoorbeeld het ‘Doodsframe’: dementie is een langzame, maar zekere dood. Op het moment dat je die diagnose krijgt, is dat als het ware als een doodsverklaring. Een ander frame heeft te maken met dualisme: een mens bestaat uit lichaam én geest. Wanneer iemand dement wordt, verliest hij misschien zijn geest, het lichaam functioneert nog wel. Hoewel het ‘Doodsframe’ misschien het meest dominant is, is het eigenlijk helemaal geen wenselijk frame. Immers, er blijft volgens de dementieverenigingen nog lang genoeg levenslust over na de diagnose. Door een ander frame te promoten, kan de publieke opinie bijgestuurd worden. Naast een zeer zorgvuldig, dus ook een maatschappelijk relevant onderzoek!

Metaforen zijn meer dan een denkkader

Een ander interessant onderzoek ging over de functie van metaforen. Lakoff en Johnson, twee Amerikaanse linguïsten, kwamen in het boek ‘Metaphors we live by’ (1980) tot de conclusie dat metaforen niet alleen worden gebruikt om taal te versieren, maar met name om onze gedachten en onze wereldbeelden te structureren. Sterker nog: we gebruiken metaforen om alles om ons heen te interpreteren. De woorden boven en onder zijn bijvoorbeeld vaak metaforisch (“Oranje bóóóven”), net zoals warm en koud (“warme persoonlijkheid”), in en uit, en ga zo maar door. Daardoor zijn metaforen als retorische middelen wat uit de mode (qua onderzoek) geraakt. Gerard Steen (Vrije Universiteit Amsterdam) zette deze retorische functie opnieuw op de kaart, door het onderscheid tussen bewuste en onbewuste metaforen te maken. Onbewuste metaforen worden immers niet op een retorische wijze ingezet, maar bewuste metaforen wel (een tsunami van moslimimmigranten). Bewuste metaforen zijn zeker interessant als stijlmiddel en Steen benadrukte dit op een heldere manier. Met zijn model kunnen retorici aan het werk met een duidelijk overzicht.

Communistische stijlmiddelen

Het onderzoek van Sisicek en Kozina (University of Zagreb) draaide om een reconstructie van de argumentatie en retorische middelen van drie communistische leiders (Tito, Stalin en Mao). Zij ontdekten dat deze drie leiders opvallend veel overeenkomsten hadden in hun toespraken. Zo waren de onderwerpen nagenoeg gelijk – ongeacht het publiek – en gebruikten ze veel drogredenen, zoals argumentum ad populum (Iedereen zegt A, dus dan klopt A) en argumentum ad baculum (verkapte dreigementen). Het interessante is, dat volgens de onderzoekers deze leiders waarschijnlijk weinig van elkaar hebben overgenomen. Ondanks deze zekere autonomie, lijken hun ‘woordenboeken’ van meest voorkomende terminologie toch enorm veel op elkaar. Het zou interessant zijn om verschillende sprekers van andere duidelijke ideologieën op deze manier eens te vergelijken, om te zien of bepaalde andere ideologie ook terugkerende woorden, argumentatie en narratieven vormen.

Conferentie-kruisbestuiving

Dit is maar een greep uit het brede aanbod dat voorbij is gekomen op de conferentie. Het is bijzonder om te zien hoeveel wetenschappers in het vakgebied van retorica bezig zijn met hun eigen onderzoek. Sommigen heel theoretisch, anderen heel praktisch. Door de kruisbestuiving van verschillende onderzoeksinteresses ontstaan zo nieuwe ideeën en ontstaat nieuwe kennis. Met die kennis kan communicatie verbeterd worden, door het efficiënter, aantrekkelijker en overtuigender te maken. Het was een groot plezier om daar als spreker in Anvers uitgenodigd te worden.

Werkende woorden: ontkennen

Wed, 19 Jan 2011 14:04:00 GMT

Politici (en andere mensen) maken regelmatig de fout om de aandacht te vestigen op iets waar ze het eigenlijk helemaal niet over willen hebben. Dit doen ze vaak door het gebruik van de ontkenning. Een voorbeeld: in het programma ‘5 jaar later’ zei minister Gerd Leers onlangs: ‘Ik ben geen marionet.' Dit was een verwijt dat hij eerder had gekregen van de oppositie, omdat hij vanuit een anti-Wilders opstelling, tóch plaatsnam in een door Wilders gedoogd kabinet. Een marionet, omdat mensen hem verwijten dat hij zijn principes niet trouw is, maar eigenlijk de wensen van de PVV uitvoert. Wat deed Leers hier fout en wat is een beter alternatief?

Don’t think of an…

Het is eigenlijk logisch dat Leers dit verwijt van tafel veegt door het te ontkennen. Alleen zo werkt het helaas niet op breinniveau. Taalonderzoekers zijn op een interessant fenomeen gestuit, dat heel simpel samen te vatten is: ontkennen is erkennen. De Amerikaanse linguïst George Lakoff liet de basis voor deze bewering zien met een nog simpeler gedachte-experiment: ' Don’t think of an elephant .' Op het moment dat zo’n zin wordt uitgesproken, verschijnt er een olifant in de gedachten van de luisteraar.

Inzicht 1: op het moment dat iets wordt benoemd, wordt de gedachte eraan geactiveerd.

Maar waarom is die activatie een probleem? Dat ligt iets ingewikkelder. Ons bewustzijn vormt ideeën en interpretaties op basis van onze ervaringen (en put daarbij uit veel onbewuste informatie). Onze ervaringen worden op hun beurt weer gevoed door – logisch – de dingen die we meemaken en tegenkomen. Opvallend genoeg worden dingen in het onderbewuste niet minutieus opgeslagen. Het is meer een netwerk van verschillende concepten en wereldbeelden, die door ervaringen gekoppeld kunnen worden aan elkaar.

Zo werkt het ook met dingen waar we het niet per se in eerste instantie mee eens zijn. En zo werkt het ook zeker met ontkenningen. Op het moment dat Leers een talige marionet oproept, zal het beeld in mensen hun hoofd verschijnen, in combinatie met Leers. Het koppelingennetwerk zal weinig waarde hechten aan het feit dat hij bedoelde dat hij het niét is. Ontkenningen worden namelijk niet opgeslagen in dit koppelingennetwerk. Hoe vaker het duo Leers – marionet zal worden uitgesproken of verbeeld, hoe meer dat onbewust ons oordeel over Leers zal beïnvloeden.

Inzicht 2: hoe vaker je iets tegenkomt, hoe sterker die koppeling kan worden.

Wat dan?

Conclusie: zelfs in de verdediging tegen zoiets, moet je de woorden gebruiken waarmee je wél geassocieerd wil worden. In het geval van Leers had hij beter dus kunnen ingaan op het tegenovergestelde van een marionet: ‘Als minister ben ik zelf verantwoordelijk voor mijn beslissingen.’ Dus beste lezers, wanneer iets belangrijk is, spreek er dan altijd over in termen die moeten blijven plakken, zónder ontkenningen alstublieft!

Hoe te framen deel 2: het frame-narratief

Tue, 11 Jan 2011 11:42:00 GMT

André Rouvoet moppert wel eens dat hij frames tegen zich heeft (bijvoorbeeld op Twitter) en benoemt dat euvel expliciet. Helaas voor deze parlementariër is dit geen oplossing. Zelfs al maakt men frames expliciet, dan verliezen ze niet of nauwelijks aan werking. Een goede communicator kan niet om framing heen. Daarom bieden we op deze website een drieluik over hoe men nu eigenlijk zelf kan framen. In de eerste post hadden we het over het fundament van een frame: het idee . Deze keer bespreken we de tweede stap: het narratief.

Het verhaal waarop het frame stoelt

Een goed in elkaar zittend frame communiceert altijd een duidelijk wereldbeeld. Een wereldbeeld waarin een issue (een voorstel of een probleem), een protagonist, een antagonist, een moreel oordeel en een oplossing (of probleemstelling) duidelijk zijn. Het is belangrijk om te beseffen dat bij een goed frame, deze vier onderdelen (reasoning devices genaamd) allemaal helder zijn ingevuld, want hoe duidelijker het narratief is, hoe sterker het zich kan zetten in de geest van de ontvanger.

De issue of het onderwerp is in de vorige fase (definiëren) al deels vastgesteld. Maar nu is het tijd om het te checken: welke invalshoek krijgt het onderwerp? Wordt iets als een probleem of een voorstel neergezet? Wordt het negatief of positief benaderd? Als een actieve waardenverandering of een gedragsverandering wordt nagestreefd, dan heeft een positieve benadering de voorkeur. Gaat het om het versterken van een bepaalde angst, onwil of desinteresse, dan kan een negatieve aanpak wenselijk zijn.

De protagonist is de eigen partij. Wie is dat? Hoe is deze partij gekoppeld aan de issue? Dat hoeft niet per se gekoppeld te worden aan beleid, maar vooral aan emotionele motieven. Deze emoties worden namelijk intenser verwerkt door het brein dan specifieke argumenten. Technisch gezien wordt hier al een koppeling gemaakt met morele oordelen, de vier onderdelen horen dan ook in elkaar te passen als één geheel.

De antagonist is de tegenpartij. Dat kan heel specifiek, of heel algemeen zijn. Maar het moet wel duidelijk zijn wie er bedoeld wordt met ‘de ander’. Hiermee kan het frame twee kanten op werken, positief voor de protagonist, negatief voor de antagonist. De ander kan dan namelijk worden geportretteerd als onwetend, ongeïnteresseerd of gewoonweg onethisch. Dat hangt af van het onderwerp en het morele oordeel.

Het morele oordeel is gebaseerd op een emotie, niet op rede. Dat klinkt heel vanzelfsprekend, maar deze twee dingen worden vaak met elkaar verward. Mensen proberen vaak de vraag ‘Wat vind je daar van, hoe voel je je daarbij?’ te beantwoorden met feiten en argumenten. Bijvoorbeeld: ‘Wat vind je van de klimaatsverandering?’ Antwoord: ‘Klimaatsverandering leidt tot opwarming van de aarde en dit is slecht voor onder andere de biodiversiteit.’ Natuurlijk zit er een emotie verscholen in dit antwoord, maar die blijft heel impliciet. Het antwoord komt veel sterker binnen als het als volgt wordt beantwoord: ‘Het is beangstigend dat we niets ondernemen, dieren, planten en mensen zullen sterven en we zullen hulpeloos moeten toekijken omdat het te laat is om in te grijpen.’ In dit antwoord worden duidelijke emoties aangesproken: angst en een gevoel van hulpeloosheid. Tegelijkertijd wordt het tegendeel dus ook benoemd: ondernemen, ingrijpen. Een positief moreel oordeel dat hier meer nadruk op legt zou kunnen zijn: ‘We leven en sterven op de aarde, ze is ons kostbaarste bezit en zo behandelen we de natuur en ons klimaat ook.’ Dit morele oordeel doet een beroep op zorg dragen voor de dingen die je lief hebt, op koesteren. Samengevat beantwoordt dit onderdeel de vraag: wat moet de luisteraar ervan vinden? Welke diepere waarde heeft te maken met de issue?

Het laatste onderdeel is de oplossing (of probleemstelling). Hierbij wordt de verhouding (en als het goed is contrast) tussen protagonist en antagonist duidelijk. Ook beleid en argumentatie krijgen hier iets meer ruimte, hoewel een frame daar nóóit op gestoeld moet zijn en ze alleen een frame-ondersteunende rol krijgen.

Van kop tot staart

Met het invullen van deze vier elementen ontstaat er een heel narratief, met een onderwerp, hoofd- en bijrolspelers, een moraal en een ‘happy end’. Het is essentieel om bij het vormen van het narratief na te denken over de doelgroep. Welke kennis, waarden en emoties zijn aanwezig en overtuigend bij deze doelgroep? Wanneer er bijvoorbeeld wordt ingezet op ‘saamhorigheid’, is dat wel iets dat belangrijk gevonden wordt door de doelgroep? Wordt ‘verzorging’ wel positief geassocieerd zoals misschien wordt verondersteld in het gevormde narratief? Het is dan ook nuttig om doelgroepgerelateerde communicatie te onderzoeken op welke narratieven daarin voorkomen. Door eerdere narratieven of complete frames te destilleren, kan er worden voortgebouwd op al bestaande wereldbeelden. Dit is wenselijk, aangezien er op die manier al voedingsbodem is voor jouw invalshoek.

In de volgende post gaan we in op het woordgebruik waarmee een frame kan worden gebouwd en gecommuniceerd. Dan zullen we ook een uitgebreide casestudy gebruiken om dit te laten zien. Hierdoor krijgt alle theorie die we tot nu toe hebben behandeld een concrete uitwerking. Dat maakt het niet alleen makkelijker om uit te leggen, maar ook zeker makkelijker om te onthouden. Tot dan!

Haagse voorzitter-mores

Fri, 10 Dec 2010 10:57:00 GMT

Niemand die de Tweede Kamerdebatten volgt zal het zijn ontgaan dat parlementariërs de neiging hebben om tijdens hun betogen erg vaak het woord 'voorzitter' te gebruiken. Sterker nog, als ze het niet doen, worden ze gevraagd via de voorzitter te spreken: 'Voorzitter, we spreken vandaag over de hypotheekrente-aftrek. (...) Het voorstel dat de minister doet is absoluut onacceptabel voor ons voorzitter, dat is iedereen bekend'. Dat komt omdat het eigenlijk niet de bedoeling is dat de volksvertegenwoordigers direct tegen elkaar spreken, maar via de voorzitter. In deze post geven we een inkijkje in de redenen van het in stand houden van deze taaltraditie en laten we zien waarom het geen slecht idee is om dit ook in de vergaderkamer mee te nemen.

De voorzitter als debatleider

Ten eerste is de voorzitter van de Tweede Kamer de 'baas' van de hele club. Hij of zij bepaalt niet alleen wie er aan het woord is, maar ook wanneer iemand weer zijn mond moet houden en wat er wel en niet gezegd mag worden. Dit doet de voorzitter aan de hand van het Reglement van Orde, als het ware de Kamerhandleiding. Gek genoeg staat hier niet zoveel in over het taalgebruik, maar men mag niet beledigen, liegen en schelden. De grenzen van wat acceptabel is, zijn niet zo rigide.

Sinds de Kamerhandelingen niet meer gecensureerd worden, is het niet meer mogelijk om een ‘lijk’ (geschrapte opmerking) te produceren. De voorzitter kan in dit geval alleen vragen aan het betreffende Kamerlid om de opmerking terug te nemen. Daarbij kunnen de Kamerleden elkaar ook berispen, zoals Van der Vlies nog eens deed (dat leverde hem de term ‘Nestor van de Kamer’ op). Omdat Gerdi Verbeet de Kamervoorzitter is, spreken de Kamerleden via haar, zodat zij om correcties kan vragen.

De voorzitter als airbag

Ten tweede heeft het ook met directheid te maken. De Kamerleden gaan soms best heftig met elkaar in debat. Daarbij worden zware onderwerpen en zware argumenten gebruikt, die niet allemaal even netjes zijn (men gebruikt veel ad hominem en tu quoque bijvoorbeeld). Wanneer je via iemand anders spreekt, worden de scherpe randjes van een verwijt net even iets zachter. Op deze manier fungeert de voorzitter taaltechnisch als een soort medium via wie de communicatie loopt. Aangezien het dus niet de bedoeling is dat een interrumperende parlementariër zegt: 'Minister X, u staat hier gewoon onzin te presenteren', maar: 'Voorzitter, de minister staat hier gewoon onzin te presenteren', kan de voorzitter indien nodig stellen dat het Kamerlid in kwestie zijn taalgebruik moet aanpassen. Zelfs al doet de voorzitter dit niet, is het verwijt toch minder direct en lopen de emoties minder snel op. Ten minste, het gaat natuurlijk niet altijd goed. Als er regels zijn, kunnen de Kamerleden ze breken, bewust of onbewust.

De voorzitter als stijlmiddel

De derde reden heeft met stijl te maken. Langzaam maar zeker zijn de parlementariërs het namelijk ook als een soort stopwoord gaan gebruiken, waarmee ze ook de structuur van een betoog kunnen aangeven. Stel: er wordt de hele dag druk gedebatteerd, waarbij alle fracties beginnen met een betoog van tien minuten. Het is een lange dag geweest en iedereen zit een beetje te duffen. Op het moment dat je hoort: 'voorzitter, ik ga afronden' of een losse 'voorzitter' weet je dat de spreker begint aan zijn conclusie, of een kernpunt. Het is als het ware een cue om even weer wakker te worden en de korte samenvatting aan te horen. Niet alleen de spreker gebruikt het om structuur aan te brengen, maar de luisteraar ook om die structuur te herkennen.

Zo blijkt maar dat de voorzitter niet alleen de baas is van de Kamer, maar ook onderdeel is geworden van het taalgebruik van de Kamerleden. Let maar eens op tijdens een volgend debat, alle Kamerleden begrijpen deze Haagse mores en zetten het slim in. Ook in ‘normale’ vergaderingen waar belangrijke beslissingen genomen moeten worden, kan het dus functioneel zijn om een voorzitter aan te stellen om deze drie functies in te kunnen zetten. Voorzitter, we ronden af. U mag weer wakker worden.

Hoe te framen deel 1: het idee-fundament

Tue, 07 Dec 2010 10:18:00 GMT

Goede frames komen niet vanzelf. Een pijnlijke, maar ook belangrijke realiteit.

Het is niet zo dat een boodschap automatisch geladen wordt met kloppende en ondersteunende frames. Dat is een proces waar in geïnvesteerd moet worden, maar dat wel een langdurig relevant resultaat oplevert als het goed aangepakt wordt. Wat frames zijn en wat het nut ervan is, hebben we in een eerdere post beschreven . Nu bieden we een drieluik over het vormen van goede frames. In dit eerste deel: het idee-fundament.

Goede ideeën voor goede frames

In de eerste plaats is het noodzakelijk om stil te staan bij het onderwerp waar een frame bij gezocht wordt. Gek genoeg is het gebrek aan coherente frames ook vaak een symptoom van een gebrek aan goede, duidelijke en gefocuste ideeën over het onderwerp. Stel dus eerst het onderwerp vast en bedenk het bijbehorende standpunt. Definieer, selecteer en concretiseer. Stel de volgende vragen: waar gaat het over, waarom gaat het daar over en voor wie is dat belangrijk? Ook: wat is het juiste morele oordeel over dit onderwerp? Iedereen die wel eens met een fototoestel heeft gewerkt weet dat de eerste (en belangrijkste) keus van de fotograaf is wat hij in een foto vastlegt en wat hij buiten beeld laat. Pas wanneer deze kernboodschap duidelijk is, kan er een passend frame bedacht worden, aangezien een frame in één lijn moet liggen met de boodschap.

Frames achter goede ideeën

Een belangrijke aanname, namelijk dat neutraal taalgebruik niet bestaat, leert al snel dat een kernboodschap niet te vormen is zonder al een beroep te doen op interne frames. Dat geeft niet. Het gaat erom dat deze verborgen frames geëxpliciteerd kunnen worden. Kijk kritisch naar de veronderstellingen, (causale) verbanden en de woorden die in deze kernboodschap staan. Mogelijk zijn er zelfs verschillende frames opgesloten in zo’n korte kernboodschap.

Het moment dat er een passende kernboodschap is gevormd, is een terugkoppelmoment. Welk moreel oordeel is opgesloten in de gebruikte woorden en verbanden in de kernboodschap? Geeft de boodschap antwoord op alle vragen? Ook belangrijk: gaat de boodschap over het moreel oordeel dat passend is voor de eigen kant? Of gaat het eigenlijk over wat je er níét van vindt. Tip: een kernboodschap moet altijd gaan over wat men wél vindt, voelt of wil. Een actieve (en meestal positieve) boodschap is sterker dan een passieve, verdedigende of negatieve boodschap. Natuurlijk zijn hier uitzonderingen op, maar dat geldt alleen voor zaken waar een groot maatschappelijk draagvlak voor is, of wat appelleert aan grootste emoties zoals angst. In de regel is een positieve (ik-)boodschap het meest wenselijk.

Voorbeeldframes: WikiLeaks

De NOS zegt het volgende over WikiLeaks: ‘WikiLeaks is een website opgezet door journalisten, wetenschappers en dissidenten, die allerlei soorten geheime documenten van overheidsinstellingen en bedrijven uit de hele wereld publiceert. Het bijzondere van de site is dat iedereen die zaken aanbrengt absolute anonimiteit wordt gegarandeerd. Klokkenluiders waar ook ter wereld kunnen zo risicoloos misstanden aan de kaak stellen.’

Op het eerste gezicht lijkt dit voor sommigen misschien een vrij neutrale definitie, maar dat valt bij nadere inspectie behoorlijk tegen. In de eerste plaats wordt het neergezet als een website ‘opgericht door journalisten, wetenschappers en dissidenten’. Naast dat dit geen logische opsomming is (een dissident kan ook een journalist of wetenschapper zijn), wordt hier de dissident dus recht tegenover de ‘overheidsinstellingen en bedrijven’ gezet (goed vs. slecht). De oprichter, Julian Assange, staat net zo goed bekend als een journalist als een succesvolle hacker (in de jaren ’80), dus de NOS heeft er (on)bewust voor gekozen om dit (door de meeste mensen negatief beoordeelde) aspect niet te benoemen. Deze keuze heeft invloed op de framing van de boodschap.

Het tweede interessante in deze NOS-uitspraak is het volgende: ‘risicoloos misstanden aan de kaak stellen’. Hiermee lijkt de NOS een moreel oordeel te vellen over de inhoud van de site. Het zijn niet alleen geheimen die blootgegeven worden, maar het zijn geheimen over misstanden. Technisch gezien is niet elk geheim een misstand, dus de NOS koppelt hier geheim – misstand.

Op de website van Elsevier wordt WikiLeaks op een hele andere manier geframed: ‘WikiLeaks, de klokkenluiderssite die zelf alles doet om zijn financiering en identiteit van zijn medewerkers geheim te houden, publiceert sinds 2006 gelekte documenten met als doel overheden en bedrijven te dwingen tot meer openheid.’

Naast dat er hier veel meer nadruk wordt gelegd op het ‘klokkenluiden’ dan bij de NOS, wordt er hier in de definiëring ook een sluipend moreel oordeel geveld, dankzij het contrast: hoewel ze overheden dwingen tot meer openheid, zijn zij zelf niét bereid tot openheid. Het ‘geheim’ wordt dus met name toegeschreven aan WikiLeaks zelf. De overheden daarentegen worden op geen enkele manier gekoppeld aan ‘misstanden’: zij noemen het ‘gelekte documenten’. Daarbij gebruikt Elsevier hier het werkwoord ‘overheden en bedrijven te dwingen’ (vergelijk: kunnen misstanden aan de kaak stellen). Daardoor wordt het patroon van goed vs. slecht in deze boodschap omgedraaid: WikiLeaks is hier slecht, de overheden goed. Dankzij het woordgebruik en de taalverbanden, wordt er een beroep gedaan op een totaal ander frame dan de NOS gebruikt.

En dan?

Uit de twee besproken definities blijkt dat een definitie al een sterk framende werking heeft. Daarom is het belangrijk om zo’n definitie of kernboodschap zelf te vormen en met terugwerkende kracht te kijken naar de onbewuste framende informatie die er in voorkomt. Dan kan beoordeeld worden of dit eigenlijk wel wenselijke sturing is. Zo ja, dan kan het uitgebreid worden, zo niet, dan kan op iets anders ingezet worden. In de volgende post zullen we ingaan op het actief vormen van het narratief van een frame, dat bewust ingezet kan worden om de kernboodschap (en alle communicatie natuurlijk!) mee te versterken. In het laatste artikel van dit drieluik gaan we in op het uitdragen van een frame met specifieke communicatietechnieken.

Zit u verlegen om inzicht in uw frames of snakt u naar nieuwe frames? Wij geven trainingen en workshops over dit thema, maar helpen ook bij het ontwikkelen van frames. Tijdens een training bespreken we de theoretische basis van framing met behulp van voorbeelden en bereiden we een aantal specifieke relevante (op bestelling mogelijk) cases voor. Neem contact op voor de mogelijkheden.

Campagne voeren met seks

Wed, 24 Nov 2010 12:55:00 GMT

Sex Sells, ongeacht het product. De Belgische PVDA heeft een nieuwe campagne gelanceerd met als slogan: 'Het probleem is niet de taal, wel de SEX'.

Gelukkig neemt de politieke partij ook de tijd om uit te leggen wat ze er mee bedoelen: de S staat voor Sociale Zekerheid, de E voor Economische Crisis en de X voor Xenofobie (tussen Walen en Vlamingen welteverstaan). Het gaat dus niet om de Belgische prestaties tussen de lakens blijkt al snel.

Aandacht

Maar wat heeft seks nu te maken met sociale zekerheid, economische crisis en xenofobie? Juist, helemaal niets. Daar gaat het ook helemaal niet om. De insteek van zo’n campagne is dat het de aandacht van mensen trekt. En dat doet het zeker. De uitleg van de teaser is een stuk minder aansprekend dan de slogan doet vermoeden, maar het vormt als het ware toch een soort hellend vlak: veel mensen lezen toch even door, omdat hun nieuwsgierigheid is gewekt. Aandacht voor een politieke ideologie genereren is al een hele kunst op zich, met het grote aanbod van politieke boodschappen.

Eigenlijk gebruikt de Belgische PVDA een soort variant op het ‘sex sells’-principe, aangezien het in de reclamewereld vaak om seksueel getinte afbeeldingen gaat. Hiervan is al vaker gesteld dat dit niet altijd effectief is, omdat veel mensen wel de seksuele toespeling onthouden, maar niet het merk waar het om draaide (omdat men het emotioneel (perifeer) in plaats van cognitief verwerkt). In dit geval hoeft de PVDA daar niet zo bang voor te zijn. Omdat de term SEX hier alleen als talige aandachtstrekker en ezelsbruggetje wordt gebruikt en daar de toespeling ophoudt, is het niet te verwachten dat het een negatief effect zal hebben op de retentie van de boodschap zelf.

Provocerend?

Maar een andere belangrijke vraag blijft nog liggen: wat vinden we er van? Is het een platte campagne? Misschien wel. Het is in ieder geval een easy win. Maar uit een blik op de website en de flyer van deze Belgische partij wordt al snel duidelijk dat deze een behoorlijk volkse retoriek met sterke uitspraken hanteert. Ze vragen zich bijvoorbeeld af wie de AOW gaat betalen: ‘de kaboutertjes?’ en stelt dat ‘de rechtse partijen cadeaus blijven uitdelen aan bedrijven die afdanken’. Zo valt er meer SP-achtige taal te herkennen in de retoriek van deze linkse partij. Dus in dat opzicht past zo’n licht provocerende campagne wel binnen de beoogde identiteit.

Het meest interessante aan deze campagne is wellicht niet eens de seksuele toespeling, maar het feit dat de partij één van de grootste pijnpunten in België (tweetaligheid en bijbehorende cultuurdiversiteit) buitenspel zet. Dáár draait het niet om volgens hen, het probleem zit hem in de drie elementen die ze noemen. Drie elementen waar veel mensen in België zich in zullen herkennen en die ze nu dankzij de campagne ook meer als een drie-eenheid zullen ervaren. S.E.X.

Werkende woorden: Subsidie

Thu, 18 Nov 2010 12:35:00 GMT

Het woord subsidie is een veelgehoord woord binnen politieke kringen. Van Dale zegt erover: ‘een geldelijke ondersteuning van overheidswege’. Nou heeft het woord ‘subsidie’ wel wat zwaardere connotaties gekregen dan de definitie uit het woordenboek doet vermoeden. Door het gebruiken van het woord in allerlei politieke contexten (vóór of tégen) is het een zwaar beladen woord geworden. Bijbehorende begrippen geïnitieerd door Geert Wilders, zoals Nederland-subsidieland, subsidieslurpers en miljardensubsidie laten zien dat het framen van subsidie een strijd is geworden waar een hoge prijs op staat.

Goede subsidie

Vanuit de linkse partijen is subsidie een goede manier om initiatieven die het op eigen kracht niet redden te ondersteunen. In deze bewoording (lees ook even de Van Dale definitie terug, daar lezen we een links frame in!) is subsidiëren dus het helpen bij initiatieven of burgerrechten. Initiatieven die het verdienen om te bestaan, ondanks dat ze wellicht geen geld opbrengen.

Vanuit dat idee dat zwakkeren ook bestaansrecht hebben, is het uitgeven van subsidies dus een goede zaak. Bijvoorbeeld het verschaffen van studiefinanciering, het bijdragen aan windmolenparken of het meebetalen aan culturele projecten. Valt allemaal onder het kopje ‘subsidie’. Ook het voorzien in integratiecursussen, sportclubs en voorschotten voor zelfstandig ondernemers of publieke omroepen. Het woord subsidie is een parapluterm, waardoor het technisch gezien onmogelijk is om pontificaal vóór of tégen subsidies te zijn. Het ligt er nogal aan over wat voor subsidie het gaat en wat de gedachte er achter is.

Slechte subsidie

Het woord subsidieslurper alleen al vermoedt problemen. Het suggereert een zwart gat waar alleen maar geld in gestort wordt, zonder dat het gat ooit gevuld raakt. Het verbeeldt een gulzig iets, dat steeds om meer schreeuwt. Een begrip dat Geert Wilders hieraan koppelde is Linkse hobby. Een Linkse hobby is iets dat ‘de Nederlander kan missen als kiespijn’ en ze alleen geld kost. Linkse hobby’s zijn subsidieslurpers pur sang. Subsidie equals verspilling. Dat de PVV boeren en vissers wil ondersteunen, is dan ook het in standhouden van traditie en géén subsidie (?).

De VVD stelt te willen ‘snoeien in het woud van subsidies’. Ook een beeld waarbij een totaal uit de hand gegroeide klimop achterin de tuin nu eindelijk eens aangepakt gaat worden. Je wil er vanaf, omdat het de hele tuin overgroeit. Ook spreekt de VVD over ‘onrendabele subsidies’, waarmee gesuggereerd wordt dat subsidies in zekere zin rendabel behoren te zijn. Dit is precies het onderscheid wat de VVD maakt: subsidies kunnen zinvol zijn, zolang ze op termijn gaan opleveren. Zo kunnen ze zich afkeren van het woud, maar sommige individuele bosbewoners koesteren.

Nieuwe subsidietaal

Dankzij de inspanningen van de verschillende partijen, is het woord subsidie dus behoorlijk gekleurd geraakt. De één vindt het een goede zaak en de ander vindt het een Linkse hobby. Nu lijkt het erop dat de negatieve gevoelens steeds beter plakken dan de positieve. We hoorden onlangs Emile Roemer spreken over ‘villasubsidie’ (een prachtwoord voor hypotheekrente-aftrek). Een woord voor de VVD om te schuwen (zij zouden immers anders dus vóór deze villasubsidie zijn). Ondanks dat Roemer in het politieke spectrum vóór veel subsidies is, gebruikt hij het woord in het negatieve frame. Een villasubsidie is namelijk een onterecht en geldslurpend iets. Op deze manier draagt hij bij aan het versterken van de negatieve gevoelens bij het woord subsidie.

Het lijkt erop dat de strijd over subsidie dus gewonnen is door de anti-subsidie-partijen. Het negatieve frame heeft de overhand over het positieve frame. Dat betekent dat de pro-subsidie-partijen (de werkelijkheid is een stuk weerbarstiger dan zoals we het hier neerzetten natuurlijk) dus voor een dilemma staan. Proberen te reframen? Lastig. Frames zijn nogal stug en het woord subsidie is ondertussen té vervuild (denken we) om nog de handen aan vuil te maken. Ons advies? Benoem het gewoon anders. Gebruik woorden als bijdrage, investering of ondersteuning. Frame deze woorden op een positieve (en concrete!) wijze en laat ze niet afpakken. Nieuwe woorden, nieuwe kansen!

Gastcollege framing

Wed, 10 Nov 2010 12:34:00 GMT

Sarah heeft gisteren een gastcollege gegeven aan de Universiteit Leiden voor de nieuwe MA-studenten Retorica en argumentatie over framing. Dankzij de slimme vragen bleef er nog een deel van de presentatie over, namelijk de casestudies. Deze willen we hier alsnog behandelen, ook voor de geïnteresseerden die er niet bij waren.

Casestudy I - Familiefeestje

We hebben een tweetal argumenten op een rij gezet van echte mensen die wilden aangeven waarom ze op de PVV hebben gestemd. Er blijken namelijk twee interessante (en bekende) frames uit.

Ik heb PVV gestemd omdat:
‘...er echt iets moet veranderen in Den Haag. Hij gaat de boel daar omgooien’
‘...ik mijn baan kwijt ben aan een buitenlander. Wilders doet daar wat aan’

Het eerste argument slaat terug op het succesvolle ‘nieuwkomers-frame’ dat Geert Wilders hanteert. Ondanks dat hij al jaren een politieke functie vervult, kan hij zich met dit frame afzetten tegen de door hem specifiek geframede gevestigde orde: ‘de Haagse kaasstolp, de grachtengordelelite’. Juist door zichzelf buiten deze club te plaatsen, kan hij beweren dat onder zijn bewind dingen drastisch zullen veranderen.

Het tweede argument heeft te maken met Wilders' ‘islamiseringsframe’. Een door hem benoemde ‘grote toestroom van niet-Westerse allochtonen’ framet hij als een gevaar. Dit heeft hij gekoppeld aan allerlei thema’s, zoals economie (verliezen van geld en banen), cultuur- en identiteitsverlies en zelfs vervuiling (van het straatbeeld wel te verstaan). Ondanks dat we na verder doorvragen erachter kwamen dat het een Duitser was die de banenpikker bleek te zijn, is het frame: ‘Wilders treedt op tegen buitenlanders’ sterk genoeg om dat feit te verbloemen.

Deze twee voorbeelden laten zien hoe frames in de praktijk van grote invloed kunnen zijn op mensen hun keuze, waarbij men geneigd is om feitelijke zaken (die door het frame verborgen worden) opzij te schuiven om het frame te bevestigen.

Casestudy II - Wilders tijdens het regeringsverklaringsdebat

‘Voorzitter, de Haagse regentenkliek en de linkse grachtengordelelite die staan eigenlijk nu een beetje huiliehuilie te doen op de gang. En je moet ze daar zien staan piepen. Meisje Halsema met haar natte oogjes en haar kroeldoek verbeten in haar mond. En ze smijt met poppen. GL en hun voorganger CPN zitten al welgeteld 101 jaar in de oppositie en als het aan ons ligt zullen ze daar ook nooit uitkomen.’

Deze bovenstaande tekst was onderdeel van de bijdrage van Geert Wilders tijdens het debat op 27 oktober 2010. In deze tekst gebruikt hij een slim (en nieuw!) frame, gericht op de oppositie en Femke Halsema in het bijzonder. Door het gebruik van ‘huiliehuilie’ en het verbeelden van Femke Halsema als een boos kind, framet hij haar als niet rationeel en niet serieus te nemen. Immers, kinderen behoren niet mee te doen in de besluitvorming over belangrijke dingen nietwaar? Het opvallende is, dat er ook gelachen kon worden om dit frame. Logisch, want het klinkt ook wel ergens grappig. Femke Halsema kwam op ironische wijze zelf terug op de ‘kroeldoek’ (het blijft een beetje in het midden of ze hiermee nu het frame bevestigde of onderuit haalde). Ondertussen is het interessant om in de gaten te houden of Wilders zich in het vervolg vaker zal beroepen op zo’n ‘boos kind-frame’ om de oppositie mee proberen uit te schakelen als volwaardige politieke partner.

Casestudy III - Een framefout pur sang

In een bericht op NU.nl lazen we onlangs over het lot van de Ecologische Hoofdstructuur, het opkopen van grond voor natuurdoeleinden. In dit bericht kwam Arjan El Fassed (Kamerlid voor GroenLinks) aan het woord. Hij uitte zijn mening (deels) als volgt: ‘Biodiversiteit is geen luxe. Het is een noodzaak en een belangrijke economische waarde’.

Opvallend in deze boodschap is, dat hij dezelfde fout maakt als Nixon ooit maakte (I’m not a crook!). Juist door te benoemen dat biodiversiteit geen luxe is, versterkt hij de link tussen de concepten ‘biodiversiteit/milieu’ en ‘luxe’. Ontkenning van een frame is helaas in de meeste gevallen in de praktijk niets anders dan het bevestigen ervan. Het feit dat hij daarna de woorden ‘noodzaak’ en ‘belangrijke economische waarde’ in de mond neemt, wordt door velen dan al niet meer gehoord. Omdat mensen vooral op zoek zijn naar bevestiging van een al bekend frame, is het zaak om nooit – maar dan ook nooit! – in een ander frame te stappen.

Wat is framing?

Wed, 03 Nov 2010 19:27:00 GMT

De laatste tijd begint de term ‘framing’ steeds vaker in het nieuws te komen, naast onze eigen bijdragen. Het is een boeiend en pittig onderwerp, waar veel kansen (en potentiële nederlagen!) aan verbonden zijn. Te weinig mensen zijn zich bewust van deze taalkracht, vandaar dat we er nu een post aan wijden. Het is voor iedereen, ongeacht zijn of haar beroep, zinvol om er bij stil te staan. Frame your debate!

Frames en framing

Taal is gerelateerd aan conceptuele kaders. Deze kaders worden aangeleerd tijdens het leren van taal, maar kunnen ook later door ervaring en context gevormd of aangepast worden. De verschillende kaders koppelen taal aan beelden en gevoelens. Dankzij deze koppeling zijn we in staat om de wereld om ons heen beter te interpreteren en te beoordelen. Het meest basale voorbeeld is bijvoorbeeld de tegenstelling warm-koud. Dat is niet alleen temperatuur, maar iemand kan ook een ‘warm persoon’ zijn. Op het moment dat het woord ‘warm’ wordt gebruikt, wordt automatisch deze positieve connotatie geactiveerd. Deze conceptuele kaders worden frames genoemd.

Op het moment dat taal wordt gebruikt om een boodschap over te brengen, is er noodzakelijkerwijs sprake van ‘framing’ omdat alle taal gekoppeld is aan verschillende conceptuele kaders. Het is dus belangrijk om stil te staan bij de frames die bewust en onbewust in de boodschap verwerkt zitten: zonder bewust verwerkt te worden kunnen frames een enorme invloed op de overtuigingskracht uitoefenen. Neem bijvoorbeeld het volgende voorbeeld: het door de Republikeinen bedachte ‘tax relief’, belastingsverlaging. De connotatie bij het woord ‘relief’ is positief: verlichting, verzachting. Als een democraat staat te verkondigen ‘I’m against tax relief’, dan komt dit niet al te best over, hij is immers tégen verlichting van de last.

De zin van framing

Niet iedereen heeft dezelfde frames, zeker als het om ingewikkelde en abstracte zaken gaat. Maar frames kunnen wel gevormd worden door ervaring. Frames die vaak gebruikt worden, worden steeds krachtiger gekoppeld aan bepaalde gevoelens. Frames verankeren zich langzaam in het brein, wanneer ze consequent worden gebruikt en de luisteraar er open voor staat. Zo zal een term (of idee) die eerst heel veel weerstand oproept, langzaamaan steeds geaccepteerder worden en voor sommigen ook overtuigender. Frames sturen: ze maken sommige (wenselijke) dingen duidelijker en vervagen andere (onwenselijke) dingen.

Nog een stapje verder en ingewikkelder gaat de intentie om een boodschap te willen reframen: het wereldbeeld van een mens of groep bij te sturen. Omdat taal en gevoelens zo sterk gekoppeld zijn, is het daardoor mogelijk om door nieuwe taal, ook nieuwe gevoelens aan te wakkeren. Dit is bijvoorbeeld sterk het geval bij de term ‘islamisering’ door Geert Wilders. Bij deze term wordt een sterk negatief beeld neergezet, dat telkens als het benoemd wordt sterker wordt verankerd in het brein. Daardoor wordt het steeds prominenter en wordt het ook geactiveerd bij andere contexten. Voor de opponenten van de PVV is het dus zaak om bij dit woord weg te blijven!

Tip voor de tegenstander

Het is heel gemakkelijk om in het frame van de ander te stappen, zonder te realiseren dat het dan al 0-1 voor de opponent staat. Het benoemen van islamisering (positief of negatief, dat doet er niet toe) is het beamen van het bestaan ervan. Dit realiseert Geert Wilders zich maar al te goed. Telkens als het woord valt, lacht hij in zijn vuistjes. Wat betekent dit nu voor de praktijk? Bedenk welk frame past bij de boodschap en ideologie en blijf daarbij. Neem de tijd in een debat, bedenk: wiens woorden gebruik ik nu, de mijne of die van de ander? Neem nooit zomaar termen over, want die kunnen onbewust enorm beladen zijn. Investeer in een eigen boodschap en blijf die herhalen. In het geven van tegenargumenten, bedenk je eigen variant van een term of thema.

Een klein voorbeeld: als je vóór lastenverzwaring bent, noem dat dan niet zo. Noem het bijvoorbeeld ‘we vragen mensen om een bijdrage om de staatsuitgaven weer op orde te krijgen’. Of een ander voorbeeld: ben je werkloos of werkzoekend? Voel je het verschil?

Klik hier voor een sterk artikel van Kaj Leers over framing.

Ruttes openingszet

Wed, 03 Nov 2010 18:50:00 GMT

Onlangs heeft een artikel van ons over de regeringsverklaring die premier Rutte voordroeg op 26 oktober op opinieblog D eJaap gestaan. Hierin analyseren we de toespraak op framing. De wijze waarop Rutte het kabinet als 'samenwerkingskabinet' presenteerde heeft grote voordelen en was een slimme openingszet. Lees hieronder het artikel.

Rutte’s openingszet

De kop is eraf, de messen zijn geslepen. De regeringsverklaring van premier Rutte en het bijbehorende verkiezingsdebat zijn voorbij. Aan Rutte gisterenochtend de eer om de toon te zetten en zijn frames te framen. Het is de luxe van de eerste spreker om als eerste zijn kabinet te labelen en de maatregelen te verbeelden. De oppositie kan hier op twee manieren mee omgaan: er tegenin gaan of erin meegaan. Wat voor strategische manoeuvre heeft Rutte gisteren ingezet?

Samen-samen-samen

Het eerste dat enorm opvalt is de manier waarop Rutte zijn hele verhaal baseert op 'samenwerking'. Dit is samenwerking met alle fracties, samen met de mensen, bedrijven, de organisaties en de instellingen in ons land. Samenwerking met het bedrijfsleven en kennisinstellingen. Samen met alle mensen in het land. Dit gebruikt hij in combinatie met de stijlfiguur 'inclusief-wij' waarbij hij over 'ons Nederland' spreekt, waarvan 'de kracht in ieder van ons zit' en we 'onze plicht' hebben. Rutte presenteert zijn kabinet als een kabinet dat voor iedereen is en dat denkt en voelt als iedereen.

Dit ‘samen’-gevoel is niet vanzelfsprekend voor een kabinet dat gevormd wordt door een minderheid met gedoogsteun van de PVV. Natuurlijk, in de praktijk zal dit kabinet zwaar moeten leunen op het parlement, maar technisch gezien is dit nou niet een kabinet dat zich tijdens de onderhandelingen sterk heeft gemaakt voor samenwerken met anderen. Toch kiest hij ervoor om zijn regeringsperiode zo bij voorbaat neer te zetten. Wat wint hij daarmee?

Winst op samenwerken

Het beeld van 'wij werken met iedereen samen' heeft een aantal voordelen. Ten eerste suggereert Rutte hiermee dat zijn kabinet overzicht heeft over de problematiek, aangezien iedereen aan het woord komt en gehoord wordt door het kabinet. Dit betekent dat de voorstellen van het kabinet een resultaat zijn van de onderhandelingen met 'alle mensen in het land'. Het biedt het beeld van een regering die staat voor alle burgers, of dit nu het geval is of niet.

Ten tweede trekt Rutte een beschermend pak over zich heen. Op het moment dat zijn kabinet staat voor samenwerken en samen tot een 'sociaal, veilig en stabiel Nederland' komt, betekent dat het tegenwerken van dit kabinet gelijk staat aan het tegenwerken van samenwerking. Als de oppositie tegensputtert, stellen ze zich niet samenwerkingsgezind op. Rutte eigent zichzelf deze wijze, redelijke en volwassen houding toe en reduceert tegenstanders dus tot spelbrekers.

Ten derde buigt Rutte hiermee een belangrijke realiteit naar zijn eigen straatje: de noodzaak tot samenwerking wordt hiermee tot een keuze gemaakt. Hij stelt in het begin van zijn verhaal: 'Dat is voor Nederland een bijzondere constructie, die meteen ook impliceert dat er veel ruimte is voor samenwerking.' Het is nogal een understatement om dit 'ruimte' te noemen, aangezien Rutte regelmatig zal moeten gaan knokken voor een meerderheid.

Sterke openingszet

Door zijn kabinet te presenteren als een 'samenwerkingskabinet', zet Rutte de feiten en de gevoelens naar zijn hand. Hij is juist de man die wil samenwerken met de burger en diens belangen wil behartigen. Hij is juist de man die vraagt aan de anderen om net zo redelijk te zijn. Met zo’n sterke openingszet zal de oppositie stevig moeten nadenken over de tegenzet.

Ruttes echte-mensen-taal

Wed, 27 Oct 2010 12:28:34 GMT

Politici staan er nou niet erg om bekend dat ze duidelijke en normale taal gebruiken. Zeker na een kabinetsperiode met Balkenende (‘met de kennis van nu…’) zijn we gewend geraakt aan het omslachtige vervagen van allerlei termen en het verhullen van pijnlijke maatregelen met holle frasen.

Met die verwachting was de regeringsverklaring van premier Rutte - die hij voordroeg in de Tweede Kamer - een verademing. Ten minste, zo nu en dan.

Mooie metaforen

Rutte gebruikte twee schitterende metaforen direct na elkaar. Dit waren misschien wel de mooiste zinnen uit zijn stuk. Ten eerste dit: ‘we moeten snoeien om te groeien’. Wat hij hiermee bedoelt is: het kabinet moet nu bezuinigen om in de toekomst geen geldtekort te hebben. Dit is een punt waarop al vrij veel discussie is geweest, bezuinigt de VVD niet teveel? Doordat Rutte een ‘tuinmetafoor’ gebruikt, zet hij zijn punt kracht bij. Iedereen die wel eens in de tuin werkt, weet dat het deel dat gesnoeid wordt, vanzelf weer aangroeit. Sterker nog, sommige planten doen het juist beter als ze goed gesnoeid zijn. Inderdaad dus, snoeien is goed voor de groei van de economie!

De tweede metafoor is ‘de tijd van 'een vetrandje mag best' ligt echt achter ons’. Het is een allusie op de zeven vette jaren en de zeven magere jaren. Rutte geeft met deze metafoor aan dat hij geen keuze heeft en zal moeten bezuinigen. De tijd waarin we het ruim kunnen nemen is immers voorbij en dat geldt voor iedereen. Het klinkt niet meer dan redelijk op deze manier om een breed pakket aan bezuinigingen te presenteren. Rutte’s metaforen helpen bij het scheppen van een onbewust beeld met bijbehorende connotaties dat past bij zijn boodschap.

Een derde metafoor die de moeite waard is, is de ‘bestuursobesitas’ waar Nederland aan zou lijden volgens Rutte. Hij stelt dat het dus tijd is om de overheid op dieet te zetten, om in eigen vlees te snijden. Obesitas betekent dat iemand ongezond dik is. De enige manier om gezond te worden is afslanken. Zo zet Rutte de afslanking neer als het ‘overtollige vet’ kwijtraken en dus als een ingreep waar het bestuur gezonder van zal worden: iets waar niemand op tegen zal zijn.

Echte-mensen-taal

Naast sprekende metaforen gebruikt Rutte ook opvallende duidelijke spreektaal. Een voorbeeld hiervan is het kabinetsprincipe: ‘je gaat erover of niet’. Dit is een uitgesproken heldere zin. Hij had ook kunnen zeggen ‘het kabinet neemt als leidend principe dat er belangrijke kerntaken zijn die de overheid aan het hart staan, maar dat er ook zaken zijn waar de overheid geen zeggenschap over dient te hebben’. Maar zoals Rutte het doet, kan het dus ook.

Een ander voorbeeld van echte-mensen-taal is de ‘bestuurlijke spaghetti’ waar Rutte over spreekt. Sterk beeldend en begrijpelijk voor iedereen. Nog een voorbeeld: wijkverpleegkundigen die ‘zonder stopwatch’ kunnen werken. Ook deze zin geeft een schitterend beeld, waarbij iedereen zal begrijpen wat hij bedoelt. Of het ook klopt wat hij zegt, wordt door deze bewoordingen naar de achtergrond gedrukt.

Volhouden

Dankzij de mooie metaforen en de echte-mensen-taal zorgt Rutte ervoor dat zijn toespraak aantrekkelijker en begrijpelijker wordt. Hierdoor zal hij met zijn woorden meer mensen bereiken en misschien wel overtuigen. Het is verstandig dat hij zich niet laat verleiden tot parlementaire doolhoven, maar dat hij duidelijke taal spreekt. Hij weet zijn boodschap in goede taal te verpakken, zodat de inhoud van zijn verhaal zo goed mogelijk overkomt. Het is maar de vraag of hij dat vier jaar kan blijven volhouden.

Werkende woorden: scharrelkip vs schuurkip

Sat, 23 Oct 2010 10:39:00 GMT

Stichting Wakker Dier heeft naar aanleiding van de wedstrijd ‘Grootste Liegebeest 2010’ de overheid opgeroepen om winnaar ‘scharrelei’ voortaan anders te noemen, namelijk ‘schuurei’. De term scharrelei impliceert namelijk dat de verantwoordelijke kipjes uitgebreid kunnen rondscharrelen, terwijl dit in de praktijk niet het geval is. Scharrelkippen wonen in een schuur – waar ze nooit uitkomen – en zitten met zijn negenen op één vierkante meter.

Waarom een nieuwe naam?

Het lijkt in eerste instantie misschien een symbolische aangelegenheid om te eisen dat de van deze kippen afkomstige eieren voortaan ‘schuurei’ genoemd moeten worden (het is niet zo dat de omstandigheden van de kippen erdoor veranderen). Maar, als je het vanuit taalperspectief bekijkt, is dit toch een interessant voorstel. Dat zit namelijk zo:

Een consument gaat naar de supermarkt om eieren te kopen. Hoewel de prijs belangrijk is, zijn er meer keuze-beïnvloeders in het spel. Een belangrijke rol speelt gevoel bij het maken van zo’n keuze. Een bakje waarop een mooie en gezonde kip staat, is bijvoorbeeld aantrekkelijker. Wat ook aantrekkelijk is, is de naam die de eieren meekrijgen. En daar wordt slim gebruik van gemaakt. Op het moment dat eieren komen van een legbatterij (ook zo’n visualiserend woord, dieren als machines) maar bijvoorbeeld gevoederd worden met maïs, klinkt het goed om er bijvoorbeeld ‘maïseieren’ van te maken. Dat bekt meteen lekker gezond, want maïs is gezond.

Verandering van het beeld

Op het moment dat iets een ‘scharrelei’ wordt genoemd, wordt er dus de suggestie van scharrelen gewekt. Dat is een beeld dat positieve gevoelens oproept, namelijk van vrije en blije kippen. Dit positieve gevoel vormt op deze manier een belangrijke prikkel in het gedrag: koop die eieren, die zijn goed. Wakker Dier begrijpt heel goed hoe dit werkt en verzet zich tegen dit (onterechte) beeld dat wordt neergezet met deze naam. ‘Schuurei’ klinkt minder positief dan ‘scharrelei’. Uitgaande van de keuze-beïnvloedende principes zouden er dus minder van deze eieren gekocht worden wanneer er een andere naam, en dus een ander beeld wordt gebruikt.

Eigenlijk is ‘schuurei’ nog een milde benaming voor deze kippen. Het is begrijpelijk dat Wakker Dier hier niet te ver in wilde gaan, om het voorstel een grotere kans van slagen te geven. Maar andere beelden zouden misschien nog sterker afschrikkend werken. Ik noem bijvoorbeeld: ophok-ei, opsluit-ei of claustrofobie-ei. Deze woorden geven een gevoel van ruimtegebrek. Dan is het (duurdere) alternatief ‘biologische vrije uitloop-ei’ in naam ineens een stuk aantrekkelijker.

Overigens, over 'Words that work' schreef Frank Luntz (pollster Republikeinen) een bijzonder inspirerend boek . Aanrader!

De imagostrijd over het kabinet

Tue, 19 Oct 2010 20:22:00 GMT

Sinds Vak K weer gevuld is, is er ook een nieuwe imagostrijd gaande: het gezicht (ethos) van het nieuwe kabinet.

Voor de betrokken partijen is dit een belangrijk punt, want de beeldvorming bepaalt voor een groot deel ons sentiment, wat onontbeerlijk is om de publieke opinie voor zich te winnen. Dus voor de oppositie is het minstens even aantrekkelijk om dit kabinets-ethos te beschadigen. We hebben wat pogingen (frames) op een rij gezet, om inzicht te geven wat de mogelijkheden zijn.

Mooie gezichten

De nieuwe premier Rutte neemt duidelijk stelling in, de ministers in het nieuwe kabinet zijn geselecteerd op know how: ‘We hebben de ploeg ook zo samengesteld: met mensen die dat kunnen, die met een open mind de Kamer tegemoet zullen treden.’ Het beeld dat hij schetst is dat van mensen die al lang meedraaien en veel hebben meegemaakt: zij zullen het beste weten hoe een crisis aangepakt moet worden. Wel een beetje vreemd dat hij benadrukt dat dit met een ‘open mind’ zal gebeuren, dat lijkt in eerste instantie te wringen met de ervaring die hij zo voorop stelt. Een ‘open mind’ komt immers vaker van nieuwelingen of buitenstaanders.

Natuurlijk is het CDA er snel bij om de beeldvorming over het kabinet te beïnvloeden: ‘Het bevat naast een aantal vertrouwde (…) ook een groot aantal nieuwe. Bij alle bewindspersonen gaat het om mensen met een goede staat van dienst en veel ervaring’. Aha, vertrouwde gezichten. Het zijn dus mensen die zich al bewezen hebben en dus vanzelfsprekend opnieuw welkom zijn. Op deze manier zet het CDA de hoge leeftijden van de ministers op positieve wijze in.

Behoefte om te dopen

De beste manier om het kabinet toch van een plakkend imago te voorzien is het bedenken van een goede bijnaam: Elsevier verzamelde allerlei pogingen: Kabinet Bruin (verguisd om de WOII verwijzing), Kabinet Kukident, het rollaterkabinet, het Wilderskabinet (door PvdA en GroenLinks) en het treffende ‘Witte oude mannenkabinet’ van VK-blogger Evelien Tonkens. Elseviers Syp Wynia (Nr. 41 2010) typeert het kabinet aardig als een ‘Team Leidse Alpha’s’: een elitaire universiteitsclub dus.

Onze favoriet is ‘Kabinet Dino I’. Alleen de aarde zelf is ouder dan dinosauriërs, veel verder kan je niet gaan (en waren die niet uitgestorven dankzij een tragische plotwending?). Hoewel, ‘mastodont’ is misschien nog wel de overtreffende trap, hoewel niet iedereen zal weten wat dat is , waardoor deze term weer minder geschikt is als beeldvormer.

Opvallende zwijger

In al dit imago-geweld houdt een opvallende speler zoveel mogelijk zijn mond over deze kwestie: Geert Wilders. In Nieuwsuur wordt hem weliswaar gevraagd naar zijn mening over de ministers (vindt hij het ook geen mastodonten?) maar hij komt niet verder dan ‘een enthousiaste en gemotiveerde ploeg’, van wie het ‘niet uitmaakt of ze Jantje of Pietje zijn, als ze maar het beleid uitoefenen’. Wijselijk houdt hij het bij ‘Kabinet Rutte-Verhagen’. Strategisch voor hem prima geregeld: laat de anderen maar met opties komen, dan kan hij later daaruit putten mocht dat nodig zijn. Hij hoeft dit kabinet niet te verdedigen, noch aan te vallen.

Plakkende namen met plakkende beelden

Het bedenken van zo’n naam, daar ziet iedereen de humor wel van in. Maar tegelijkertijd is de inzet behoorlijk groot. Een bijnaam is namelijk sterk beladen, met een eenvoudig te destilleren beeld. Hoe vaker zo’n beeld ingezet zal worden (de bijnaam ‘Paars’ is immers bekender dan haar voormalige leden bij de gemiddelde burger), hoe hardnekkiger deze zal plakken. Niet alleen de bijnaam plakt, maar zeker ook het bijbehorende sentiment. Dus Rutte zal moeten werken aan een sterk alternatief en dat naar zo veel mogelijk bondgenoten moeten propageren. Kabinet Dino I – bejaarden die al eeuwen rondrollateren op het Binnenhof – zou hem nog best wel eens tot slapeloze nachten kunnen drijven.

Framing hypotheekrenteaftrek

Mon, 11 Oct 2010 16:52:00 GMT

De afgelopen verkiezingen stonden in het teken van bezuinigingen. Één van de inzetten bij de debatten was het al dan niet afschaffen van de geliefde/gehate hypotheekrenteaftrek. Een maatregel waar veel geld en emotie mee gemoeid gaat.

Nu de VVD en het CDA het kabinet vormen, is duidelijk dat de hypotheekrenteaftrek gehandhaafd blijft. Wat interessant blijft aan deze gesloten discussie, is de manier waarop deze gevoerd is door de politici. In het woord ‘hypotheekrenteaftrek’ zit eigenlijk al een oordeel verstopt: het is een aftrek van de rente, dus een positief iets. Daardoor staan de partijen die hier tegen zijn al op 0-1 achterstand. Hoe gaan politici hier mee om? Hoe werd deze maatregel benaderd vanuit verschillende frames? Welke gevoelens werden hiermee aangesproken? Een greep uit het aanbod:

VVD – Draagmuur van de economie

Op de website van de VVD wordt de hypotheekrenteaftrek onthaald als een ‘draagmuur van de economie’. Wie iets van klussen afweet voelt direct: zonder draagmuur geen dak boven je hoofd. De maatregel wordt op deze manier gevoelsmatig voorzien van een noodzakelijkheid, zonder het expliciet zo te noemen. Zoals de VVD het daarna ook benoemd: ‘dit slopen trekt een hoop ellende over ons land’. De focus van dit frame ligt op geld krijgen/wegnemen.

PvdA – Schuldstimulans vs. Kansenkiller

De PvdA is een stuk minder rooskleurig over de hypotheekrenteaftrek. Zij framen deze maatregel als een ‘stimulans om grote leningen aan te gaan met grote risico’s’. Daarnaast stellen ze dat het een ‘onrechtvaardige en onbegrensde subsidie op schuld’ is, omdat het grootste deel bij de hoge inkomens terecht komt en dit de starters benadeelt. Hier wordt het als kansenkiller voor minder goed bedeelden ingezet. Enerzijds dus een als-kans-vermomde-last, anderzijds een kans-alleen-voor-de-rijken (die het niet nodig hebben en de kansen voor de kansarmen onmogelijk maken).

PVV – Burgerrecht

De PVV piekert er niet over om het woord ‘subsidie’ in de mond te nemen als het om de hypotheekrenteaftrek gaat. Dat is ook logisch, want de PVV is inherent tegen ‘subsidieslurpers’ maar niet tegen de hypotheekrenteaftrek. Dit is voor de PVV een ‘burgerrecht’ en een ‘garantie van de overheid’. De overheid zou een onbetrouwbare partner blijken als dit recht werd afgepakt. Daar mag de burger niet de dupe van worden. Dit is een ijzersterk frame, omdat de PVV de maatregel bevrijdt van zijn enorme kosten (11 miljard). Het is immers een ‘recht’ dus het zou überhaupt niet ter sprake moeten staan.

GroenLinks – Oneerlijke kostenpost

GroenLinks benadert de aftrek als een ‘regeling die vooral de hoogste inkomens bevooroordeeld: oneerlijk’. Als de regeling wordt aangepast kan hij veel eerlijker worden en eerlijkere kansen bieden aan iedereen. Daarbij geeft GroenLinks aan dat deze kostenpost de kansen juist scheeftrekt in plaats van zoals het bedoeld was. Het afbouwen van deze regeling zorgt voor een eerlijkere balans op de huizenmarkt. GroenLinks spreekt dus in termen (frame) van eerlijkheid en kansen.

Hypotheekrenteaftrek: rechten, inkomsten en kansen

Het is duidelijk dat de hypotheekrenteaftrek door de verschillende partijen op een andere (voor hen functionele) manier wordt ingezet. Opvallend daarbij is dat de PvdA in een tekstje van nog geen 500 woorden wel twee frames gebruikt, wat de boodschap minder eenduidig maakt. De PVV heeft het indringendste frame, die de aftrek tot een vanzelfsprekendheid maakt. Waar de linkse partijen vooral spreken in termen van (eerlijke) kansen, gaat het bij de VVD om geld. En zo wordt door het gebruiken van verschillende frames, zo’n onderwerp ineens in een goed óf slecht daglicht gesteld. Dit is natuurlijk geen toeval, aangezien deze frames de belangen van hun achterban moeten dienen. En dat doen ze!

Verhagens Yes-We-Can

Thu, 07 Oct 2010 21:48:00 GMT

De opinie-zonder-grenzen-website www.dejaap.nl heeft vanochtend een analyse van ons geplaatst . In dit artikel bekijken we de speech die Maxime Verhagen op het CDA-congres hield. Hij deed dit om de leden ervan te overtuigen vóór het VVD-CDA-PVV regeer/gedoog-akkoord te stemmen. Lees het artikel hieronder.

Verhagens Yes-We-Can

Er wordt zelden echt goed gespeecht in Nederland. Sommigen wijten dat aan de bescheidenheid van onze machtsdragers, anderen aan de beleidstaalvervuiling. Maar soms zit er een pareltje tussen, waar retorici zich over kunnen verkneukelen. Maxime Verhagen produceerde zo’n juweeltje op het CDA-congres van 2 oktober 2010. Het was naast een van de belangrijkste toespraken uit zijn carrière ook een van de meest effectieve speeches die we ooit van hem gehoord hebben. En dat was niet om zijn woorden over de PVV, maar omdat hij zo overtuigend sprak over het CDA zelf.

De kracht van emotie

Verhagen heeft ervoor gekozen om nauwelijks argumenten in zijn 24 minuten lang durende speech te verwerken. Hij gaat maar een paar keer inhoudelijk in op waarom mensen voor het akkoord moeten stemmen. Waar hij wel veel tijd aan besteed heeft is het uitwerken van een uitgekiende pathosstrategie, oftewel het inzetten van emotie.

Verhagen refereerde veelvuldig naar de band die de CDA’ers met elkaar zouden delen. ‘Ons CDA’ met zijn ‘vrienden’-leden. Hij sprak zijn collega’s (Klink, Koppejan en Bleker) gemoedelijk toe, om het publiek te doen voelen hoe sterk de eensgezindheid is, ondanks de problemen. Verhagen gaf ruiterlijk toe dat die er waren, maar verbond dat direct aan dat op het congres iedereen aan het woord kon komen om zijn zorgen te uiten (en te laten wegnemen). Hoewel het in eerste instantie misschien lijkt dat Verhagen zichzelf neerzet als een sitting duck, creëert hij hiermee juist een gevoel van veiligheid bij zijn leden: hij luistert naar ze. Hiermee vergroot hij nog eens de emotionele lading van het moment: het CDA is één en hij heeft vanuit dit gevoel gehandeld.

Karakter als verdediging

Naast het inzetten van emotie, zette Verhagen nog sterk in op een ander overtuigingsmiddel: ethos. Hij liet zijn karakter en imago als het ware als argumenten fungeren. Hij karakteriseerde het CDA als een verantwoordelijke en verbindende partij. Hij verwees hierbij naar zijn voorgangers: Lubbers en Balkenende. De lijn die door hen was uitgezet, wilde Verhagen vervolgen zei hij, hij wilde voortbouwen op wat door hen is bereikt. Wat hij hiermee voor elkaar kreeg, is dat hij ook op het ethos van zijn voorgangers kon leunen, alsof zij hun goedkeuring persoonlijk uitspraken. Ook leunde hij op het gedachtegoed van het CDA en maakte hij zichzelf tot de verantwoordelijke van de uitvoering daarvan. Ook vroeg hij het congres om te delen in die verantwoordelijkheid, door vóór het akkoord te stemmen. Hiermee stelde hij dus tegelijkertijd tussen de regels door dat tégen stemmen verantwoordelijkheid uit de weg gaan betekende.

Één van de krachtigste momenten was een metafoor die hij gebruikte. Hij vergeleek de onderhandeling met de VVD en PVV met een dolle rit in een achtbaan, waarbij de leden beneden stonden om te kijken of dat wel goed ging. Een metafoor die enerzijds als effect heeft gehad dat de luisteraars het idee hadden dat Verhagen tegemoet kwam aan hun zorgen. Anderzijds heeft deze metafoor onderbewust een groots framingeffect: achtbanen zijn niet echt gevaarlijk, ze lijken alleen gevaarlijk. Door deze metafoor te gebruiken stelde Verhagen zonder dit expliciet te zeggen dat de zorgen ongegrond waren en dat hij altijd alles onder controle had.

Staande ovatie

Het mooiste moment van de toespraak was toen Verhagen een traan wegpinkte. Precies op dat moment kwamen zijn pathos- en ethosstrategie namelijk bij elkaar. Hij sprak over zijn opa en vader die zich hadden ingezet voor het CDA, dat hij al 34 jaar lid was (ethos) en daarna sprak hij met een triller in zijn stem: ‘Ik houd van deze partij. Ik geloof in deze partij’ (pathos – uiteraard gevolgd door een staande ovatie). Hiermee bracht hij emotie en karakter samen en vormde een ijzersterk beeld: Maxime Verhagen als gepassioneerd voorvechter van de CDA-idealen, die zijn taak tot zijn roeping gemaakt heeft. De kracht van deze toespraak zat hem niet in de dingen die hij letterlijk zei, maar het gevoel dat het onbewust meegaf. Wie durft er op zo’n moment nog te beweren dat Verhagen een machtswellusteling is?

Welkom bij Taalstrategie!

Thu, 07 Oct 2010 07:59:54 GMT

Dit is ons blog en tevens portfolio waarop we (on)regelmatig zullen schrijven over effectieve en mooie taal. Als retorica-specialisten zijn we dol op teksten.

Teksten die enorm succesvol zijn, of juist totaal mislukt. Beiden zijn even leuk. Het uitpluizen waar waarom iets zo goed is of hoe het beter kan is een spannende klus. Waarom wordt een bepaalde toespraak zo goed ontvangen? Wat is het (on)wenselijke effect van een gekozen frame in een tekst? Hoe kan stijl het beste aansluiten bij de kernboodschap? Dit soort vraagstukken brengen ons in een opperbeste stemming!

De resultaten van onze nieuwsgierigheid delen we graag met je, in de vorm van (elders gepubliceerde) artikelen, analyses en boekrecensies. Geniet met ons mee en en als u ons wil uitdagen met moeilijke vragen en discussie: graag!

5ee7bece

Van chaos naar campagne: hoe partijen de val van het kabinet framen

﻿

Iedereen verantwoordelijk, niemand schuldig?

De reactie van de PVV: zelf slachtoffer

Stilstand als frame voor de toekomst

Van betekenis naar beweging

De lintjesgate en Schoofs relatieve retorische skills

Aanwezigheid als standpunt

Afstand door taal

Impliciete instemming

De boezem van het kabinet als rookgordijn

Een strategie met grenzen

Passieve politiek

De geniepige invloed van taal op geldzaken

Mensen denken wel eens dat als we gaan rekenen, dat de invloed van framing daar ophoudt. Maar is dat ook zo? Lang niet altijd. In dit artikeltje gaan we in op de manier waarop taal rond geldzaken invloed heeft op hoe die zaken beleefd worden.

Een kijkje in onze keuken: metaforen

Detentieschade

Onzichtbare straf

Zware last

Andere metaforen

Wat te doen?

Een kijkje in onze keuken: aansluiten bij de ander

Kennisvloek

Wij leren ook van jullie!

Beïnvloeding door foto's

Klimaatframes in beeld en taal

Kijk je eerst naar de foto's of de tekst?

Manifesteren kun je leren

Gaat het beter in de taal, dan gaat het beter in ‘t echt

En wij nu hier dan?

Waarom we (denken dat we) het gelijk altijd aan onze kant hebben

Cognitieve dissonantie

Niet negeren maar tegenspreken: het backfire effect

Hoe gaan we hier nou mee om?

Nudging: het verschil tussen niet willen en niet kunnen

Vier types

Hoe bereik je de kanshebbers?

Voldoende tekst en uitleg geven

Makkelijk maken

Reminders

Terugkoppelen

Conclusie: niet kunnen is niet altijd niet willen

Nudging werkt!

De achilleshiel van nudging

Is je case wel nudgebaar ?

Dezelfde nudge, een ander effect

Goed onderzoek scheelt een hoop gedoe

Hou vol!

Detentieframes in actie bij ‘So far so good’

Meer weten over ons onderzoek naar framing rond detentie? Neem een kijkje op de website: framingdetentie.nl

Help ik word geframed!

Graaiflatie of (deels) terechte prijsverhogingen?

Botsende frames en weinig begrip

Slim van Kaag?

Het voorspellende brein weet sneller dan ’t ziet

Leestip van team Taalstrategie

Niet alleen interpreteren, maar vooral ook voorspellen

Twee concrete voorbeelden

En nu?

De zin en onzin van het wijzigen van de grondwet

Framing van de wijziging: symboliek?

Waarborg voor de toekomst

Onzinnig potje scrabble

Risico op ranking?

Sleutelen aan de grondwet, wat betekent het?

Nudging: wortel of stok om rokers te beïnvloeden?

(On)verenigbare doelen

Wortel of stok?

Houd je echte doel scherp voor ogen

Nudgen is faciliteren

Stop met die doodlopende paden

Vier redenen waarom jij de sportschool nog niet hebt opgezegd

Fijn brein, maar niet altijd

Persuasief design vanuit de sportschool

Help jezelf: betaal per keer

Framen met cijfers: hoeveel pijn doet inflatie?

Inflatie: glas halfvol of halfleeg?

De meeste mensen, hoeveel zijn er dat?

Wij houden van duidelijk